جاڭا نورما جاسىرىن قىلمىسقا جول بەرمەيدى

بىلتىر 69 ايەل مەن 7 بالا قايتتى...

«باس جارىلسا – بورىك ىشىندە, قول سىنسا – جەڭ ىشىندە» دەپ سانايتىن قوعامدا وتباسىنداعى جايتتاردىڭ كوبى جالپاق جۇرتقا جايىلماي, جابۋلى قازان جابۋ­­لى كۇيىندە قالادى. الايدا كەيىنگى جىلدارى وتباسى, وشاق قاسىنداعى جاعا ۇستاتارلىق وقيعالاردىڭ سوڭى ايەل­دەر­دىڭ اياۋسىز سوققىعا جىعىلىپ, اجال قۇشۋىنا اكەلىپ وتىر. سوندىقتان قوعام مۇشەلەرى دە زورلىق-زومبىلىقتىڭ كەز كەلگەن تۇرىنە قارسىلىق ءبىلدىرىپ, قول­دانىستاعى ەسكىرگەن زاڭ نورمالارىن قايتا قاراۋدى تالاپ ەتىپ كەلدى. ءتىپتى كەيىنگى بىرەر جىلدىڭ وزىندە ەلدەگى ءاربىر رەزونانستىق وقيعادان كەيىن ازاماتتىق ءۇن قوسىپ, قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىكتى قاتايتۋدى تالاپ ەتەتىن پەتيتسيالاردى قولدايتىنداردىڭ ارتقانىن كورۋگە بولادى. دەمەك بۇل ىندەتتىڭ تامىرىن تەرەڭ جىبەرۋىنە وتباسىنداعى تاربيەدەن بولەك, لايىقتى جازانىڭ بولماۋى دا انا مەن بالانىڭ باسىن قاتەرگە تىگىپ وتىرعانىن كورسەتسە كەرەك.

«ۋاقتىلى شارالار قابىلدانسا, وتبا­­سىلىق جانە تۇرمىستىق ۇرىس-كەرىس كە­زىندە جاسالعان قىلمىستاردىڭ كوپ­شى­لىگىنىڭ الدىن الۋعا بولار ەدى. ياعني بىرەۋدىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىن ساقتاپ قالار ەدىك. مۇنى تاجىريبە كورسەتتى. قوعام سىزدەردەن وتباسىنداعى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى ءتيىمدى ءارى جۇيەلى ءىس-ارەكەت كۇتەدى», دەگەن مەملەكەت باسشىسى حالىققا ارناعان جولداۋلارىندا دا ۇنەمى ايەلدەر مەن بالالارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىق ءۇشىن جازانى قاتاڭداتۋدى تاپسىرىپ كەلەدى.

پرەزيدەنتتىڭ باستاماسىمەن 2019 جىلدان باستاپ ايەلدەر مەن بالالاردىڭ جىنىستىق قول سۇعىلماۋشىلىعىنا, ادام ساۋداسىنا قارسى قىلمىستار ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك كۇشەيتىلدى. ءىىم قۇرىلىمىندا ايەلدەردى زورلىق-زومبىلىقتان قورعاۋ بويىنشا ارنايى بولىمشەلەر قۇرىلىپ, پرەزيدەنت تاپسىرماسىمەن 2021 جىلى ولاردىڭ شتات سانى 256-عا دەيىن ۇلعايتىلدى. مۇنداي لاۋازىمدار قازىر ءاربىر قالالىق جانە اۋداندىق پوليتسيا ورگانىندا بار. سونداي-اق ايەلدەر مەن كامەلەتكە تول­ما­عاندارعا قاتىستى جىنىستىق زورلىق-زومبىلىق قىلمىستارىن تەرگەۋدە ايەل تەرگەۋشىلەردىڭ ماماندانۋى ەنگىزىلدى. پرەزيدەنت ۇكىمەتكە تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قاتىستى قىلمىستىق زاڭنامانى قاتاڭداتۋ بويىنشا زاڭ جوباسىن دايىنداۋدى تاپسىرعان. ونىڭ وزىندىك سەبەبى دە كوپ ەدى.

