اسلانبەك قانسارباەۆ: تاريح – ۇرپاقتى تاربيەلەيتىن دايەكتى قۇرال

– تاريح ءپانىنىڭ مۇعالىمىنە Youtube-تەن ارنا اشۋعا نە تۇرتكى بولدى؟

– قاراپايىم مۇعالىممىن, بىراق تاريحقا كەزدەيسوق قوسىلعان ادام ەمەسپىن. تالدىقورعان قالاسىنداعى ءى.جان­­سۇ­گى­روۆ اتىنداعى جەتىسۋ مەم­لە­كەتتىك ۋني­ۆەرسيتەتى تاريح ماماندىعىنىڭ تۇلە­گىمىن. تاريح پانىنەن ساباق بەرىپ جۇر­گە­نىمە 23 جىلدان استى. تاريحقا دەگەن قىزى­عۋ­شىلىعىم بالا كۇنىمنەن باستالدى. كەيىن قىزىعۋشىلىعىم سۇيىكتى ىسىمە اينالدى. Youtube-تەن ارنا اشقانعا دەيىن ءوز سالام بويىنشا بىرقاتار جەتىستىككە دە جەتتىم. مىسالى, قازاقستان تاريحى بويىنشا مەكتەپ باعدارلاماسىنا ەنگەن مۋلتيمەديالىق پرەزەنتاتسيالار اۆتورىمىن. «حابار» تەلەارناسىندا ۇلتتىق ويىندار تاريحىنا ارنالعان « ۇلى دالا ويىندارى» جوباسىنىڭ كەڭەسشىسى بولدىم. Youtube-تەن ارنا اشۋ جوسپارىمدا جوق ەدى. بۇل جوبانى 2019 جىلى قولعا الا باستادىم.

مەنى قۋانتقانى – وقىرماننىڭ تا­ري­­­حىن تانۋعا دەگەن قى­زى­عۋشىلىعى. اي­نال­دىرعان 1-2 كۇننىڭ ىشىندە العاش­قى شىعارىلىمدارىم 100 مىڭداعان قارالىم جينادى. وقىر­مان سۇرانىسىنىڭ كوپتىگى ءوزىمدى دە قىزىقتىرا ءتۇستى. جەكە كىتاپحانامدا مىڭداعان كىتاپ بار. وسىلايشا, ۇلت تاريحىن زەرتتەۋ­گە كىرىسىپ كەتتىم. زەرتتەۋ بارىسىندا قوسىمشا كوپتەگەن مالىمەت الدىم. مىسالى, الاشتىڭ ۇمىت قالعان قايراتكەرلەرى, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن ەلەۋسىز قالعان قاھارماندار مەن ۇمىت قالعان باتىرلار تۋرالى ايتىلماي, جازىلماي جۇرگەن تىڭ دەرەكتەرگە قول جەتكىزدىم. بارىنەن بۇرىن Youtube ارنانىڭ اتاۋىن قويۋ كەرەك بولدى. باسىندا اتى-جونىممەن اشا سالسام دەگەن وي بولدى. ويلانا كەلە «اك-79» دەگەن اتاۋ بەردىم. بۇل «اسلانبەك قانسارباي» دەگەن اتى-ءجونىمنىڭ قىسقارتىلعان نۇسقاسى عانا ەمەس, اتا-بابامنىڭ كىندىك قانى تامعان ماتاي دەگەن ستانسادا كالاشنيكوۆ اۆتوماتىنىڭ العاشقى نوبايى جاسالعان. سول زاۋىتتا اتام دا ماڭداي تەرىن توككەن. ونىڭ ۇستىنە سوعىستا اتا-بابامىز جاۋ­دى كالاشنيكوۆ اۆتوماتىمەن جەڭىپ شىقتى. ال مەن تاريحي مايدانعا جول سالدىم. جەڭىس الىپ كەلگەن اۆتوماتتىڭ اتى مەن جەڭىس ءداستۇرى جالعاسسىن دەپ «اك» دەگەن اتاۋعا توقتالدىم. ءبىرىنشى شىعارىلىمنان كەيىن-اق مىڭداعان پىكىر جازىلدى. تاريحشى رەتىندە وقىرماننىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋدى ازامات­تىق پارىزىم دەپ ۇقتىم. سونىڭ ارقا­سىندا ءبىلىم كوكجيەگىمدى كەڭەيتىپ, كوم­پيۋ­­تەرلىك باع­دارلامالارمەن تانىسىپ, جاڭا تەحنو­لو­گيالاردىڭ ءتىلىن ۇيرەنە باستادىم.

