ول قازاقستان ازاتتىعىن جاريالاعان كۇننىڭ ەرتەڭىندە – 1991 جىلدىڭ 17 جەلتوقسانىندا حالىقارالىق «ازاتتىق» راديوسى باسشىلىعىنىڭ شاقىرۋىمەن باتىس گەرمانيانىڭ ميۋنحەن قالاسىنا اتتانادى. سوندا بىرنەشە اي تاجىريبەدەن ءوتىپ, جۇمىس ىستەپ قايتادى. سول تۇستاعى ۇلتشىل, الاششىل تۇلعا حاسەن ورالتاي باستاعان ازاماتتارمەن تانىسىپ, ارالاسىپ, جاقسى قارىم-قاتىناستا بولادى.
بۇل «ازاتتىق» راديوستانساسىنىڭ نيۋ-يوركتەگى اكىمشىلىگى ۇيىمداستىرعان بۇرىنعى كەڭەس وداعى مەن شىعىس ەۋروپا ەلدەرىندەگى جۋرناليستەرگە ارنالعان جاتتىعۋ باعدارلاماسىنا وراي بىرنەشە ايلىق تاجىريبە الماسۋ ءىس-شاراسى ەدى. ەلىمىزدەگى باس باسىلىم – «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى ءارى قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ ۇيعارىمىمەن وسى ساپارعا شىعۋ باقىتى ساكەڭە بۇيىرىپتى.
اقش كونگرەسى قارجىلاندىراتىن «ازاتتىق» راديوسى شىعىس ەۋروپا مەن بالتىق جاعالاۋى ەلدەرىنە, سونداي-اق بۇرىنعى كەڭەستىك رەسپۋبليكالارعا 35 تىلدە حابار تاراتىپ كەلدى. وسى ۋاقىتتا «ازاتتىق» راديوسىنىڭ تىڭداۋشىلارى 60 ميلليونعا جۋىقتادى. ونداعى ەڭ ۇلكەن رەداكتسيا دا ادەتتەگىدەي ورىس ءبولىمى بولدى. وندا 150-دەي ادام جۇمىس ىستەگەن. ماسەلەن, سول كەزدەرى بەلارۋستە – 7, قازاقستاندا 12 ادام ىستەيتىنى سەكىلدى, ءار ەلدىڭ سالماعىنا قاراي ءار رەداكتسيادا ادام سانى ارقالاي بولدى.
بۇل راديودا العاشقى كەزدە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن جات جەردە قالىپ قويعاندار ىستەگەن ەدى. ولار كەڭەستىك جۇيەنىڭ قاتاڭ قىسپاعىنان سوڭ «وتانىن ساتقان وپاسىزدار» دەگەن جامان اتقا يە بولىپ, ەلدەرىنە ورالا الماي, سول جاقتا قۇسالىقپەن كوز جۇمدى. ال ولاردان كەيىن «ازاتتىق» راديوسىنداعى قازاق قىزمەتكەرلەرىنىڭ ورنىن ءبىر كەزدە شىعىس تۇركىستاننان تۇركياعا كەلگەن قازاقتار باسقان. ەرەسەكتەرى قازاق تىلىندە ەداۋىر دۇرىس سويلەگەنىمەن, كەيىنىرەك كەلگەن جاستارىنىڭ تىلىندە تۇرىك سوزدەرىنىڭ, دىبىستالۋىنىڭ ىقپالى بايقالادى. الايدا ەلگە دەگەن, تىلگە دەگەن قۇشتارلىق پەن تالپىنىس ءبارىن جەڭىپ, حالىققا قاجەتتى اقپاراتتى تاراتا ءبىلدى.
