تاۋەلسىزدىگىنىڭ شيرەك عاسىرعا جۋىق جاڭا شەجىرەسىندە وركەنيەتتىك دامۋ ۇردىسىمەن تورتكۇل دۇنيەنى تاڭداندىرعان قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىگى كەيبىرەۋلەر ايتقانداي كەشە عانا باستالماعان. وعان مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2014 جىلعى 22 قازاندا استانا قالاسى اكتيۆىمەن كەزدەسۋىندەگى: «كەرەي مەن جانىبەك 1465 جىلى العاشقى حاندىقتى قۇردى, قازاقتىڭ مەملەكەتتىگىنىڭ تاريحى سول كەزدەن باستاۋ الادى», دەگەن ءسوزى دالەل. وسىعان وراي ءتول تاريحىن بىلگىسى كەلەتىن قالىڭ وقىرمانعا قازاق حاندىعىنىڭ ءتورت عاسىرلىق شەجىرەسىنىڭ ەلەۋلى كەزەڭدەرىنەن سىر شەرتكەن قىسقاشا تانىمدىق شولۋدى ۇسىنىپ وتىرمىز.
قوس قانات
وسىدان بەس عاسىردان استام ۋاقىت بۇرىن كوك وردا بيلەۋشىسى ورىس حاننىڭ ۇرپاقتارى كەرەي مەن جانىبەك سۇلتاندار ابىلقايىر حانعا باعىنۋدان باس تارتىپ, شۋ وزەنىنىڭ بويىنداعى قوزىباسى اتتى قونىستا دەربەس حاندىقتىڭ تۋىن كوتەردى. ەركىندىك اڭساعان ەلىن ازاتتىق ۇرانىمەن جىگەرلەندىرگەن باتىر بابالارىمىز كەرەي مەن جانىبەك جاڭا ءبىر ۇلىستىڭ دەربەستىگىن جاريالاپ, جاڭعىرعان قازاق ەتنوسىنىڭ اتاۋىن العان تاريحتا تۇڭعىش تاۋەلسىز قازاق حاندىعىن قۇردى. اتاقتى تاريحشى مۇحامەد-حايدار ءدۋلاتيدىڭ قالدىرعان ناقتى دەرەكتەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, تاريحشى-عالىمدارىمىز قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلعان كەزى 1465 جىلى بولعانىن بەلگىلەدى. العاشقىدا كەرەي مەن جانىبەك سۇلتانداردىڭ سوڭىنا ەرىپ, قازاق بولىپ بولىنگەن حالىقتىڭ سانى ەكى ءجۇز مىڭ ادام ەكەن. سول زامان ءۇشىن بۇل ساننىڭ دا كوپ حالىق بولعانىمەن, بايتاق ۇلىستى جايلاعان قازاقتاردىڭ قانداستارى بۇدان سان ەسە ارتىق بولاتىن. شۋ بويىنا تۋ تىككەن جاڭا حاندىق ءبىراز ورنىققاننان سوڭ بۇكىل كوك وردا جەرىن تۇگەل قايتارۋ جولىنداعى جورىقتارىن باستادى.