باس پروكۋراتۋرانىڭ مالىمەتىنشە, ەلىمىزدە جىل سايىن وتباسىلىق ابيۋزەر­لەر­دىڭ قولىنان كەمىندە 80 ايەل قازا تاپسا, كۇندەلىكتى پوليتسياعا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق فاكتىلەرى بويىنشا 300-گە جۋىق ارىز كەلىپ تۇسەدى ەكەن. ماسەلەن, بىلتىر 69 ايەل مەن 7 بالا قايتىس بولعان. كۇن سا­يىن 342 ادام وتباسىلىق جانە تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا ۇشىرايدى.

بىلتىر قاراشا ايىندا «Otinish.kz» سايتىندا قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ اتىنا وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىق ءۇشىن جازانى قاتاڭداتۋدى تالاپ ەتكەن اشىقحات جولداندى. مۇندا پەتيتسيا اۆتورلارى وتباسىنداعى كىشىگىرىم قىلمىستار ءۇشىن جازانىڭ بولماۋى اۋىر قىلمىستارعا اپاراتىنىن ايتقان. ال ءساۋىر ايىندا ءبىر توپ بەلسەندى مەن قۇقىق قورعاۋشىلار «پارلامەنتكە حات جاز» اكتسياسىن ىسكە قوستى. باستامانى 5 مىڭنان اسا ادام قولداپ, جوعارى زاڭ شىعارۋشى ورگانعا ەلدەگى زورلىق-زوم­بىلىقتى كريميناليزاتسيالاۋ تۋ­را­­لى زاڭ قابىلداۋعا شاقىرعان حاتتار جىبەرگەن. سەناتتاعى زاڭ جوباسىن تال­­­قىلاۋ كەزىندە 154 مىڭنان استام ادام وتباسىلىق-تۇرمىستىق زورلىق-زوم­بى­لىق ءۇشىن جازانى قاتاڭداتاتىن ونلاين پەتيتسياعا قول قويدى. ءساۋىر ايى­نىڭ باسىندا بەرلين مەن يتاليادا قازاقستانداعى تۇرمىستىق زورلىق-زوم­بىلىقتى كريميناليزاتسيالاۋدى قول­دايتىن ميتينگىلەر وتكەن. وسىنىڭ بارلىعى وتباسىنداعى قىلمىسقا قوعام بۇرىنعىداي بەيجاي قارامايتىنىن كورسەتتى.

وكىنىشكە قاراي, بىزدەگى زاڭ نورمالارى كوبىنە بولارى بولىپ, بوياۋى سىڭگەننەن كەيىن قىلمىستىڭ سالدارىن انىقتاۋعا باعىتتالادى. ودان باسقا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق فاكتىلەرىنىڭ ستاتيس­تي­كالىق ەسەبى دە ءبىر جۇيەگە قويىل­ماعان. بۇل ءوز كەزەگىندە وتباسىنداعى كيكىلجىڭدەردىڭ ناعىز زاردابىن تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرمەيدى. ايتالىق, ەلدەگى تۇرمىستىق زورلىق-زوم­بىلىق تۋرالى زاڭعا 2009 جىلدان بەرى ءتۇرلى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلۋىنە قاراماستان تيرانداردىڭ تەپكىسىنە تۇسكەن ايەلدەردىڭ سانىن ازايتۋ مۇمكىن بولعان جوق. جىعىلعان ۇستىنە جۇدىرىق بولعانداي, 2017 جىلدان باستاپ «ۇرىپ-سوعۋ» جانە «ادام دەنساۋلىعىنا قاساقانا جەڭىل زاقىم كەلتىرۋ» باپتارى قىلمىستىق كودەكس­تەن اكىمشىلىك كودەكسكە اۋىستىرىلعان. ءسويتىپ, وتباسىلىق-تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق تا قىلمىسسىزداندىرىلدى.