اقش اكىمشىلىگى ۇيىمداستىرعان «ازاتتىق» راديوستانساسىنداعى جاتتىعۋ باعدارلاماسىنا شىعىس ەۋروپا مەن بۇرىنعى كەڭەس رەسپۋبليكالارىنان جيىرماشاقتى ادام شاقىرىلىپتى. سولاردىڭ ىشىندە ۋكراينا, بەلارۋس, گرۋزيا, بالتىق جاعالاۋى ەلدەرىنىڭ ازاماتتارى بولادى. ال مۇسىلمان ەلدەرىنەن كەلگەن جالعىز قازاق ساياسات بەيىسباي اعا ەكەن.
توقسانىنشى جىلدارى «ازاتتىق» راديوستانساسىنىڭ قازاق رەداكتسياسى تاۋەلسىز مەملەكەت تىنىسىن جان-جاقتى كورسەتە باستاعان. كەز كەلگەن ماڭىزدى وقيعا, ەلدى ەلەڭ ەتكىزەر جاڭالىق نازاردان تىس قالماي, تىڭدارمانعا جەدەل جەتكىزىلىپ وتىرادى. سول تۇستا ميۋنحەننەن تاراپ جاتقان اۋە تولقىنىنداعى حابارلارىندا قازاقتىڭ بەلگىلى عالىمى راحمانقۇل بەردىباي, جازۋشى-دراماتۋرگ قالتاي مۇحامەدجان, جازۋشى شەرحان مۇرتازا, باسقا دا كورنەكتى قايراتكەرلەر مەن حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ, ءتىپتى محك-ءنىڭ لاۋازىمدى قىزمەتكەرلەرىنىڭ دە سۇحبات, اڭگىمەلەرى ەستىلە باستايدى. بۇل, ءسوز جوق, ساكەڭنىڭ قولتاڭباسى, ەسەلى ەڭبەگى ەكەنىنە ەشكىمنىڭ ءشۇباسى جوق.
ەلىمىز تاۋەلسىزدىككە قولى جەتىپ, ازاتتىعىن جاريالاعان سوڭ بۇرىن حابارىن دا ەستۋگە جۇرەك داۋالامايتىن «ازاتتىق» راديوستانساسىنىڭ ەندى تابالدىرىعىن اتتاپ, تورىنە شىعىپ دەگەندەي, تاجىريبە الماسۋ مۇمكىندىگى تۋدى. سول كەزدە ساياسات بەيىسباي اعا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى ەدى. باسشىسى بۇكىل ەلگە سىيلى ءارى تانىمال تۇلعا, جازۋشى شەرحان مۇرتازا بولدى. الىستاعى باتىس گەرمانيادان, ميۋنحەن شاھارىنان ساكەڭە شاقىرتۋ كەلگەندە شەراعاڭ ۇلتجاندى, كوكىرەك كوزى وياۋ, كوزىقاراقتى, باتىل ادام عوي, ەشبىر كۇمىلجىپ, ويلانباستان رۇقسات بەرەدى. «ازاتتىق» راديوسى يمپەرياليستىك جۇيەگە قارسى, باسقىنشىلىقتى سىناپ, بۇكىل الەمگە تالاي جىلدان بەرى حابار تاراتىپ وتىر عوي. جاڭا زامان تۋىپ كەلەدى. قاشانعى وقشاۋلانىپ وتىرامىز. باتىستىڭ جۋرناليستيكاسىنان ۇيرەنەتىن دە نارسە بار شىعار. بارىپ قايت, بالكىم, پايداسى تيەر», دەپ باتاسىن بەرەدى.
