ونجىلدىقتى جوعالتتىق پا, جوعالتپادىق پا؟

دب نە ايتتى؟

دۇنيەجۇزىلىك بانك ساراپشىلارى اتاپ وتكەندەي, قازاقستان بىرقاتار نارىقتىق رەفورمانى تابىستى جۇرگىزدى, ول 2008 جىلعا دەيىن ءوز جەمىسىن بەردى دە. بىراق كەيىن ەكونوميكا ءوسىمى باسەڭدەپ, 2012-2022 جىلدارى ءارتۇرلى كومپانيا­لار ونىمدىلىگى ءوسۋىنىڭ باياۋ­لاۋى جىلىنا 4,5%-دان 0,9%-عا دەيىن تىركەلدى. ال تاۋەلسىز ساراپشىلار كەي­بىر ولي­گارحيالىق توپتاردىڭ ەكونو­ميكامىزعا تىرناعىن قاتتىراق باتىراتىنى ناق سول 2012 جىلداردان باستالاتىنىن ايتادى.

حالىقارالىق ساراپشىلار 2012-2022 جىلدار ارالىعىندا قولعا الىنعان مەملەكەتتىك باعدارلامالار جاعدايدى ناشارلاتىپ جىبەردى دەپ ەسەپتەيدى.

«Kusto Group» باسشىسى ەركىن تاتىشەۆ CFO Summit-تە سوڭعى 10 جىل (2021-2022 جىلدار) ەكونوميكانى دامىتقىسى كەلە­تىن بيزنەس-ەليتا ءۇشىن دە بوسقا كەت­كە­نىن ايتتى. ونىڭ سوزىنشە, ىشكى جالپى ءونىم ء(ىجو) دەڭگەيى ءۇش ەسە وسكەن كەزدە الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك تە ءۇش ەسە ءوسىپ, 40 ميل­ليون حالقىنىڭ جارتىسى قالادا, جار­­تى­سى دالادا تۇراتىن ارگەنتينانىڭ جولىن قازاقستان قايتالاۋى ابدەن مۇمكىن.

«قازىر حالىق سانى 10 مىڭنان اساتىن اۋىلداردىڭ قالاعا اينالۋ مۇمكىندىگى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قاراستىرىلىپ جاتىر. ءبىز جاڭا قالالاردىڭ پايدا بولۋىمەن شەكتەلىپ قالماي, ايماقتاردىڭ ءبىر-بىرىمەن باسەكەلەسىپ وتىرىپ دامۋى­نا باسىمدىق بەرۋىمىز كەرەك. شا­عىن ەلدى مەكەندەردى دامىتۋ ءۇشىن ولار­دىڭ ايماقتىق ەرەكشەلىكتەرى كورسە­تىلگەن جەكە ساياسات, بالكىم, بولەك سالىق­تىق ۇسىنىس بولۋى كەرەك شىعار. ءبىز سوڭعى شەشىمدى ايماقتاردىڭ باسە­كە­گە قابىلەتتىلىگىنە قاراي وتىرىپ قابىل­داۋىمىز كەرەك», دەيدى ە. تاتىشەۆ.

ايتۋىنشا, ەكونوميكانى دامىتۋ ءۇشىن باسەكەگە قابىلەتسىز ويىنشىلاردى الىپ تاستاۋ كەرەك. ىشكى نارىقتا ويىن ەرەجەسى ءادىل بولسا نارىق ءالسىز ويىنشىلاردان تازارىپ, مىقتىلارىن جارىققا شىعارادى.

ساراپشى ايتىپ وتكەن كەلەسى ماسەلە – ادام كاپيتالى. ونىڭ ايتۋىنشا, بيۋدجەتىمىزدىڭ اسقازانى بوس بولسا دا, ادام كاپيتالىنا ينۆەستيتسيا سالۋدى كەيىنگە قالدىرۋعا بولمايدى. وسى با­عىتتاعى اقتاڭداقتار بيزنەس پەن بي­لىكتىڭ ارىپتەستىگى, بيزنەستىڭ الەۋ­مەت­تىك ارىپتەستىگى سىندى سالماقتى باس­تا­­مالاردىڭ باستاپقى ماڭىزىن ۇمىت­­­تىرىپ جىبەردى دەيدى. مىسالى, كاسىپ­­­كەر وسى باستاما بويىنشا ءبىر جوبانى قولعا الۋ ءۇشىن وعان 3 جىل بويى قۇجات دايىنداۋعا تۋرا كەلەتىنىن دە قاپەرگە سالىپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازاق بيزنەسىنىڭ 40 پايىزى الماتى مەن استانا, اقتاۋ ءتارىزدى ءىرى قالالاردا شوعىرلانعان.