– ارناڭىزدىڭ جۇمىسىن جالعىز جۇر­گىزەسىز بە؟ الدە كومەكشىلەرىڭىز بار ما؟

– قارالىم كوبەيگەن سايىن جۇمىس قارقىنى ءوسىپ وتىرادى ەكەن. بىراق ارنانى جالعىز ءوزىم جۇرگىزەمىن. بارلىق ماتەريالدى ءوزىم جينايمىن. ءماتىندى دە جازىپ, مونتاج, دىبىس قويۋ جۇمىسىن دا ءوزىم اتقارامىن. وقىرمانداردىڭ ساۋالىنا جاۋاپ بەرگەنگە جۇبايىم كومەك­تەسەدى. ويتكەنى جازبانىڭ استىن­داعى ءاربىر پىكىرگە جۇرەكشە باسىپ, جاۋاپ بەرىپ وتىرۋ دا, بولماسا جازى­لۋ­شى­لار­دىڭ سۇراقتارىن ءتۇرتىپ الىپ, ماعان ۇسىنۋ دا كادىمگىدەي جۇمىس.

– وقىرمان پىكىرىنىڭ اراسىندا قان­داي­ قىزىقتى ۇسىنىس-تىلەك بولدى؟ بىر­گە جۇمىس ىستەۋدى ۇسىنعاندار بار ما؟

– ەگەر بايقاساڭىزدار, ءار جازبامنىڭ الدىندا اڭداتپا بەرەمىن. Youtube ارنامدى كورىپ جۇرگەن ءبىر وقىرمانىم: «سىزگە تاقىرىپقا سايكەس تۇراقتى ءبىر اڭداتپا جاساپ بەرەيىك» دەگەن ۇسىنىس تاس­تادى. ءسويتىپ, سەرىك دەگەن باعدارلاماشى 2-3 ءتۇرلى بەينەاڭداتپا جاساپ بەردى. ول ءۇشىن العىسىمدى ايتامىن. جالپى, قازىر تاريحىمىزعا قاتىستى دەرەكپەن كومەكتەسەتىن وقىرمانىم وتە كوپ. قولدا بار مالىمەتتەرىن, قازاق تاريحىنا قاتىستى ءتۇرلى ەڭبەگىن, تىڭ دەرەك ۇسىناتىندار بار. ولارمەن مۇمكىندىگىنشە كەزدەسىپ, كەي­بىر وي-پىكىرىن تىڭداۋعا تىرىسامىن. مىسالى, قازىر وقىرماندارىم ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسىپ, «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» اتاعىنا قولى جەتپەي قالعان راكوۆ دەگەن قازاق تۋرالى مالىمەتتەرىمەن ءبولىسىپ جاتىر.

– شىندىعىندا دا, ءار بەينە­شى­­عا­رى­لىمدا تىڭ مالىمەتتەر كوپ اي­تىلادى. قازاقستان تاريحى وقۋ­لىق­­تارىندا جوق مالىمەتتەرگە قول جەت­كى­زۋ قيىنعا تۇسپەي مە؟

– كەيبىر دەرەكتى اشىق دەرەك­كوزدەردەن جينايمىن. جاڭا ايت­قانداي, جەكە كىتاپحانامداعى وقۋ­لىقتاردى قاراي­مىن. سونداي-اق الماتىداعى ج.جاباەۆ اتىن­داعى جاسوس­پى­رىمدەر جانە ۇلتتىق كىتاپحانانىڭ شاڭ باسقان مۇراعاتىن اقتارامىن. قاجەتتى اقپاراتتى تولىق جيناستىرعاننان كەيىن تالداۋ جاساپ, كوزقاراسىمدى ناقتىلايمىن. ءبىلىمىم مەن تاجىريبەمە سۇيەنە وتىرىپ جاساعان شىعارىلىم – جەكە تالداۋىم مەن كوز­قارا­سىمنىڭ ناتيجەسى.