جابىرلەنۋشىلەردى قورعاۋ ءتيىمسىز بولدى

سەنات دەپۋتاتى جاننا اسانوۆانىڭ ايتۋىنشا, 1997 جىلدان 2011 جىلعا دەيىن بۇل ارەكەتتەر قىلمىستىق قۇرامعا جاتقىزىلدى. الايدا 2011-2014 جىلدار ارالىعىندا بۇل قۇرام قىلمىس­­سىز­داندىرىلىپ, دەنساۋلىققا ورتاشا اۋىرلىقتاعى زيان كەلتىرۋمەن قاتار اكىم­شىلىك جاۋاپكەرشىلىككە اۋىستىرىلدى. 2015 جىلى جاڭا قىلمىستىق جانە اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق كودەكستەرىنىڭ قولدانىسقا ەنگىزىلۋىمەن بۇل ارەكەتتەر دەنساۋلىققا جەڭىل زيان كەلتىرۋ جانە ۇرىپ-سوعۋ رەتىندە سارالاناتىن قىلمىستىق تەرىس قىلىقتار ساناتىنا ءوتتى. بۇل وزگەرىستەر 2017 جىلعى شىلدەگە دەيىن سوزىلدى. بىراق جازانى قاتاڭداتۋ وتباسىلىق-تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتى تومەندەتۋگە قوسىمشا ىقپال ەتەدى دەگەن ءۇمىت ورىندالمادى. وسىلاي دەگەن دەپۋتات: «بىرىنشىدەن, سوتقا دەيىنگى جانە سوت ءىسىن جۇرگىزۋ ۇدەرىسى اكىمشىلىك ءىس جۇرگىزۋدەن تۇبەگەيلى ەرەكشەلەنەدى جانە بيۋروكراتياعا ۇشىرايدى. وسىنداي قۇقىق بۇزۋشىلىقتار جەكە ايىپتاۋ ىستەرىنە قاتىستى بولدى. پوليتسيا دالەلدەمەلەر جيناۋ جانە سوتقا قۇقىق بۇزۋشىنىڭ ءىس-ارەكەتىن زاڭسىز بەرۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرىلدى. بۇل عانا ەمەس, جابىرلەنۋشى سوتقا دالەلدەمەلەردى ءوز بەتىنشە ۇسىنۋعا, سونداي-اق قىلمىسكەرلەر مەن كۋاگەرلەردى سوت ۇدەرىسىنە جەتكىزۋگە ءماجبۇر بولعان پارادوكسالدى جاعداي بولدى. شىن مانىندە, بۇل شارتتاردى ورىنداۋ مۇمكىن بولمادى. ويتكەنى وتباسىلىق-تۇرمىستىق قاتىناستاردىڭ ەرەكشەلىكتەرى ونىڭ اگرەسسورعا تاۋەلدىلىگىنىڭ ءارتۇرلى فورمالارىن قاراستىرادى. ەكىنشىدەن, وتباسىلىق-تۇرمىستىق زورلىق-زومبى­لىققا الكوگولدى اسىرا پايدالانۋ, جۇ­مىسسىزدىق, تۇرمىستىق تۇراق­سىز­دىق جانە وتباسىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكو­نو­ميكالىق دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى سەكىلدى بىرقاتار الەۋمەتتىك ماسەلە ىقپال ەتەدى. وسىعان بايلانىستى قۇقىق بۇزۋشىعا سالىناتىن ايىپپۇل اينالىپ كەلگەندە وتباسىلىق بيۋدجەتكە اسەر ەتەدى. بۇل رەتتە قىلمىستىق قاماۋعا الۋ تۋرالى سانكتسيانى دا قۇقىق بۇزۋشىلارعا قولدانۋ قيىندىق تۋدىردى. ۇشىنشىدەن, قورعانىس نۇسقاماسى مەن قۇقىق بۇزۋشى­لاردىڭ مىنەز-قۇلقىنا ەرەكشە تالاپتار قويۋ تەتىكتەرى جۇمىسىن توقتاتتى. بۇل شارالار ارنايى سالالىق زاڭدارمەن رەت­تەلەدى. بىراق قىلمىستىق كودەكس بۇگىن­گى كۇنگە دەيىن اكىمشىلىك كودەكس­كە ۇقساس شەكتەۋ شارالارىن بەلگىلەۋگە مۇمكىندىك بەرمەيدى. وسىعان بايلانىستى ۋچاسكەلىك ينسپەكتورلار ءتيىستى الدىن الۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن وتباسىلىق دەبوشيرلەردى كاسىپتىك ەسەپكە الۋ مەن باقىلاۋعا قويۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرىلدى. كۇندەلىكتى ومىردەگى زورلىق-زومبىلىق جاسىرىن سيپاتقا يە بولدى, ال جۇيەلى قاقتىعىستار وتباسىلىق قاتىناستاردىڭ قاتاڭ تۇرىنە اينالا باستادى. كوبىنەسە مۇنداي شيەلەنىس اۋىر قىلمىستارعا اينالدى. قۇربانداردى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتان قورعاۋ ءتيىمسىز بولدى», دەيدى.