سونىمەن 1465 جىلى اتامەكەنىمىزدە تۇڭعىش رەت قازاق حاندىعى اتتى تاۋەلسىز مەملەكەت دۇنيەگە كەلىپ, بۇگىنگى ءبىرتۇتاس قازاق حالقىنىڭ نەگىزى قالاندى. قازاق ورداسى قۇرىلعاندا الدىمەن جاسى ۇلكەن كەرەي سۇلتان اق كيىزبەن حان كوتەرىلىپتى. ودان كەيىن جانىبەك حان بيلىك قۇردى. تاريح ساحناسىنا شىققان ءبىرتۇتاس قازاق مەملەكەتىنىڭ ۇلتتىق ۇرانى – «الاش», مەملەكەتتىك ەلتاڭباسى – «تورە تاڭبا», ياعني كونە تۇرىك زامانىنان كەلە جاتقان باس تاڭبا. باس بايراعى – تورە تاڭبالى قىزىل تۋ, استاناسى – قاسيەتتى تۇركىستان قالاسى بولدى. قازاق حاندىعىنىڭ ءتورت عاسىرعا سوزىلعان شەرلى شەجىرەسىندە جيىرمادان استام حان بيلىك قۇرعان ەكەن. ەل بيلىگىن قولعا ۇستاعان بۇل تاريحي تۇلعالاردىڭ تالايىم تاعدىرلارى دا سان قيلى, بيلىك قۇرۋداعى قابىلەتتەرى دە ءار دەڭگەيدە بولدى. مەملەكەت ىرگەسىن نىعايتىپ, تۋعان حالقىنىڭ ماڭگىلىك سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنگەندەرى دە, ەلىن توزدىرىپ, دۇشپانعا تابا قىلعاندارى دا جوق ەمەس. بىراق ولاردىڭ بارىنە ورتاق ءبىر قاسيەت – ءوز زاماندارىنىڭ قالىپتاسقان جاعدايلارىنا بايلانىستى قال-قادىرىنشە حاندىق تۋىن جىقپاۋعا تىرىستى.
ءتورت عاسىر قازاق حاندىعىنىڭ بيلىگىن ۇستاعان تۇلعالار مىنالار ەدى: كەرەي حان بولات سۇلتان ۇلى 1465-1474 جىلدارى بيلەگەن. جانىبەك حان باراق حان ۇلى 1474-1480 جىلدارى بيلەگەن. بۇرىندىق حان كەرەي حان ۇلى 1480-1511 جىلدارى بيلەگەن. قاسىم حان جانىبەك حان ۇلى 1511-1522 جىلدارى بيلەگەن. مومىش حان قاسىم حان ۇلى 1522-1523 جىلدارى بيلەگەن. تايىر حان ادىك سۇلتان ۇلى 1523-1533 جىلدارى بيلەگەن. بۇيداش حان ادىك سۇلتان ۇلى 1533-1538 جىلدارى جەتىسۋ ءوڭىرىن بيلەگەن. توعىم حان جادىك سۇلتان ۇلى 1533-1537 جىلدارى بيلەگەن. احمەت حان جانىش سۇلتان ۇلى 1533-1535 جىلدارى سىرداريا ماڭىن بيلەگەن. حاقنازار حان قاسىم حان ۇلى 1538-1580 جىلدارى بيلەگەن. شىعاي حان جادىك سۇلتان ۇلى 1580-1582 جىلدارى بيلەگەن. تاۋەكەل حان, شىعاي حان ۇلى 1582-1598 جىلدارى بيلەگەن. ەسىم حان شىعاي حان ۇلى 1598-1628 جىلدارى بيلەگەن. جانىبەك حان ەسىم حان ۇلى 1628-1643 جىلدارى بيلەگەن. سالقام جاڭگىر حان ەسىم حان ۇلى 1643-1652 جىلدارى بيلەگەن. باتىر حان بولەكەي سۇلتان ۇلى 1652-1680 جىلدارى بيلەگەن. تاۋكە حان جاڭگىر حان ۇلى 1680-1715 جىلدارى بيلەگەن. قايىپ حان حىسىراۋ سۇلتان ۇلى 1715-1718 جىلدارى بيلەگەن. بولات حان تاۋكە حان ۇلى 1718-1729 جىلدارى بيلەگەن. ابىلمامبەت حان بولات حان ۇلى 1729-1771 جىلدارى بيلەگەن. ابىلاي حان كوركەم ءۋالي سۇلتان ۇلى 1771-1781 جىلدارى بيلەگەن. كەنەسارى حان قاسىم سۇلتان ۇلى 1841-1847 جىلدارى بيلەگەن.