– بۇل دەرەكتەردىڭ بارلىعى كىتاپ­حانا سورەسىندە تۇرعان بولسا, جۇرت جا­دى­نان ءوشىپ قالعان باتىرلارىمىز قازاقستان تاريحى وقۋلىقتارىندا نەگە ايتىلمايدى؟

– وكىنىشكە قاراي, بىزدە «قازاقستان تاريحى» وقۋلىقتارى عىلىمي تىلمەن جازىلادى. كەڭەس داۋىرىنەن بەرى «تاريح – عىلىم, سوندىقتان عىلىم تىلىمەن جازىلۋى كەرەك» دەگەن كوزقاراس ابدەن قالىپتاسقان. وسى پاننەن ساباق بەرىپ كەلە جاتقانىما ءبىراز جىل بولدى. بايقاعانىم, وقۋشىلاردان باس­تاپ ستۋدەنتتەرگە دەيىن عىلىم ءتىلى اۋىر. سوندىقتان ولار تاريح پانىنە قىزىعۋشىلىق تانىتپايدى. ال تاريحتى وقىتۋدىڭ باستى ماقساتى – قازاق بولعانىن ماقتانىش ەتەتىندەي ۇلتتىق سەزىمدى دارىتۋ, وسى ارقىلى وتان­شىلدىقتى دارىپتەۋ. ويتكەنى وتانشىلدىققا باۋلۋدىڭ ەڭ باس­تى قۇرالى – تاريح ءپانى. جاستاردى جالىقتىرىپ, وقىرماننىڭ ويىن سان-ساققا بولمەۋ ءۇشىن تاريحي دەرەكتەردى تۇسىنىكتى, جەڭىل تىلمەن جەتكىزۋگە تىرىسامىن. ەلىمىزدە ءتىلى مەن ءدىنى باسقا كوپتەگەن ەتنوس وكىلى تۇرادى. وكىنىشكە قاراي, ءوز تىلىندە ەمەس, ورىس تىلىندە ويلايتىن وتانداستارىمىز دا بار. ولاردىڭ بارلىعىن پاتريوت ەمەس دەپ ايتۋعا بولمايدى. سوندىقتان ەكى تىلدە دە بەينەشىعارىلىم تۇسىرەمىن. ەلىنىڭ تاريحىن ءبىلىپ, قازاق بولىپ تۋعانىن ماقتانىش ەتەتىندەي سەزىم وتىن تۇتاتىپ جاتسام, ماقساتىما جەتكەنىم. ال وزگە ەتنوس وكىلدەرى قانداي حالىقتىڭ ورتاسىندا تۇرىپ جاتقانىن ءبىلىپ جاتسا, ارتىق بولمايدى.

– كوپشىلىكتىڭ كوزايىمىنا اينالعان ارناڭىزعا ءتيىستى مينيسترلىكتەر تاراپىنان قىزىعۋشىلىق تانىتقان كەزى بولا ما؟

– وكىنىشكە قاراي, قۇزىرلى ورىنداردان قىزىعۋشىلىق تانىتقان ەشكىم جوق. ءوزىم دە شىققان ەمەسپىن. بىراق مالىمەتتەرىمدى سۇراپ, قاجەتتەرىنە پايدالانۋعا رۇقسات الاتىن اۆتورلار مەن مۇراجاي قىزمەتكەرلەرى بار. جاقىندا عانا «وترارسكي كۋپەتس» كىتابىنىڭ اۆتورى شىعىپ, ساق تايپالارىنا قاتىستى مالىمەتتەرىمدى پايدالانۋعا رۇقسات سۇرادى. وسىنداي جەكەلەنگەن ادامدار شىعىپ جاتادى. ولاردىڭ ەشقايسىسىن بەتىنەن قاققان كەزىم جوق. كەرىسىنشە قولدان كەلگەنشە بار بىلگەن-تۇيگەنىمدى توسۋعا اسىقپىن. سەبەبى, ءبىزدىڭ يلەگەنىمىز ءبىر تەرىنىڭ پۇشپاعى. ەگەر مەملەكەت تاراپىنان تاريحىمىزعا قاتىستى بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋگە ۇسىنىس بولسا, قولدان كەلگەندى ايانىپ قالمايمىن. الايدا «مەملەكەت نازارى اۋمادى» دەپ وتىرا دا المايمىن. بىلگەنىمدى مەملەكەتكە مىندەت قىلاتىن ويىم جوق. سوندىقتان ءار قازاق اتا-باباسىن تانىپ, ءوز تاريحىمەن تىنىستاپ وسۋگە تامشىداي ۇلەسىمدى قوسۋعا ءتيىستىمىن دەپ سانايمىن.

