قازاقستان – ءۇندىستان: ءتيىمدى بايلانىستار

اقپان ايىندا قازاقستان – ءۇندىستان ارىپ­تەستىگىنە 32 جىل تولدى. 1992 جىلدىڭ 22 اقپانىندا ەكى ەل اراسىندا ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورنادى. ال 1993 جىلى قوس تاراپتا دا ەلشىلىكتەر اشىلدى. سودان بەرى ىنتىماقتاستىق باياۋ قارقىنمەن بولسا دا دامىپ كەلەدى. ايتالىق, 2015 جىلى 461,6 ميلليون دوللار بولعان ەكىجاقتى تاۋار اينالىمى 2018 جىلى 1,2 ميللياردقا, ال 2022 جىلى 2,5 ميللياردقا جەتتى. بۇل سومانىڭ 1,9 ميللياردى قازاقستان ەكسپورتى بولسا, 0,6 ميللياردى ءۇندىستان يمپورتى.

بۇگىندە قازاقستان – ءۇندىستاننىڭ ورتالىق ازياداعى نەگىزگى ساۋدا سەرىكتەسى. ەكى ەل ارا­سىنداعى تاۋار اينالىمى وڭىردەگى قالعان مەملەكەتتەردىڭ ۇندىستانمەن اراداعى تاۋار اينالىمىنىڭ جيىنتىق كولەمىنەن دە اسىپ تۇسەدى. ودان بولەك, ەلدەرىمىز بۇۇ, شىۇ, اوسشك, «ورتالىق ازيا – ءۇندىستان ديالوگى» سياقتى ءىرى حالىقارالىق ۇيىمدار اياسىندا ءوزارا ارىپتەس. قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە ءۇندى كاپيتالىنىڭ قاتىسۋىمەن 400-گە جۋىق زاڭدى تۇلعا تىركەلگەن. سوڭعى 25 جىلدا ءۇندىستاننان قازاقستانعا كەلگەن تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيا اعىنى 414 ميلليون دوللاردى قۇراعان. ەلىمىز ۇندىلىك ينۆەستورلاردى تارتۋ جانە ءوزارا ءتيىمدى ىسكەرلىك بايلانىستاردى دامىتۋ ءۇشىن بارلىق جاعدايدى جاساپ وتىر. مىسالى, ەلگە كىرۋگە قويىلعان شەكتەۋلەر الىنىپ, 74 ەلدىڭ ازاماتتارى ءۇشىن ۆيزاسىز رەجىم جاڭارتىلدى. سونداي-اق كوشى-قون پورتالى ارقىلى ەلەكتروندى ۆيزالار (e-Visa) راسىمدەۋ قىزمەتى ىسكە قوسىلدى. سونىڭ ورايىندا 2022 جىلدان باستاپ ءۇندىستان ازاماتتارى ءۇشىن 14 كۇندىك ۆيزاسىز رەجىم اشىلدى.

وسى كەزەڭگە دەيىن قازاقستان – ءۇندىستان ۇكىمەتارالىق كوميسسياسىنىڭ 14 وتىرىسى وتكەن ەكەن. ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى, توقىما سالاسى, كولىك جانە لوگيستيكانى دامىتۋ بويىنشا 7 بىرلەسكەن قازاقستاندىق-ۇندىلىك جۇمىس توبى جۇمىس ىستەپ تۇر. قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدە ءۇندىستان كومپانيالارىنىڭ قاتىسۋىمەن جالپى سوماسى 752,3 ملن دوللار بولاتىن الەۋەتتى 21 جوبا زەردەلەنىپ جاتىر. ال 2 جوبا جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. ولار – «AltynEx Company» اق-نىڭ التىن ءوندىرۋ جوباسىنا 50,1%-دىق ۇلەسپەن قاتىسىپ جاتقان «SUN Group» كومپانياسى جانە تەز دا­يىندالاتىن كەسپە ءوندىرۋ زاۋىتىن ىسكە قوسقان «CG Corp» كومپانياسى. مۇنىڭ سىرتىندا اسكەري-تەحنيكالىق, عىلىمي-تەحنيكالىق جانە مادەني-گۋمانيتارلىق ارىپتەستىكتەر جانە بار.