ءيا, ءتورت عاسىر بويى داۋىرلەگەن قازاق حاندىعىنىڭ تاريحىندا نەلەر بولمادى. «قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاپ» قالىڭ قازاق مامىرا-جاي تىرلىك كەشكەن داۋىرلەۋ كەزەڭى دە, جاۋ جاعادان العاندا, ءبورى ەتەكتەن تارتىپ كەڭ ساحارانى بۇلت تورلاپ, ەر ەتىكپەن قان كەشكەن كۇيزەلگەن كەزەڭدەر دە ءوتتى. ەندى بۇگىنگى تاريحشىلاردىڭ, زەرتتەۋشىلەردىڭ, قالامگەرلەردىڭ ءار كەزەڭدە جارىق كورگەن دەرەكتى دۇنيەلەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, سول ءبىر اۋمالى-توكپەلى ءتورت عاسىرلىق تاريحي شەجىرەنى سانامىزدا سارالاپ, تاعى دا ءبىر زەردەلەپ وتەيىك.
كونەدەن كەلە جاتقان نەبىر تاريحي دەرەكتەردە بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاقستان رەسپۋبليكاسى الىپ جاتقان ۇلان-عايىر ايماق ەجەلدەن-اق قازاق حالقىنىڭ ەتنيكالىق نەگىزى بولىپ تابىلاتىن قازاق تايپالارىنىڭ اتامەكەنى بولاتىن. قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى قارساڭىندا XIV-XV عاسىرلاردا):
ۇيسىندەر وزدەرىنىڭ بايىرعى زاماننان بەرگى مەكەنى – جەتىسۋ وڭىرىندە, دۋلاتتار – ىلە, شۋ, تالاس وزەندەرىنىڭ ساعالارىندا, ىستىقكولدىڭ وڭتۇستىگىن, وڭتۇستىك قازاقستانداعى «وتىرار جاسىل القابىن»,
قاڭلىلار – قاراتاۋ باۋرايىن, ورتا سىرداريا مەن جەتىسۋدىڭ باتىس بولىگىن,
ارعىندار – ەرتىستەن باتىسقا قاراي ورتالىق قازاقستاندى, سىرداريانىڭ القاپتارىن جانە جەتىسۋدىڭ باتىسىن,
نايماندار – ۇلىتاۋدان ەسىلگە دەيىنگى ايماقتاردا,
قوڭىراتتار – تۇركىستان مەن قاراتاۋ وڭىرلەرىن,
كەرەيلەر – تارباعاتايدا, ەرتىس بويىندا, زايسان كولىنەن وم جانە توبىل وزەندەرىنىڭ اڭعارلارىنا دەيىنگى ۇلان دالانى جايلاپ جاتتى.
سىبىردەن سىر بويىنا, ەرتىستەن جايىق اتىرابىنا دەيىنگى جارتى الەمدى الىپ جاتقان قازاق تايپالارىنىڭ اراسىندا قىپشاقتاردىڭ ورنى ەرەكشە ەدى. ءتىپتى, سوناۋ XIII عاسىر تاريحشىلارىنىڭ دەرەكتەرىندە التىن وردا حاندارى «قىپشاق پاتشالارى» دەپ اتالدى. التاي تاۋلارىنان دۋنايعا دەيىنگى ۇلان-عايىر ايماقتى تۇگەل قامتىعان التىن وردا اتتى الىپ مەملەكەتتىڭ ەۋروپالىق بولىگى – وڭ قانات, ال ازيالىق بولىگى – سول قانات دەپ ەسەپتەلگەن ەدى.
اتاقتى قالامگەر مۇحتار ماعاۋين «قازاق تاريحىنىڭ الىپپەسى» اتتى ەڭبەگىندە: «التىن وردانىڭ وڭ قاناتى – اق وردا, سول قاناتى – كوك وردا دەپ اتالادى. بۇل ارادا كونە تۇرىك تىلىندە اق ءسوزى – باتىس, كوك ءسوزى – شىعىس دەيتىن ماعىنا بەرەتىنىن ايتا كەتۋ كەرەك. سوندىقتان سوۆەت تۇسىنداعى كەيبىر تاريحي ەڭبەكتەردەگىدەي بۇل ەكى وردانىڭ ورنىن شاتاستىرۋعا بولمايدى.