– جاڭا كورشى ەلدىڭ وقۋلىقتارىمەن تانىستىم دەپ قالدىڭىز. ءبىزدىڭ وقۋلىقتارعا ەنگىزىلمەگەن بەلگىسىز باتىرلارىمىز ولاردىڭ كىتاپتارىندا ايتىلا ما؟

– بار. سوڭعى 4-5 جىلدا شىققان رەسەيدىڭ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسى تۋرالى تاريح وقۋلىقتارىنداعى تاراۋلاردا «رەيحستاگقا ءبىرىنشى بولىپ تۋ تىككەن – راقىمجان قوشقارباەۆ» دەگەن مالىمەت بەرىلگەن. وزبەكستاننىڭ تاريح وقۋلىقتارىندا قازاقتان شىققان گەنەرال سابىر راحيموۆتى كەلتىرەدى. مۇندا باتىرلارىمىزدى مانسۇقتاي الماي جاتقان ءوزىمىز سەكىلدىمىز. تاريح ءپانىنىڭ مۇعالىمى, وقىرمان رەتىندە دە بىزدەگى وقۋلىقتارداعى مالىمەتتەرگە كوڭىلىم تولمايدى. سەبەبى بىزدەگى تاريح وقۋلىقتارىمەن بالالاردىڭ بويىنداعى وتانشىلدىق سەزىمدى وياتۋ مۇمكىن ەمەس. وقۋلىقتاردى, ءسوز جوق, مىقتى عالىمدار جازاتىن شىعار. بىراق ونىڭ وقىرمانى وقۋشى ەكەنىن ەستەن شىعارماعان دۇرىس.

– تاريحي دەرەكتەرىڭىزدىڭ اراسىندا داۋ­ تۋدىرىپ جۇرگەن قانداي تاقىرىپ بار؟

– «قازاق حالقىنىڭ رەسەي يمپەرياسىنا قوسىلۋى» دەگەن تاقىرىپ ءالى كۇنگە دەيىن يتجىعىسقا ءتۇسىپ كەلە جاتىر. تاريحشىلاردىڭ بايلامىنا سۇيەنسەك, قازاق حالقى تاۋەلسىزدىگىن قورعاي الماي, رەسەي يمپەرياسىنىڭ قامقورلىعىنا كىرگەن. وسى پىكىرگە قاراما-قايشى كەلەتىن بىرنەشە بەينەجازبامدى شىعاردىم. سوندا ءوزىمىز اڭىز قىلىپ ايتقان قابانباي, بوگەنباي, رايىمبەك باتىرلاردىڭ ەڭبەگىن جوققا شىعارامىز با؟ ابىلقايىر حاننىڭ تۇلعالىق قاسيەتتەرىنە قارسى كەلەتىن مىسالداردى كەلتىرە الامىن. ءبىز تەك ابىلايدى دارىپتەپ, ابىلقايىردى ساتقىن رەتىندە قارايمىز. بىراق ول دا – قازاقتىڭ قالىڭ قولىن باستاعان باس ساردارى. قاراساي باتىردى دا مويىنداعىسى كەلمەيتىندەر بار. وربۇلاق شايقاسىندا قازاقتىڭ بىرنەشە باتىرى قولىنا قارۋ الىپ جوڭعارلارعا تويتارىس بەرگەن كەزدەرى بار. بىراق ونى دا جوققا شىعارعىسى كەلەتىن تاريحشىلار بار. ال ەڭ كوپ تالقىلاۋعا تۇسكەن بەينەجازبامنىڭ ءبىرى «قازاق» ءسوزىنىڭ ماعىناسىنا قاتىستى تاقىرىپ. «قازاق» ءسوزى ەجەلگى تۇركى سوزىنەن العاندا «قا» – «ناعىز, شىنايى», «زاق», ياعني «ساق» دەگەندى بىلدىرەدى. سوندا «قازاق» ءسوزى «ناعىز ساق حالقىنىڭ مۇراگەرى» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى ەمەس پە؟..

– ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا ەرلىك كورسەتىپ, ۇمىت قالعان قانشا باتى­رى­مىز تۋرالى دەرەك جينا­دىڭىز؟