ادىلەتتىلىككە باستايتىن تاعى ءبىر قادام

قازىر تۇرمىستىق قىلمىستىڭ تۇر­لەنىپ بارا جاتقان تۇسىندا قىلمىس­سىز­داندىرۋعا ۇشىراعان «ۇرىپ-سوعۋ» جانە «دەنساۋلىققا جەڭىل زيان كەلتىرۋ» باپتارىن اكىمشىلىك زاڭنامادان قىل­مىستىق كودەكسكە كوشىرۋ – قوعامنىڭ سۇراۋى. دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, جاڭا زاڭ كامەلەتكە تولماعاندارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىققا بايلانىستى قىل­مىس­تار ءۇشىن نەعۇرلىم جەڭىل جازا تاعايىنداۋعا تىيىم سالىپ, تاراپتاردىڭ تاتۋلاسۋىنا توقتام سالۋدى كوزدەيدى. دەنساۋلىققا قاساقانا اۋىر جانە ورتاشا اۋىرلىقتاعى زيان كەلتىرگەندەر باس بوستاندىعىنان ايىرىلسا, بالالاردى ولتىرگەنى جانە زورلاعانى ءۇشىن ءومىر بويىنا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى قولدانىلادى. ال 16 جاسقا تولماعان ادامدارعا سەكسۋالدىق سيپاتتاعى قورلاۋ ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزىلىپ, ءوزىن-ءوزى ولتىرۋگە كوندىرگەنى نەمەسە ءوز-وزىنە قول جۇمساۋعا جاردەمدەسكەنى ءۇشىن جازا بەلگىلەنەدى. سونداي-اق اگرەسسورعا جابىر­لەنۋشىمەن ءبىر ۇيدە تۇرۋعا تىيىم سالىنباق. بۇدان بولەك, زاڭدا بارلىق وڭىرلەردە وتباسىن قولداۋ ورتالىقتارىن اشۋ جانە ازاماتتارعا وتباسى, ايەلدەر مەن بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا اقپاراتتىق-انىق­تامالىق جانە پسيحولوگيالىق كومەك كورسەتىلەتىن بىرىڭعاي بايلانىس ورتا­لىعىن ىسكە قوسۋ جونىندەگى نورمالاردى قامتيدى. ەڭ ماڭىزدىسى, الدىن الا ەسكەرتۋسىز جوسپاردان تىس تەكسەرۋلەر ەنگىزۋ ارقىلى ستاتسيونار, جارتىلاي ستاتسيونار جاعدايىندا مۇگەدەكتىگى بار ادامدار ءۇشىن ينتەرناتتىق ۇيىمداردىڭ, ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ جانە ارناۋ­لى الەۋمەتتىك قىزمەتتەر كورسەتەتىن قىزمەتتەردىڭ قىزمەتىنە باقىلاۋ كۇشەي­تى­لەدى. ەندىگى جەردە بالالارعا ءبىلىم بەرۋ جانە ساۋىقتىرۋ قىزمەتتەرىن كور­سە­تەتىن ۇيىمدار تەك ليتسەنزيامەن جۇمىس ىستەيدى. تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق قۇرباندارىنا جۇمىس بەرۋشى 30 كۇنتىزبەلىك كۇنگە دەيىن جالا­قىسى ساقتالمايتىن دەمالىس بەرۋگە مىن­دەت­تە­لىنىپ وتىر.