«بۇرىنعى ۇكىمەت نەگىزىنەن داعدا­رىسقا قارسى كۇن تارتىبىمەن اينالىس­تى, كۇردەلى ماسەلەلەرىن شەشۋدەن گورى, سىن-قاتەرلەرگە كوبىرەك جاۋاپ بەردى. بيز­نەس تە, قوعام دا جاڭا ۇكىمەت قۇ­رى­لىمدىق رەفورمالار جۇرگىزىپ, ەل ەكو­نو­­ميكاسىنىڭ يگىلىگىنە جۇمىس ىستەيدى دەپ كۇتىپ وتىر. ورتالىق بيۋدجەتكە تاۋەلدى ايماقتاردىڭ ەكىنشى تىنىسىن اشۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك باعدارلامالار ەمەس, قاراپايىم شەشىمدەر جەتكىلىكتى. بيزنەس وكىلدەرىنىڭ تابيعاتى سپورتشىلارمەن ۇقساس. قازاق بيزنەسمەندەرى كەز-كەلگەن ورتادا اينالىساتىن كاسىپ كوزىن تاۋىپ الادى. ەگەر اتموسفەرا دۇرىس بولسا, بيزنەستىڭ ەكىنشى تىنىسى اشىلادى. دۇنيەجۇزىلىك بانك ءوز بايانداماسىندا ايتىپ وتكەن «جوعالعان ونجىلدىق» – مەنىڭ دە ءومىرىمنىڭ جوعالعان ونجىلدىعى. بۇل بىردەڭە جاساعىسى كەلەتىن بەلسەندى ادامداردىڭ جوعالعان ونجىلدىعى. ءبىز جىبەرىپ العان مۇمكىندىكتىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەردىڭ ەسىگىن اشۋىمىز كەرەك. ءوز جەرىمىزدە تۇرىپ جاتىرمىز, تيىسىنشە ەكونوميكانىڭ بارلىق سەگمەنتىندە بەلسەندى بولعاننان باسقا امال قالمادى», دەيدى ە.تاتىشەۆ.

ونىڭ پىكىرىنشە ەل ەكونوميكاسىنىڭ وركەندەۋىندەگى ەكىنشى ماڭىزدى قادام – ونداعى مەملەكەتتىڭ ۇلەسىن ازايتۋ. مەملەكەتكە قاراعاندا جەكە قاراجاتىنا تاۋەكەل ەتكەن ينۆەستوردىڭ موتيۆاتسياسى الدەقايدا جوعارى. سوندىقتان جاڭا ءوندىرىستى قارجىلاندىرۋدىڭ بار­لىق باعدارلاماسى ءبىرىنشى كەزەكتە مەملە­كەتتىك قولداۋعا ەمەس, جەكە بيزنەسكە ارقا سۇيەۋ كەرەك دەگەن وي ايتادى.

ەكونوميست ايدارحان قۇسايىنوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەكونوميكامىز دەرتتى: تو­لىققاندى ساۋىعۋى ءۇشىن ونىڭ سەبەپ-سالدارىن ءبىلۋىمىز كەرەك.

«وسىدان ونشاقتى جىل بۇرىن ءبىزدىڭ ەل سولتۇستىكتەگى كورشىمىز ءتارىزدى گوللاند اۋرۋىن باستان كەشتى. مۇناي مەن گاز ەكسپورتىنىڭ وسۋىمەن رۋبل مەن تەڭ­گە قىمباتتادى, بۇل شيكىزاتتىق ەمەس ەكس­پورتقا تەرىس اسەر ەتتى. شىنىن ايتسام, ەكونوميكامىزدىڭ دەرتتەن ساۋىعا باس­تاعانىن بىلدىرەتىن بەلگىلەردى كورىپ تۇر­عان جوقپىن. ەگەر ەكونوميكاداعى قۇرى­لىمدىق وزگەرىستەردى بۇگىن باستا­ماساق, 2032 جىلى بيلىك باسىندا بولعان تۇلعا­لار قازىرگى ءاندى «باسقاشا ايتادى», ول كەزدە «2012-2032 جىلدارداعى جو­عال­­­عان جيىر­ماجىلدىققا» سەبەپ بولعان فاكتورلاردى تالداۋعا تۋرا كەلەدى. ەكو­نو­ميكامىزدىڭ ولشەمىن دوللارمەن سالماق­تاۋدى توقتاتۋ كەرەك. ءبىز تاۋەلسىز ەلمىز, ىشكى جالپى ءونىم ۇلتتىق ۆاليۋتامىزبەن ەسەپتەلۋى قاجەت. تابىسىمىز تەڭگەمەن, باعامىز تەڭگەمەن ولشەنسىن. دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ قازاقستاننىڭ جوعالعان ونجىلدىعى تۋرالى ەسەبى ەلگە وزگەرىستەر مەن رەفورمالاردىڭ قاجەت­تىلىگى تۋرالى بەلگى بەرەدى. ەل ءومىرىنىڭ ءارتۇر­لى سالاسىنداعى جۇيەلى وزگەرىستەر مەن جەتىل­دىرۋلەر ارقىلى عانا شىن مانىندەگى تۇراق­تى دامۋدى كۇتۋگە بولادى», دەيدى ا.قۇسايىنوۆ.

ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى نە دەيدى؟

ۇلتتىق ەكونوميكا ۆيتسە-ءمينيسترى تيمۋر جاقسىلىقوۆ اقپان ايىنىڭ سوڭىندا سەناتتا وتكەن بريفينگتە دب مالىمدەمەسىنە «شامادان تىس باعالانعان» دەپ باعا بەردى.