التىن وردانىڭ شىعىس بولىگى, ياعني كوك وردا نەگىزىنەن قازىرگى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تەرريتورياسىن قامتىدى» دەپ تۇجىرىمدايدى. وسىنداي قۇرىلىمدار ەلىمىزدىڭ باتىس وڭىرىندە دە قۇرىلىپ جاتتى. ارينە, ونىڭ ءبارىن تىزبەلەپ جاتۋ گازەت ماقالاسىنىڭ اياسىنا سىيمايدى.
ەندەشە, سايىن دالا ەشقاشان يەسىز جاتقان ەمەس. كەشەگى وتارشىلدىق ەزگى ەسىمىزدى الىپ, بوداندىق بۇعاۋىندا بولعان سوڭعى عاسىرلارداعى «اعا حالىق» وكىلدەرى سانامىزدى ۋلاپ, ميىمىزعا سىڭدىرمەك بولعانداي «بۇراتانا حالىق, تەكسىز, مەملەكەتسىز, جالپاق دالانى مالشا جايىلىپ جۇرگەن جابايى تايپالار» ەمەس ەكەنبىز. سان عاسىرلار بويى داۋىرلەگەن مەملەكەتتەرىمىزدى جوققا شىعارىپ, تاريحي شىندىقتى قاساقانا بۇرمالاۋدان ەشتەڭە شىقپادى.
جالپى, جالعاندىقتىڭ قۇدىرەتتى ۋاقىت الدىندا دارمەنسىز ەكەندىگىن تاريح تاعى دالەلدەدى. وسى ورايدا ويىمىزدى جيناقتاي ايتساق, بۇگىنگى ازات الاش ەلىنىڭ ءتۇپ قازىعى – كونە تۇرىك قاعاناتى, التىن وردا – ودان كەيىنگى بابالارىمىز ورناتقان ۇلى مەملەكەتىمىز, كوك وردا قازاق جۇرتىنىڭ ەتنيكالىق بىرلىگىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان قازاققا عانا تيەسىلى مەملەكەت بولسا, قازاق حاندىعى حالقىمىزدىڭ ەسىمىمەن كورىنگەن, ەتنوس رەتىندە تۇبەگەيلى ورنىقتىرعان تاۋەلسىز مەملەكەتتىك قۇرىلىمىمىز. 1428 جىلى كوك وردانىڭ بيلەۋشىسى باراق حان وپاسىزدىڭ قولىنان وپات بولدى. ءوز زامانىنىڭ تاريحشىلارى اقىلدى, قايسار دا باتىل ءامىرشى دەپ باعالاعان. باراق ءومىرىنىڭ بارلىق كۇرەسىن كوك وردانىڭ قۋاتىن ارتتىرۋعا ارنادى. ول ءوزى بيلىك قۇرعان كەزدە بۇل ماقساتىن ورىندادى. وسى ءامىرشىنىڭ كەزىندە كوك وردا مۇلدە دەربەس مەملەكەت رەتىندە تانىلدى. باراق حاننىڭ قازاسىنان كەيىن ءبىرجولا ىدىراۋعا بەت بۇرعان التىن وردانىڭ شىعىس بولىگىندەگى ەلدىڭ دە ىشىنە ىرىتكى كىرىپ, بيلىككە تالاسقان سۇلتاندار مەملەكەت بىرلىگىنىڭ تامىرىنا بالتا شاپتى. كوك وردانىڭ ىرگەسى سوگىلىپ, ونىڭ ورنىنا ابىلقايىر حاندىعى مەن نوعاي وداعى قۇرىلدى. جوشىدان تاراعان شايباني بۇتاعىنان شىققان ابىلقايىر حان بيلىك قۇرعان جىلدارىندا قول استىنداعى حالىقتى الالاپ, ورتا ازيانىڭ وتىرىقشى ايماقتارىنا بۇيرەگى بۇردى. بۇل وردا – ەجەن, توقاي-تەمىر اۋلەتتەرىنەن تاراعان تۇعىرى بەرىك سۇلتاندارعا ۇنامادى. ۇزاق ۋاقىت تولاسسىز جۇرگەن قانتوگىس سوعىستار مەن ىشكى بيلىككە تالاسقان قىرقىستار ابىلقايىر حاندىعىنىڭ ىرگەسىن شايقالتتى, حالىقتى اۋىر كۇيزەلىسكە ۇشىراتتى. اۋىر تاۋقىمەت تارتقان حالىق بەيبىت ءومىردى, ابىلقايىر حاننىڭ ۇستەمدىگىنەن قۇتىلىپ, تاۋەلسىز تىرشىلىك ەتۋدى ارمان ەتتى. قازاق حالقى اشىق ازاتتىق ايقاسىنا شىقتى.