«قۇجات پارلامەنتتىڭ ەكى پالاتاسىندا دا قىزۋ پىكىرتالاس تۋعىزدى. ادەتتەگىدەي جەكە توپتار جەلىدە شىندىققا ەشقانداي قاتىسى جوق حابارلاردى تاراتۋ ارقىلى قوعامدىق پىكىردى باسقارۋعا تىرىستى. بۇل رەتتە سەناتقا زاڭدى قولداۋعا 6,5 مىڭنان استام ءوتىنىش كەلىپ ءتۇستى. زاڭ تۇسكەن ساتتەن باستاپ سەناتورلاردىڭ قاراۋىنا قوعامدىق ماڭىزدىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, پالاتا باسشىلىعى پارلامەنت رەگلامەنتى مەن كونستيتۋتسيا ەرەجەلەرىن ساقتاي وتىرىپ, قىسقا مەرزىمدە قاراۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. سوندىقتان جاڭا نورمالار – قوعامنىڭ ادىلەتتىلىك, زاڭ جانە ءتارتىپ قاعيداتتارىن نىعايتۋ جولىنا باسقان تاعى ءبىر قادام», دەيدى ج.اسانوۆا. سەبەبى  بالالار مەن ايەلدەردى زورلىق-زومبىلىق پەن قاتىگەزدىكتەن قورعاۋ – وزەكتى مىندەتتەردىڭ ءبىرى.

قاتاڭ جازا – قورعاۋدىڭ ءتيىمدى ءادىسى

سەنات دەپۋتاتى نۇرتورە ءجۇسىپ: «مەملەكەت باسشىسى ۇسىنعان «زاڭ جانە ءتارتىپ» قاعيداتى بارلىق ماسەلەلەر قۇقىقتىق سالادا شەشىلۋى كەرەك دەگەندى اڭعارتادى. بۇل قاعيداتتىڭ ەكى قىرى بار. ءبىرىنشىسى – «زاڭ بار جەردە ءتارتىپ بار». ەكىنشىسى – «زاڭ بۇزىلماعان جەردە ءتارتىپ بار». دەمەك قىلمىستىڭ الدىن الۋ اسا ماڭىزدى. ويتكەنى قاتاڭ جازا – قىلمىستىڭ الدىن الۋدىڭ جانە قوعامدى قاۋىپتى قىلمىسكەرلەردەن قورعاۋدىڭ ءتيىمدى ءادىسى», دەيدى.

دەپۋتاتتىڭ پىكىرىنشە, قوعام كوپتەن كۇتكەن قۇجاتتاردىڭ قولدانىسقا بەرىلۋى, ەڭ الدىمەن, قىلمىستىڭ الدىن الۋعا جانە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىنىڭ ادىلدىگى مەن قورعالۋىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان شارالار كەشەنىن كوزدەيدى. زاڭنىڭ نەگىزگى ماقساتى جازالاۋشى ەمەس, الدىن الۋ سيپاتىنا يە. سونداي-اق ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەر بالالاردىڭ قۇقىقتىق ساناسىن قالىپتاستىرۋعا ارنالعان. جالپى العاندا مۇنداي جاۋاپكەرشىلىكتىڭ پايدا بولۋى بالالارعا دا, اتا-انالارعا دا, قوعامعا بۇل ماسەلەگە بايىپتى قاراۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەلدە جاپپاي ءتارتىپ ورنىعۋ ءۇشىن زاڭ جۇمىس ىستەۋى كەرەك.

ايتا كەتۋ كەرەك, نەگىزگى زاڭ 15 زاڭ­نا­مالىق اكتىگە, ونىڭ ىشىندە جەتى كودەكس پەن سەگىز زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋدى كوزدەيدى. سونداي-اق ىلەسپە زاڭ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسكە تۇزەتۋلەر ەنگىزۋدى قاراستىرادى. كامەلەتكە تولماعانداردى قورلاۋ جانە 16 جاسقا تولماعان بالانى قوعامدىق كولىكتەن ماجبۇرلەپ ءتۇسىرۋ جانە باسقا دا تۇزەتۋلەر ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك بەلگىلەنىپ وتىر. قۇجاتتاعى جاڭاشىلدىق سول, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق كريميناليزاتسيالانىپ, بالالارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىقتىڭ بارلىق ءتۇرى ءۇشىن جازانى قاتاڭداتۋعا باعىتتالعان. الايدا ابزالى جاڭا قۇجات ادامنىڭ قادىر-قاسيەتىن تانۋعا, ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن جالپىعا بىردەي قۇرمەتتەۋگە جانە ساقتاۋعا ارنالسا, تاربيەنىڭ تال بەسىگىن تەربەتىپ, ۇرپاق ال­دىنداعى مىندەتتى ۇمىتپاۋ – جازادان دا اۋىر جاۋاپكەرشىلىك ەكەنىن ەستە شى­عارماۋ بولسا كەرەك.