جىلقى جانۋارى جاردەمگە ءزارۋ

اۋىل شارۋاشىلىعى مينيستر­لىگىنىڭ (اشم) مالىمەتىنە قاراعاندا, اقمولا, اقتوبە, شىعىس قازاقستان, قاراعاندى, قوستاناي, پاۆلودار, سول­تۇس­تىك قازاقستان, ۇلىتاۋ وبلىستارىندا جىلقى مالىنىڭ تەبىندەۋىنە قيىندىق تۋىنداعان. سونىڭ سالدارىنان رەسپۋبليكا بويىنشا 232 جىلقى شىعىن بولىپ, ونىڭ ىشىندە اقمولا وبلىسىندا – 117, ۇلىتاۋ وبلىسىندا – 67, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا – 35, اقتوبە وبلىسىندا – 7, جانە شىعىس قازاقستان وبلىسىندا – 6.

جىلقىشىلار مەن تۇرعىنداردىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى مەن الەۋمەتىك جەلىدەگى جانايقايىنا قۇلاق اسقان اۋىل شارۋاشىلىعى مينيستر­لىگىنىڭ ارنايى ماماندارى اتالعان وڭىر­لەرگە بارىپ, ناقتى جاعدايدى كوزبەن كورىپ-بىلگەن. وسى­عان وراي, وڭىرلەردە وبلىستىق جەدەل شتابتار قۇرىلىپ, ولاردىڭ وتى­رىسىندا جۇت زاردابىن جويۋ ماسە­لەسى اۋدان اكىمدىكتەرىنىڭ جاۋاپ­تى قىزمەتكەرلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن قارالىپ, تەبىندەگى جىلقىنى امان ساقتاۋ ءۇشىن جەدەل شارالار بەلگىلەن­گەن. ناقتى ايتقاندا, بيەلەر مەن تاي-جاباعىلار قوراعا الىنعان. سول ءۇشىن اگروقۇرىلىمدارداعى مال ازىعىنىڭ كولەمى انىقتالىپ, ونى جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتارعا قولجەتىمدى باعا­مەن جەتكىزۋ ۇيىمداستىرىلعان. جىلقى جايىلاتىن جەرلەردەگى مۇز قاباتى قوپسىتىلعان. سونداي-اق مۇز قاتپاعان جايىلىمدار انىقتالىپ, تەبىندە قال­دىرىلعان جىلقى سول جەرلەرگە ايداپ اپارىلعان.

قاردىڭ تىم قالىڭ تۇسۋىنە بايلانىستى شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ كۇرشىم اۋدانىنداعى توسقايىڭ جانە مارقاكول اۋىلدىق وكرۋگتەرىندە بيىلعى 15 قاڭتاردان 5 اقپانعا دەيىن توتەنشە جاعداي جاريالاۋعا تۋرا كەلگەن. وسىعان بايلانىستى اۋدان اكىمدىگى جەمشوپ تاسىمالداۋدى ۇيىمداستىرىپ, جىلقىسىن قوراعا الۋعا ءماجبۇر بولعان شارۋالارعا تەگىن 150 ورام ءشوپ تاراتقان.

وسى ورايدا اشم-نىڭ 2023 جىلعى 25 شىلدەدەگى № 269 بۇيرىعىمەن 2023–2025 جىلدارعا ارنالعان ازىق ءوندىرۋ سالاسىن دامىتۋ جونىندەگى جول كارتاسى بەكىتىلگەنىن ايتا كەتكەن ءجون. سوعان سايكەس 2026 جىلعا قاراي مال ازىعى داقىلدارىنىڭ ەگىستىك القابىن 3,3 ملن گەكتارعا دەيىن كەڭەيتىپ, جينالاتىن ءونىم كولەمىن 6 ملن تونناعا دەيىن ۇلعايتۋ كوزدەلىپ وتىر. وسى ماقساتتا جاڭا جوعارى ءونىمدى سۇرىپتار مەن بۋدانداردى ەنگىزۋ ارقىلى مال ازىعى داقىل­دارىنىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ, كوپجىل­دىق شوپتەردىڭ ەسكى جانە سيرەك كەزدەسەتىن تۇرلەرىن جاسارتۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ, قۇرعاقشىلىق­تى اي­ماق جاعدايىندا مال ازىعىن ءوندىرۋدىڭ شەتەلدىك تاجىريبەسىن زەردەلەۋ, مال ازىعىن دايىنداۋ تەحني­كاسى مەن سۋارۋ جۇيەلەرىن ساتىپ الۋدى قارجىلاندىرۋ جولى­مەن مال ازىعى ءوندىرىسىن تەحنيكالىق جانە تەحنولوگيالىق قامتاماسىز ەتۋ, مال ازىعى ءوندىرىسى بويىنشا عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىن قارجىلاندىرۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردەن قاراجات ءبولۋ سياقتى شارالار بەلگىلەنگەن.