– سوعىستا كوزسىز ەرلىك كورسەتسە دە, كەڭەس وكىمەتى, كەيىن قازاقستان بيلىگى ۇمىت قالدىرعان, بىراق حالىق ءوزى ۇمىتپاعان, ۇرپاعى ۇلىقتاعان 50-گە جۋىق باتىر تۋرا­لى ايتىلدى. قولىمدا ءالى دە كوپ دەرەك بار. الايدا وقىرمانىمدى جالىقتىرىپ الماۋ ماقساتىندا ارالاس تاقىرىپتاردى دا بەرىپ وتىرۋعا تىرىسامىن. ايتپەگەندە قولىمدا ءالى دە 20-عا جۋىق وسىنداي اتاق-داڭققا بولەنۋگە ءتيىس, بىراق باتىر اتاعى بەرىلمەگەن ەرلەردىڭ دەرەگى بار. قازاق باتىرلارى كەڭەس اسكەرى قاتارىندا عانا بولعان جوق. ەل تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن مايداننىڭ ار جاعىندا دا قارۋمەن, قالاممەن سوعىسقان باتىرلارىمىز بار. مىسالى, مۇستافا شوقايعا ءالى دە كوز­قاراس ءارتۇرلى. ول حالقىنىڭ ازات­تىعى ءۇشىن كۇرەسكەنى تاريحتا تايعا تاڭ­با باسقانداي جازىلعان. تۇركىستان لەگيو­نىن باسقارعان بىرنەشە قازاق ازا­ماتى تۋرالى بەينەجازبا بەردىم. ولار دا قازاق تاريحىندا لايىقتى باعا­سىن الماي وتىر. تاعى ءبىر ايتارىم ەكىن­شى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستى « ۇلى وتان سوعىسى» دەپ اتاۋعا قارسىمىن. قازاق تاريحىنداعى « ۇلى وتان سوعىسى» دەپ قازاقتىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن 300 جىل بويى جوڭعارلارمەن ارپالىسقان سوعىستى اتاۋ كەرەك.

– جوعالعان باتىرلار تۋرالى مالى­مەت­­تەردى قاي­دان الاسىز؟

– تاريحتىڭ ءبىر سيقىرى وسىندا. مىسالى, ءبىر باتىر تۋرالى ماتەريال ىزدەستىرىپ جاتقاندا, كەلەسى ءبىر باتىر­دىڭ اتى-ءجونى الدىمنان شىعادى. قازىر دە مايدان دالاسىندا ەرلىك كورسەتىپ, ەسىمى ەلەۋسىز قالعان تاعى ءبىر قازاق باتىرىنىڭ دەرەگىن جيناپ ءجۇرمىن. ول ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس اياقتالىپ, رەيحستاگ الىنعان كەزدە بەرلينگە ەڭ ءبىرىنشى بولىپ كىرگەن تانكتىڭ كومانديرى بولعان. كەيىن مارشال گ.جۋكوۆتىڭ تىكەلەي بۇيرىعىمەن سول قازاقتىڭ جىگىتى باسقارعان تانكى رەيحستاگتىڭ الدىندا ۇلكەن پوستامەنتپەن بىرگە قويىلادى. ول تۋرالى كەڭەس وكىمەتى كەزىندە «وسۆوبوجدەنيە» دەگەن ۇلكەن دراما تۇسىرىلگەن. قۋانعالي يحاروۆ سەكىلدى باتىرىمىزدى تاريحشىلار جوققا شىعارۋعا تىرىسادى. الايدا ول جۋكوۆتىڭ مەمۋارىندا ايتىل­عان باتىر. سول كىسىنىڭ تىكەلەي ۇرپاعىندا باتىردىڭ ماراپاتتارى ساق­تاۋ­لى. وكىنىشتىسى, ءبىز بار باتىردى ماقتاعانشا, ويدان شىعارىپ العان «باتىرلاردى» ماراپاتتاعانعا اۋەسپىز. ال سول قۋانعالي يحاروۆتىڭ اتىمەن اتالاتىن سۋاستى كەمەسى رەسەي مۇراجايىنىڭ الدىندا قويىلعان. قاجىمۇقاننىڭ ستالينگە سىيعا تارتقان ۇشاعى دا كرەملدىڭ مۋزەيىندە تۇر. يسپانيادا سوعىسقان تۇڭعىش قازاق ۇشقىشىن قالاي ۇمىت قالدىرامىز؟

قاجىتاي شالاباەۆ, جاقىپبەك مال­دى­­باەۆ, تاڭىربەرگەن قاليلاحان, قالي الدي­­بەكوۆ سەكىلدى باتىرلاردىڭ دەرەگى ارحيۆتە ساقتالعان, تىكەلەي ۇرپاقتارى دا بار. ماسەلەن, مولدوۆادا جاۋمەن جالعىز ارپالىسىپ, ەرلىك كورسەتكەن قازاق باتىرى تۋرالى مالىمەت شىقتى. سول كىسىنىڭ تىكەلەي ۇرپاعى ەلىمىزدە بەلگىلى ازامات ەكەن. شىن نيەتتەنسە, بۇل مالىمەتتەردى كەز كەلگەن ادام تابا الادى.