مىنە, ناق وسى تاريحي سىندارلى شاقتا كوك وردانىڭ اتاقتى بيلەۋشىسى ورىس حاننىڭ ۇرپاقتارى كەرەي مەن جانىبەك سۇلتاندار ابىلقايىردىڭ ۇستەمدىگىنە قارسى كوتەرىلگەن قازاق تايپالارىنىڭ كوسەمىنە اينالىپ, تاۋەلسىزدىك جولىنداعى قاسيەتتى مايدانعا شىقتى. قالىڭ قازاق تايپالارىن باستاپ باتىس جەتىسۋعا قونىس اۋدارعان كەرەي مەن جانىبەك موعولستان حانى ەسەنبۇعادان (1434-1462 ج.ج.) قونىس سۇرادى. ەسەنبۇعا جاۋىنگەر قازاقتاردى ابىلقايىرعا قارسى پايدالانۋ ءۇشىن قارسى الىپ, قونىس بەردى. كەرەي مەن جانىبەك وسى جەردە قازاق حاندىعىن قۇردى.
مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ «تاريح-ي-راشيدي» اتتى ەڭبەگىندە بىلاي دەلىنەدى: «جانىبەك حان مەن كەرەي موعولستانعا كوشىپ باردى. ەسەنبۇعا حان ولاردى قۇشاق جايا قارسى الىپ, موعولستاننىڭ باتىس شەتىندەگى شۋ مەن قوزىباسى ايماقتارىن بەردى…». تاۋەلسىزدىك تۋىن كوتەرىپ, دەربەستىگىن پاش ەتكەن قازاق حاندىعىنىڭ اتاعى شىعىسىمەن-اق دەشتى قىپشاق جۇرتى ابىلقايىر حاننىڭ قىسپاعىنان قۇتىلىپ, بوگەتىن بۇزعان تاسقىن سۋداي اعىلىپ, جاڭا حاندىققا قوسىلا باستادى. ابىلقايىر حان وزىنە قارسى شىعىپ, دەربەس حاندىق قۇرعان قازاقتارعا قىلىشىن قايراپ, جويىپ جىبەرۋدى كوزدەدى. 1468 جىلى قىس ايىندا ابىلقايىر حان قازاق حاندىعىن جويىپ جىبەرۋ ءۇشىن ۇزاق دايىندالعان جورىعىنا اتتاندى. بىراق ونىڭ قالىڭ اسكەرى قازاق حاندىعىنا قارسى سوعىسقا ق ۇلىقسىز ەدى. ولار ىشتەي ازاتتىق اڭساعان حالىقتىڭ قاسيەتتى كۇرەسىنە جاقتاس بولاتىن. ويتكەنى, ولار دا كەرەي مەن جانىبەكتىڭ تۋى استىنداعى جۇرتتىڭ قانداستارى – ءبىر حالىق وكىلدەرى, ءبارى ءبىر الاشتىڭ ۇلدارى ەدى.