ميۋنحەندە جۇرگەندە ساياسات اعا سونداعى حاسەن ورالتاي اعامىزدىڭ قامقورلىعىن كوپ كورەدى. حاسەن اعا: «سەن وسىندا قال, بىزگە قازاق ءتىلىن بىلەتىن تاجىريبەلى جۋرناليست كەرەك. ايلىق ەڭبەكاقىڭ جەتكىلىكتى بولادى. جاقسى ءۇي تاۋىپ بەرەمىز, «ازاتتىق» راديوسى پاتەراقىڭدى تولەپ تۇرادى. وتباسىڭدى كوشىرىپ الاسىڭ. بالا-شاعاڭ امەريكا مەكتەبىندە تەگىن وقيدى دەگەندى بىرنەشە رەت ايتادى. نەمىس جەرى جاقسى عوي, الايدا ساكەڭ از عانا كۇن وتىسىمەن ەلدى ساعىنا باستايدى. كەيىن ءتىپتى ەلگە قاشان قايتامىن دەپ, كۇن ساناۋمەن جۇرەدى. سوسىن ساكەڭ: «اعا, ماعان قانشا اقشا تولەسەڭىزدەر دە قالا المايمىن», دەپ بەلگىلى ۋاقىتتان ءبىر اپتا بۇرىن ەلگە تارتىپ وتىرادى.
حاسەن ورالتاي قازاقتىڭ مۇددەسىن قورعاپ, ءسوزىن سويلەۋ كەرەك دەگەن ۇستانىمدا وتكەن اعامىز عوي. ول كىسىنىڭ ءوزى ايتپاقشى, «ناعىز ۇلتشىل» ازامات بولاتىن. راديودان بەرىلەتىن ءار حابار, سۇحبات, اڭگىمەلەر قازاقتىڭ مۇددەسىنە قىزمەت ەتىپ, تيتتەي دە بولسا پايداسى تيەتىن بولۋى كەرەك دەگەن ءسوزىن ۇمىتۋ مۇمكىن ەمەس-ءتى. سول ءۇشىن دە الاش ۇكىمەتىنىڭ ماڭىزىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ, الاش ارىستارى, جالپى الاش تۋرالى جازىلعان ەڭبەكتەردى ىزدەپ تاۋىپ, ونىڭ اۆتورلارىن ەرەكشە جاقسى كورىپ, اڭگىمەگە تارتىپ, سولارمەن ماقساتتاس, پىكىرلەس, دوس بولىپ كەتەتىن. ءاليحان بوكەيحاننىڭ, مۇستافا شوقايدىڭ, مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ, وسپان باتىردىڭ, شىعىس تۇركىستانداعى ۇلت-ازاتتىق جولىنداعى شايقاستاردى, جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ جاي-جاپسارىن, قازاقتىڭ قاعاجۋ كورگەن ءتىل ماسەلەسىن, سالت-ءداستۇر مەن ادەت-عۇرىپتارىن ءبىر ءسات نازاردان تىس قالدىرماي, راديو ارقىلى اۋە تولقىنىنان بەرگىزەتىن. سونى باسقالاردان دا تالاپ ەتەتىن. ساكەڭ ءۇشىن بۇل ۇلكەن مەكتەپ بولىپ, سول سۇرلەۋمەن ءجۇردى. سول ءۇشىن دە اسىل اعانىڭ تالاي رەت العىسىنا بولەندى.
بۇدان بۇرىن, ياعني 1980-2001 جىلدار ارالىعىندا, ياعني 21 جىل بويى الدىمەن «سوتسياليستىك قازاقستان», كەيىن «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى, ءبولىم مەڭگەرۋشىسى قىزمەتتەرىن اتقارعان ساكەڭە تىڭ تاقىرىپ – ۇلت مۇددەسى ءومىرىنىڭ وزەگىنە اينالعان.
وسىدان كەيىن الماتىعا ورالىپ, «ازاتتىق» راديوسىنىڭ قازاقستانداعى ءتىلشىسى قىزمەتىن اتقاردى. 1993 جىلى الماتىدا «ازاتتىق» راديوسىنىڭ بيۋروسى اشىلىپ, كەيىن ون جىلعا جۋىق بيۋرو جەتەكشىسى بولدى. راديو گەرمانيانىڭ ميۋنحەن قالاسىنان 1995 جىلى چەحيانىڭ استاناسى پراگا قالاسىنا قونىس اۋداردى. ميۋنحەندەگى بۇرىنعى تىلشىلەر سوندا قالۋدى ءجون ساناپ, پراگاعا قازاقستاننان ونشاقتى ازامات قىزمەت اتقارۋعا باردى.