جالپى, مەملەكەتتىك قولداۋ شارا­لارىنىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزدە جىلقى سانى ۇدايى ءوسىپ, 2019 جىلعى 2,8 ملن باستان 2023 جىلى 4 ملن باسقا دەيىن كوبەيگەن. بۇل وڭ ءۇردىس كوڭىل سۇيسىنتكەنىمەن, قىسى-جازى تۇياعىمەن كۇن كورەتىن تەكتى جانۋارعا قاجەت تەبىندىك جەر, قىستا قوراعا الىناتىن بۋاز بيەلەر مەن ارىق-تۇرىق تاي-جاباعىعا قاجەت جەمشوپ دايىنداۋ ماسەلەسىنىڭ وزەكتىلىگى ارتا ءتۇسىپ وتىر. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ اقپارىنا سەنسەك, پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا سايكەس 2022 جىلدان باستاپ مەملەكەتكە 10 ملن گەكتار اۋىل شارۋاشىلىعى جەرى قايتارىلعان بولسا, ونىڭ 3,7 ملن گەكتارى – جايى­لىمدىق القاپتار. بۇل جۇمىستى ودان ءارى دايەكتىلىكپەن جالعاستىرۋ قاجەت. سەبەبى ءالى دە كوپتەگەن اۋىلدا جايىلىم ماسەلەسى وتكىر كۇيىندە قالىپ وتىر. ەگىنشىلىكپەن اينالىساتىن شارۋاشىلىقتار بۇرىنعى جايىلىمدىق جەردى اۋىلدىڭ ىرگەسىنە دەيىن جىرتىپ تاستاعانى ازداي, ءشوپ دايىنداۋعا قاجەتتى شابىندىق تا قالدىرماعان.

جىلقىنى جۇتقا ۇشىراتپايىق دەسەك, قامبار اتا ت ۇلىگىنىڭ جاي-جاپسارىن جاقسى بىلەتىن عالىمداردىڭ وي-پىكىرىن دە ەسكەرگەن ءجون.

«مۇنداي جۇت ءار 5–8 جىلدا ءبىر رەت قايتالانىپ وتىراتىنى ءمالىم. بيىل­عى قىستاعى جىلقىنىڭ ءولىم-جىتىمگە ۇشىراۋى وكىنىشتى-اق. بۇعان نەگە جول بەرىلدى؟ بىرىنشىدەن, قىسقى جايىلىمداردا ءشوپتىڭ ساقتاندىرۋ قورلارى جاسالعان جوق. ەگىن جيناۋدىڭ جاڭا تەحنولوگياسى ەنگىزىلىپ جاتقاندىقتان, ەگىستىك جەردىڭ كوبىندە مال تالعاجاۋ ەتەتىن سابان دا قالمادى. ەكىنشىدەن, قاجەتتىلىك تۋعاندا جىلقى تابىندارىن سۇيەمەلدەپ, قاردىڭ مۇزدانعان قاباتىن بۇزاتىن شىنجىر تاباندى تراكتورلار دا بەكىتىلمەپتى. ۇشىنشىدەن, كۇيى تومەن مال قىستىڭ قىسپاعىنا توتەپ بەرە المايتىنى ەسكەرىلمەگەن. ونداي كوتەرەم جىلقىلاردى كۇزدە انىقتاپ, بورداقىلاۋعا قويۋ كەرەك ەدى. الايدا ءبىزدىڭ وسى جايلى الەۋمەتتىك جەلىدە ايتقان ەسكەرتۋىمىزدى قۇلاعىنا ىلگەن ەشكىم جوق سياقتى.

ەڭ ءبىر الاڭداتاتىن جايت – جەرگىلىكتى جوعارى وقۋ ورىندارىندا زووينجەنەر-سەلەكتسيونەرلەر دايارلانبايدى. پروبلەماعا كەڭىرەك توقتالساق, قازىر ەلىمىزدىڭ بىردە-ءبىر جوعارى وقۋ ورنى «بيولوگيالىق رەسۋرستار» ماماندىعىن وقىتپايدى. دۇنيەجۇزىلىك بانك مالىمە­تىنشە, جىل سايىن ەلىمىزدە فاۋنانى قوسپاعاندا, 17–20 ملرد دوللار­دىڭ بيو­لوگيالىق رەسۋرستارى وسەدى ەكەن. ونىڭ شامامەن 4–5 ملرد دوللارىن قۇرايتىن بولىگى جايىلىمداردىڭ ەنشى­سىنە تيەدى. سوعان قاراماستان, بىزدە بۇل ماماندىق بويىنشا ءتىپتى بىردە-ءبىر باكالاۆر جوق. ال كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بايلا­نىستى اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعى جيىلەي­تىنى انىق. وعان جان-جاقتى قامدان­باسا بولمايدى», دەيدى اداي جىل­قى­سىن امان ساقتاۋ جانە اسىلداندىرۋ تاقىرىبىن زەرتتەپ جۇرگەن ساناۋلى عالىمنىڭ ءبىرى, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى مۇرات نۇرىشەۆ.