ءسويتىپ, ابىلقايىر حاننىڭ بۇل جورىعى دىتتەگەن جەرىنە جەتە المادى. كۇتپەگەن جەردەن الاپات سۋىق سوعىپ, اسكەردىڭ جولىن بوگەيدى. سول جەردە ابىلقايىر حانعا كەنەتتەن كەسەل جابىسىپ, قايتىس بولادى. ابىلقايىر ولگەن سوڭ ونىڭ اسكەرى تاراپ كەتەدى. ونىڭ ەلىندە قيان-كەسكى تاق تالاسى باستالىپ, حاندىق ىدىراي باستايدى. «ابىلقايىر حان دۇنيە سالدى دا, وزبەك ۇلىسىنىڭ شاڭىراعى شايقالدى. ءىرى-ءىرى شيەلەنىستەر باستالدى. ونىڭ ۇلكەن بولىگى كەرەي حان مەن جانىبەك حانعا كوشىپ كەتتى» (مۇحاممەد حايدار دۋلاتي, «تاريح-ي-راشيدي»).
ءيا,وسى ءبىر تاعدىر تارتقان ءتيىمدى جاعدايدى قازاق حاندارى كەرەي مەن جانىبەك دەر كەزىندە, بارىنشا پايدالاندى. ولار دەرەۋ اتقا قونىپ, وزدەرى وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن ەرىكسىز تاستاپ كەتكەن اتامەكەنى – دەشتى قىپشاققا قايتا ورالدى. ەركىندىكتىڭ قاسيەتتى تۋىن كوتەرىپ, نە ءولۋ, نە جەڭۋ كۇرەسىنە شىققان قازاق حالقىنىڭ تۇڭعىش حاندارى, جاۋجۇرەك كوسەمدەرى كەرەي مەن جانىبەك ابىلقايىر حاننىڭ مۇراگەرلەرىنە قارسى بىتىسپەس سوعىستى باستادى. حالىقتىڭ شەكسىز سەنىمىنە يە بولعان جانە ازاتتىق جولىنداعى ادال كۇرەستە پاراساتتىلىقتارىن تانىتا بىلگەن قازاق حاندارى باستاعان ىستەرىنىڭ اق ەكەندىگىن از ۋاقىتتا دالەلدەپ, ءىرى تابىستارعا جەتتى. كورەگەن كەرەي حان مەن جانىبەك اتامەكەندى ازات ەتۋ جولىنداعى بۇل قانكەشتى سوعىستاردا ابىلقايىرمەن ۇزاق جىلداردان بەرى بيلىككە تالاسىپ كەلە جاتقان جوشى ۇرپاقتارى – احمەت حان مەن ماحمۇد سۇلتانداردىڭ, باتىس ءسىبىردىڭ بيلەۋشىسى يباق حاننىڭ دا كۇشىن شەبەر پايدالانا ءبىلدى.
سونداي-اق, وزدەرىنە ءىش تارتاتىن نوعاي وداعىنىڭ بيلەۋشىلەرىمەن دە سەنىمدى وداقتاس بولدى. قازاقتاردىڭ جويقىن كۇشىنە توتەپ بەرە الماعان ابىلقايىر حاننىڭ مۇراگەرى شايح حايدار ويسىراي جەڭىلىپ, جازاسىن الدى. دەشتى قىپشاقتا ۇستەمدىك قىلماق بولعان وزبەك ۇلىسىنىڭ سان مىڭداعان اسكەرى ىدىراي قاشتى. ابىلقايىر حاننىڭ نەمەرەلەرى مۇحاممەد شايباني مەن ماحمۇد سۇلتان استراحانعا بارىپ پانالادى. ابىلقايىر حاننىڭ مۇراگەرلەرىمەن بولعان ازاتتىق كۇرەسىندە تولىق جەڭىسكە جەتكەن كەرەي مەن جانىبەك دەشتى قىپشاق دالاسىن تۇگەلدەي قازاق حاندىعىنىڭ يگىلىگىنە قاراتتى. ابىلقايىر حاننىڭ 40 جىلعا سوزىلعان ەزگىسىنەن قۇتىلعان كوپتەگەن قازاق تايپالارى اتامەكەندەرىندە دەربەستىگىن العان قازاق حاندىعىنىڭ تۋى استىندا توپتاستى. ءارتۇرلى ۇلىستاردا بىتىراپ جۇرگەن قازاق رۋلارى ەندى قازاق دەگەن ۇلتتىق اتاۋعا يە بولىپ, جوكە حالىق, دەربەس مەملەكەت رەتىندە تاريح ساحناسىنا شىقتى. قازاق حاندىعىنىڭ حالقى ءبىر ميلليونعا جەتتى. ول زاماندا مۇنداي حالقى بار مەملەكەت ساۋساقپەن سانارلىقتاي عانا ەدى.