«2020-2022 جىلدارداعى پاندەميا­لىق داعدارىس كەزىندە سىر بەرگەن ەكونو­ميكامىز 2023 جىلدان باستاپ قايتا ەس جيدى. وتكەن 2023 جىلى 5,1 پايىز­دىق ەكونوميكالىق ءوسۋ دەڭگەيىنە قول جەتكىزدىك. بيىلعى ءوسىمدى 6 پايىزدىق دەڭگەي­دە كۇتىپ وتىرمىز», دەدى ۆيتسە-مينيستر.

ءبىز مينيسترلىكتىڭ اتىنا قوسىمشا سا­ۋالدار جولداپ, تومەندەگىدەي جاۋاپ الدىق. ۇەم ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ بىزگە بەرگەن جاۋابىندا ايتىپ وتكەندەي, كورسەتىلگەن كەزەڭدى «جوعالعان ونجىلدىق» دەپ اتاۋعا بولمايدى.

«ون جىل ىشىندە ءىجو كولەمى 2012 جىلعى 31 ترلن تەڭگەدەن (208 ملرد دوللار) 2022 جىلى 103,7 ترلن تەڭگەگە دەيىن ءوستى (225,3 ملرد دوللار بولدى). ناقتى ماندە ەكونوميكا 10 جىلدا (2012-2022 جىلدارى) 40,7%-عا ءوستى. ءىجو قۇرىلىمىندا ونەركاسىپتىڭ ءوسۋى 24,5%-دى قۇرادى, ونىڭ ىشىندە وڭدەۋ ونەركاسىبى (45,4%) تاۋ-كەن وندىرىسىنە (13,5%) قاراعاندا جىلدام ءوستى. قۇرىلىس سالاسى ناقتى ماندە 102,9%-عا ءوستى. 10 جىل ىشىندە ءىجو قۇرىلىمىندا ساپالى وزگەرىستەر بولدى. ءىجو-دەگى وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ۇلەسى 2012 جىلعى 11%-دان 2022 جىلى 13,4%-عا دەيىن ارتتى. سىرتقى ساۋدا اينالىمى 2022 جىلى رەكوردتىق 135,5 ملرد دوللارعا جەتتى. اتالعان كەزەڭدە 252,2 ملرد دوللارى تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تارتىلدى, ونىڭ ىشىندە 150,8 ملرد دوللارى شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورعا (تاۋ-كەن ءوندىرۋ ونەركاسىبى جانە كارەرلەردى قازۋ جوق) باعىتتالدى. نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيالار 2012 جىلعى 5,5 ترلن تەڭگەدەن 2022 جىلى 15,3 ترلن تەڭگەگە دەيىن ءوستى. ناقتى ماندە 10 جىلداعى ءوسىم 80,5%-دى قۇرادى. ۇلتتىق قوردىڭ اكتيۆتەرى 2022 جىلدىڭ سوڭىندا 55,7 ملرد دوللاردى قۇراپ, 2011 جىل­دىڭ اياعىنان باس­تاپ 12,1 ملرد دوللار­عا (43,6 ملرد دوللار) ءوستى», دەلىنەدى جاۋاپتا.

ۇەم حابارلاۋىنشا, حالىقتىڭ ناقتى اقشالاي تابىسى 10 جىلدا 38,1%-عا, ناقتى جالاقى 39,5%-عا ءوستى. 10 جىل ىشىندە جۇ­مىس­پەن قامتىلعاندار سانى (2012 جىلدان 2022 جىلعا دەيىن) 464 مىڭنان اسا ادامعا ارتىپ, 2022 جىلى 8,9 ملن ادامدى قۇرادى. جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 2012 جىلعى 5,3%-دان 2022 جىلى 4,9%-عا دەيىن تومەندەدى.

«شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك بەلسەندى دامىدى. ەكونوميكاداعى شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتىڭ ۇلەسى 17,1%-دان 35,1%-عا دەيىن ءوستى. 2022 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا سەكتوردا جۇمىسپەن قامتىلعاندار سانى 4,1 ملن ادامعا جەتتى (2012 جىلى – 2,4 ملن)», دەپ مالىمدەيدى مينيسترلىك.

ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى الاڭ­داۋعا نەگىز جوق, بارلىق جاعداي باقىلاۋدا دەسە, بيزنەس وكىلدەرى مەن ەكونوميستەر 30 جىلدا جاساي الماعان ءىستى 5 جىلدا جۇزە­گە اسىرۋ قيىن ەكەنىن ايتىپ, دابىل قاعا­دى. ولاردىڭ پايىمىنشا, ساياسي جىگەر مەن قوسىمشا ينۆەستيتسيا قاجەت: بيلىك پەن بيزنەس اراسىنداعى ارىپتەستىك تۋرالى بۇرىننان ايتىلىپ كەلە جاتقان ۇسى­نىس باسەكەلەستىك جاعدايىندا قايتا جال­عاسىن تاپسا يگى. سوندا عانا 2032 جىلى «جوعالعان جيىرماجىلدىقتى» جوقتا­مايتىن بولامىز.