ەل تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان سوڭ حالقىمىزدىڭ رۋحاني ەڭسەسى كوتەرىلىپ, بولاشاققا ۇلكەن ۇمىتپەن قاراپ, جارقىن كۇندەرگە سەندى. سول كەزدەرى ورىن العان كەمشىلىكتەر دە نازاردان تىس قالعان جوق. وسى ونشاقتى جىلدىڭ بەدەرىندە ۇلكەن عالىمدار مەن ۇلتشىل تۇلعالار «ازاتتىق» ەفيرىنەن كۇن قۇرعاتپاي سويلەپ تۇردى. وسىلايشا, حالىقارالىق راديونىڭ ەفيرىن ۇتىمدى پايدالانىپ, ەل دەربەستىگى مەن بوستاندىعى ءۇشىن حال-قادەرىنشە قىزمەت اتقاردى. وسى تۇلعالارمەن وزەكتى دە وتكىر سۇحباتتارىن ساكەڭ بۇگىندە ساعىنىشپەن ەسكە الادى.
«ازاتتىق» راديوسىنان كەيىن ەكى-ءۇش جىلداي قازاق راديوسىندا باس رەداكتور قىزمەتىن اتقاردى. قازاق راديوسى استاناعا قونىس اۋدارعان سوڭ, 31-تەلەارنادا جەتى جىلداي شەف-رەداكتور قىزمەتىن اتقارىپ, زەينەت دەمالىسىنا شىقتى. ول جەردە قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسى ءۇشىن ءبىراز ەڭبەك ەتتى. سول جىلدارى ماسكەۋدە وتىرعان تەلەارنانىڭ قوسىمشا باستىقتارىنا ءار اپتا سايىن سكايپ ارقىلى ءبىر ساعات بويى قازاق ءتىلىن ۇيرەتىپ, ساباق بەردى. وسىدان كەيىن جاعداي ەداۋىر تۇزەلدى. 31-تەلەارنادا جاڭادان قازاق تىلىندەگى تىڭ جوبالار كوبەيىپ, كورەرمەنگە جول تارتا باستادى. قازاق ءتىلى كۋرسىنا قاتىسۋشىلار سونىڭ وڭ ناتيجەسىن كورە باستادى.
ساكەڭ سوڭعى جەتى جىلدا فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىندا ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, ينستيتۋتتىڭ باس ساراپشىسى قىزمەتتەرىن اتقاردى. ءوزى جاقىن ارالاسقان ايتۋلى ازاماتتار تۋرالى سىر شەرتىپ, ەستەلىكتەر جازدى. ءومىردىڭ وزىنەن الىنعان, كوڭىلدىڭ تۇكپىرىنە تۇيگەن تاعىلىمدى دا تانىمدىق ماسەلەلەردى ورتاعا سالدى. كەيبىر قىزىقتى دەپ تاپقان, نەگىزىنەن بولعان وقيعالاردى كوركەمدەپ, قازاقى حيكاياتتارى مەن نوۆەللالارىن كىتاپ ەتىپ شىعارىپ, وقىرمان قاۋىمعا ء«بىر جۇتىم اۋا» دەگەن اتپەن ۇسىندى. سونداي-اق « ۇلىلىققا تاعزىم», «جانىمنىڭ جالاۋى» اتتى ەڭبەكتەرى ۇلت بولمىسىنداعى وزەكتى ماسەلەلەرگە ارنالدى.
حالىقارالىق جامبىل جاباەۆ اتىنداعى سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, مادەنيەت قايراتكەرى, ارداگەر جۋرناليست ساياسات بەيىسباي ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنىڭ جاڭا بەلەسىندە وقىرمانعا تالاي ەڭبەك ۇسىنادى دەپ سەنەمىز.
بولاتبەك تولەپبەرگەن,
«شالقار» راديوسىنىڭ ديرەكتورى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