مىنە, وركەنيەتتى ەلدەر شوعىرىندا ەڭسەسىن بيىكتەتىپ, كوك بايراعىن اسقاق جەلبىرەتكەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 23 جىلدىعىن ارتقا تاستاپ ۇلگەردى. بۇل – سوناۋ عاسىرلار قويناۋىنان اتويلاعان بابالار ءۇردىسى جالعاسىنىڭ سالتانات قۇرۋى. ۇلى دالانىڭ قاس پەرزەنتى – قازاق حالقىنىڭ ازاتتىق جولىنداعى قاسيەتتى كۇرەسىنىڭ اسىل شەجىرەسى, سول جولدا ەلىن باستاپ, تۋ كوتەرگەن بابالارىمىزدىڭ وشپەس ەسىمدەرى ءبىز ءۇشىن قاشاندا قىمبات. ءالى كومەسكىلىكتەن ارىلا الماي كەلە جاتقان وسى اسىل شەجىرەنى, ارداقتى ەسىمدەردى جارقىراتا پاش ەتىپ, ۇرپاعىمىزدىڭ ۇلتتىق ماقتانىشىنا اينالدىرۋ – كەزەك كۇتتىرمەس پارىز. وسى ورايدا, حالقىمىز ءۇشىن ەڭبەگى ەرەن, ەسىمى قاسيەتتى ەكى تۇلعا بار.
ولار – قازاق حاندىعىنىڭ ىرگەسىن قالاعان, مىزعىماس مەملەكەت قۇرعان, حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋار ۇلت بولىپ بىرىگۋىنە مۇرىندىق بولعان – كەرەي حان مەن جانىبەك حان. بۇل ەكى تۇلعانى ءبىر-بىرىنەن اجىراتا باعالاۋ ارتىقتاۋ بولار. ەكەۋى دە – ەلى ءۇشىن باسىن بايگەگە تىگىپ, ۇلتىنىڭ ۇلىلىعىن اسىرۋدا ايانباعان پاراسات يەلەرى, حالىق سۇيگەن پەرزەنتتەرى. قازاق حاندىعى قۇرىلعاندا جاسى ۇلكەن كەرەي حاندىق تىزگىندى ۇستاسا, ودان كەيىن جانىبەك بيلىك جۇرگىزدى. قازاق ورداسىنىڭ ىرگەلەنۋى مەن ىرىلەنۋى جانىبەك حان تۇسىندا بولعان. جاڭا حاندىقتىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىمى مەن زاڭ جۇيەسى دە جانىبەك زامانىندا جۇيەلەنىپ, كەلەر ۇرپاققا مۇرا ەتىلگەن. حالقىمىزدىڭ قاسيەتتى شەجىرەسىندە جانىبەك حانعا ەرەكشە ايشىقتى ورىن بەرىلەدى. ول ەل ەستەلىگىندە اقىلگوي, داناگوي جانە ادىلەتتى ءامىرشى رەتىندە ماڭگى قالعان. حالىق ونى جاي عانا جانىبەك حان دەمەي, ءاز-جانىبەك دەپ ايرىقشا اسپەتتەيدى. سوندىقتان دا, بۇل كەسەك تۇلعا, تاريحي قايراتكەر تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ جاڭعىرعان جاڭا تاريحىندا جان-جاقتى زەرتتەلىپ, لايىقتى زەردەلەنۋى ءتيىس.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
"ەگەمەن قازاقستان". (جالعاسى بار).