نەمىستەردىڭ ءوزى «قارا سايتان», كەڭەس اسكەرىندە «قارا بارىس» دەپ اتاعان مۇحامەدجان بايتەنوۆ دەگەن قازاق جاۋىنگەرى بولعان. وكىنىشتىسى, كوزسىز ەرلىگى ەلەنبەدى. «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» اتاعىن الا الماي كەتتى. الاش­وردا قاي­رات­كەرىنىڭ ۇلى بولعان قاليحان سارسەنوۆ كەڭەس وكىمەتىنىڭ تىڭشىسى بولعان. ول تۋرالى دا جاق اشقىمىز كەلمەيدى. كەڭەس وكىمەتى كەزىندە يسپانياعا بارىپ ەڭ ءبىرىنشى قازاقتان شىققان جوي­عىش-ۇشقىش بولعان, فاشيستەردىڭ «لەگيون كون­دور» دەگەن اتاقتى جوي­عىش-ۇشاقتارىنا قارسى سوعىسىپ, تويتارىس بەرگەن جاقىپبەك مالدىباەۆتى ءالى كۇنگە دەيىن مويىنداماۋ ميعا قونبايدى. وعان دا «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» اتاعى بەرىلمەدى. ال قىزىل اسكەردە ەڭ كوپ اسكەري ۇشۋ جاساعان قاجىتاي شالاباەۆتى كەڭەس وكىمەتى ۇمىت قالدىرسا دا, ۇرپاعىنىڭ جادىنان وشپەۋگە ءتيىس ەدى. ول 600-دەن اسا اۋەگە كوتەرىلىپ, ەرلىك جاساعان. نە دەگەن شەبەرلىك, ەرلىك دەسەڭىزشى؟ ەڭ قىزىعى, 200–300 رەت كوككە كوتەرىلگەن ۇشقىشتارعا ەكى مارتە, ءتىپتى ءۇش مارتە «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» بەرىلىپ جاتقاندا, ءبىزدىڭ باتىرعا بىردە-ءبىر اتاق بۇيىرماعان. تانك بريگاداسىن باسقارعان تۇڭعىش قازاق قالي الديبەكوۆ سوعىستا ەرلىكپەن كوز جۇمعان. ايتسە دە وعان گەنەرال اتاعى سول بويى بەرىلمەگەن. 22 جاسىندا ەرلىك كورسەتكەن تەڭىز فلوتىنىڭ ەرجۇرەك باتىرى جاپپاسباي نۇرسەيىتوۆ پەن اتاقتى مەرگەن ىبىراي سۇلەيمەنوۆ ءبىر رەت ەمەس, بىرنەشە رەت «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» اتاعىنا ۇسىنىلعان كەپىلدەمەلەرى تۇر. وكىنىشكە قاراي, ولارعا دا لايىقتى قۇرمەت كورسەتىلمەي كەتتى.

– تاۋەلسىزدىگىمىز قولىمىزدا تۇر­عان­دا باتىرلاردىڭ ەرلىگىن دارىپتەۋگە نە كەدەرگى؟

– قازاقستان تاريحشىلارى ەش­قان­داي ەڭبەك شىعارىپ جاتقان جوق دەپ ايتا المايمىن. تىڭ دەرەكتەردى شى­عارىپ جاتىر. بىراق زەرتتەلگەن دۇنيە دۇرىس قورىتىلمايدى, ءوز دەڭ­گەيىندە دارىپتەلمەيدى. سول ءۇشىن ۇكىمەت تاراپىنان تاريحشىلارعا ناقتى بەكىتىلگەن نۇسقاۋلىق بەرىلۋى كەرەك. بىزدە تاريحشىلارعا بارىنشا ەركىندىك بەرىلگەن. مەملەكەت تاريحتى باسقارۋى كەرەك. تاريح – ۇرپاقتى تاربيەلەيتىن ۇلتتىق قۇرال. ال ۇلتتىق قۇرالعا يە بولا الماساق, ەرتەڭگى جاس ۇرپاقتىڭ بويىنداعى ۇلتشىلدىق قاسيەتتى جوعالتىپ الامىز. سالدارىنان اۋەسقوي تاريحشىلار كوبەيىپ كەتەدى. ال ولار تاريحقا دۇرىس باعا بەرىپ, قورىتا المايدى. سوندىقتان ۇلتتىق تاريحشىلاردىڭ ءرولىن ۇلعايتۋ كەرەك. بۇل مەملەكەتتىڭ عانا قولىنان كەلەدى. مىسالى, الاش رەسپۋبليكاسىن كەڭەستىڭ قۇرامىنداعى اۆتونوميا­لى رەس­پۋبليكا رەتىندە كورسەتەمىز. بۇل – ەڭ باس­تى قاتەلىك. سول كەزەڭدە اۆتونوميا دەگەن ءسوزدىڭ ماعىناسى باسقا بولدى. سول سەبەپتى الاشوردا ۇكىمەتىن تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە ناسيحاتتاۋدان سەسكەنبەۋ كەرەك. «الاش اۆتونومياسى» دەگەن تەرميندى تىلدىك قورىمىزدان دا, تاريحىمىزدان دا سىزىپ, «الاش رەسپۋبليكاسى» دەپ وقىتۋ كەرەك. ودان قالسا الاش تاريحىن زەرتتەۋ­دە ءالى كۇنگە دەيىن رەپرەسسياعا ۇشىراعان عانا الاش قايراتكەرلەرىن دارىپتەۋگە تىرىسامىز. بىراق ولاردىڭ رەپرەسسيادان امان قالعاندارى دا بولدى. ءبىز تەك احمەت, ءاليحان, مىرجاقىپ, ماعجانمەن شەكتەلىپ قالدىق. قازىرگى وقۋلىقتار الاش قايراتكەرلەرىنىڭ قىزمەتى 1919–1920 جىلدان كەيىن توقتاپ قالعانداي ەتىپ كورسەتەدى. ۇلت ءۇشىن كۇرەسىن تاستاماي, ۇلت-ازاتتىق قىزمەتىن جالعاستىرعاندار تۋرالى نەگە ايتپايمىز؟ الاش قايراتكەرلەرىنە قۇربان رەتىندە قاراۋدى قويىپ, ولاردى ۇلتتىق نامىستىڭ تۋى رەتىندە دارىپتەۋگە ءتيىسپىز. مىسالى, ءاليحان بوكەيحانمەن بىرگە الاشوردانىڭ باسشىلىعىنا تا­لاس­­قان باقتىگەرەي قۇلمانوۆتىڭ قاي­رات­­كەرلىگى كولەڭكەدە قالىپ قويدى. 12 ءتىل بىلگەن احمەت جۇبانوۆتىڭ اعاسى قۇدايبەرگەن جۇبانوۆتى, جۇماقان كۇدەريندى نەگە ايتپاسقا؟ ءالىبي جان­گەل­ديندى دە كەڭەس وكىمەتى كەزىندە دارىپتەپ, قازىر جوققا شىعارىپ جاتىرمىز. كەزىندە گولوششەكينگە قارسى شىققان ونىڭ دا قازاق ەلىنە جاساپ كەتكەن دۇنيەسى بار. جۇرتتىڭ جايى ءۇشىن گولوششەكينگە اشىق قارسى تۇرعان جالاۋ مىڭباەۆتى تەرەڭ ايتپايمىز.

– بىلگەن-تەرگەنىڭىزدى كىتاپ قىلىپ شىعارۋ ويىڭىزدا بار ما؟ الداعى ماقسات قانداي؟

– ارمانىم – قازاقستان تاريحىنىڭ بالا­ما­ وقۋلىعىن شىعارۋ. ماقساتىمنىڭ جۇ­زە­گە اسارىن ۋاقىت كورسەتەدى. ويتكەنى كى­تاپ باسىپ شىعارۋعا كوپ قاراجات كەرەك.

– دەرەك پەن دايەكتى ىزدەستىرۋدىڭ وزىنە ۋاقىتتان بولەك, قارجىلاي قول­داۋ كەرەك ەكەنىن بىلەمىز. قارجىلىق ماسە­لەلەردى قالاي شەشىپ جاتىرسىز؟

– راس, كوبىنە جيناعان قاراجاتىما جازعى دەمالىس كەزىندە اياعىم جەتەتىن جەرلەرگە بارىپ, كەرەكتى كىتاپتار مەن گازەت-جۋرنالداردى ساتىپ الۋعا تىرىسامىن. وتباسىم دا بۇعان تۇسىنىستىكپەن قارايدى. بايقاساڭىزدار, ءاربىر بەينە­شىعا­رىلىمنىڭ استىنا جەكە شوتىمدى كور­سە­تەمىن. سول جەرگە حالىق 100, 200 تەڭگە بولسا دا سالىپ جاتادى. جينا­ل­عان قاراجات كوپ ەمەس. بىراق وقىر­مان­دا­رىم­نان جينالعان ءاربىر تيىن تاريحىمىزدى تانۋ­عا تامشىداي كومەگىن تيگىزىپ جاتىر.

– تاريحشى رەتىندە ءسىزدى قانداي ماسەلە تولعاندىرىپ ءجۇر؟ وزەكتى سۇراق رەتىندە نەنى ايتار ەدىڭىز؟

– قازاقستان تاريحىنا قاتىستى ءبىر كوزقاراس قالىپتاستىراتىن ۋاقىت كەلدى. كەمىندە «قازاق» دەگەن سوزدە ءبىر مامىلەگە كەلۋگە ءتيىسپىز. مەملەكەت وسى ماسەلەگە كىرىسىپ, ەڭ كوپ دالەلى بار تەوريانى بەكىتىپ بەرسىن. قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلعان ۋاقىتىنا دا مەملەكەت ارالاسىپ, تاريحىمىزدى دارىپتەۋدى ناقتى ساننان باستايىق. رەسەي يمپەرياسىنا قوسىلعانىمىز تۋرالى تاريحي دەرەكتە دە مامىلەگە كەلگەن دۇرىس. ويتكەنى جاستاردىڭ ميى اشىپ كەتتى. بالالارىمىز 5-سىنىپتا باسقا, 6-سىنىپقا بارعاندا مۇلدە باسقا وقۋلىق وقيدى. ءار وقۋ­لىقتا ءتۇرلى كوز­قاراس. بۇل بەيبەرەكەت جال­عاسا بەرەتىن بولسا, بالالاردىڭ تاريحقا دە­گەن قىزىعۋشىلىعى جو­عالادى. سوندىقتان مەم­لە­كەتتىڭ تاريح عىلى­مىن بىرىز­دەن­دىرۋگە ارالاساتىن كەزى كەلدى. تۇركىلەر مەن ساقتاردىڭ بايلانىسىنا دۇرىس انىقتاما بەرە الماي كەلەمىز. مىسالى, ءۇيسىن مەملەكەتى وسىدان 2000 جىل بۇرى وزدەرىن «قازاقپىز» دەپ اتاعان. وعان قىتايدىڭ تاريحي دالەلى بار. ال ءبىز ونى دا ءالى كۇنگە دەيىن ايتۋدان قورقامىز. وزبەكتەر ءامىر تەمىردى ءبىراۋىزدان «وزبەك» دەپ اتاپ كەتتى. باسقالاردىڭ پىكىرى ولار ءۇشىن ماڭىزدى بولعان جوق. ءامىر تەمىردىڭ تۋعان كۇنىن ۇلتتىق مەرەكەگە اينالدىرىپ جىبەردى. جاستارىن سولاي تاربيەلەپ جاتىر. بىزدە دە ۇلت قاھارمانىنا اينالدىراتىن تۇلعا بارشىلىق. مىسالى, بۇكىل مۇسىلمان الەمى مويىنداعان قوجا احمەت ياساۋي بابامىزدىڭ قازاق جەرىندە تۋىلعانى, توپىراعىمىزدا جەرلەنگەنى اقيقات. ەندى نەگە قازاق ەكەنىن ايتۋدان قورقامىز؟ شىڭعىس حاننىڭ قاسىندا جۇرگەن قانشاما سەرىگى قازاق ەلىن قۇراعان تايپالاردان شىققان. سولاردى نەگە دارىپتەمەسكە؟ جان-جاققا جالتاقتاۋدى قويىپ, جاس­تار بويىنداعى رۋحتى وياتۋ ءۇشىن ۇلت قاھارماندارىمىزبەن ماقتانا الاتىنداي كۇنگە جەتۋىمىز قاجەت. قازاق بيلىگى ءتول تاريحىن ءوز قولىنا الاتىن كەز كەلدى. جاستارىمىز جاھاندانۋ زامانىندا وزگە وركەنيەتكە جۇتىلىپ كەتپەس ءۇشىن ۇلت تاريحىنان سۋسىنداپ وسۋگە ءتيىس.

اڭگىمەلەسكەن –

جادىرا ءمۇسىلىم,

«Egemen Qazaqstan»