2023 جىلدىڭ قاڭتار-قازان ايلارىندا قازاق­ستان مەن ءۇندىستان اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 811,2 ملن دوللاردى قۇرادى. ونىڭ ىشىندە, ەكسپورت – 312,7 ملن دوللار, يمپورت – 498,5 ملن دوللار. قازاقستاندىق ەكسپورت كولەمىنىڭ تومەندەۋى ۇندىستانعا جەتكىزىلەتىن مۇناي كولەمىنىڭ ازايۋىمەن بايلانىستى. قازاقستان ۇندىستانعا شيكى مۇنايدى, سۋتەگىن, ينەرتتى گازداردى جانە باسقا دا بەيمەتاللدار, اسبەست, فەرروقورىتپالاردى ەكسپورتتايدى. ءۇندىستاننىڭ نەگىزگى يمپورتى – ءدارى-دارمەكتەر, ۇشۋ اپپاراتتارى, توپىراقتى سۇرىپتاۋعا جانە ۇنتاقتاۋعا ارنالعان جابدىقتار, تەلەفون اپپاراتتارى جانە شاي.

جاڭا جىلدان باستاپ قوس ەل ارىپتەستىگىن جاڭا دەممەن جانداندىرا تۇسۋگە دەن قويىپ وتىر. ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ۆيتسە-ءمينيسترى قايرات تورەباەۆتىڭ ايتۋىنشا: «ەلىمىز ءۇندىستان نارىعىنا جالپى سوماسى $609,5 ملن بولاتىن 80 ءتۇرلى ەكسپورتتىق الەۋەتتى تاۋارلار اينالىمىن وسىرۋگە دايىن. ولاردىڭ بارلىعى دا ەلىمىزدەن جەتكىزىلەتىن بولادى. اتاپ ايتار بولساق, مەتاللۋرگيا ونىمدەرىن – $415,7 ملن سوماعا, حيميا ونىمدەرىن – $76,9 ملن, تاماق ونەركاسىبىن – $63,5 ملن, قۇرىلىس تاۋارلارىن – $23,6 ملن, ماشينا جاساۋدى – $22,7 ملن, فارماتسەۆتيكانى $7 ملن سوماعا دەيىن وسىرۋگە مۇمكىندىگىمىز بار. ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى ەلەۋلى تابيعي رەسۋرستارعا يە بولعاندىقتان, ءبىزدىڭ ەل ءۇندىستان ءۇشىن مۇناي, گاز جانە باسقا دا ەنەرگيا رەسۋرستارىن جەتكىزۋدە سەنىمدى ارىپتەس. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ءۇندىستاننىڭ اۋقىمدى نارىعى قازاقستاندىق تاۋارلار مەن قىزمەتتەردى ەكسپورت­تاۋشىلار ءۇشىن تارتىمدى باعىت».

ەلىمىز ترانسەۋرازيالىق كولىك مارشرۋت­تارىندا ستراتەگيالىق تۇرعىدا قولايلى ور­نا­­­لاس­قانى بەلگىلى. مۇحيتقا شىعار جول رە­­تىندە قاراستىرىلاتىن ءۇندى ەلىمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردى نىعايتۋدا دا وسى مۇمكىندىكتەر كەڭىنەن زەردەلەنىپ كەلەدى. سونىڭ ىشىندە ەكسپورتتىق لوگيستيكانىڭ ەكى نەگىزگى باعدارى ەرەكشە نازاردا. ولار – «دوستىق – التىنكول» جانە «اقتاۋ – قۇرىق» مارشرۋتى.

«دوستىق – التىنكول» شەكارا وتكەلدەرى ارقىلى وتەتىن ءبىرىنشى باعىت تسينداو پورتىنا قاراي بەتتەپ, قىتاي مەملەكەتىنىڭ اۋماعىن كەسىپ وتەدى. ودان سوڭ قۇرلىق جولى تەڭىز جولىنا ۇلاسىپ, تسينداو پورتىنان ءۇندىستاننىڭ «چەنناي – كالكۋتتا» پورتىنا دەيىن جالعاسادى. «اقتاۋ – قۇرىق» پورت پۋنكتتەرى ارقىلى وتەتىن ەكىنشى باعىت تا ءدال سونداي. مۇندا تەڭىز كولىگىنە قايتا تيەۋ جۇزەگە اسىرىلادى. ياعني كاسپي تەڭىزىمەن يرانعا جەتكەن جۇك قۇرلىق ارقىلى بەندەر ابباس پورتىنا كەلەدى دە, كەيىن ءۇندىستاننىڭ «ناۆا شەۆا – مۋندرا» پورتىنا دەيىن تەڭىز جولىمەن قايتا تاسىلادى. مۇندا جول ءجۇرۋ ۋاقىتىنا, شىعىنىنا جانە لوگيستيكالىق تيىمدىلىگىنە نازار اۋدارعان ءجون», دەيدى «QazTrade» اق حالىقارالىق ينتەگراتسيا دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى اينۇر امىربەكوۆا.

ساراپشى قاراستىرىلعان مارشرۋتتار­دان وزگە ترانساۋعان مارشرۋتىنىڭ دا دامۋ مۇمكىندىگىن باعامداۋدى ۇسىنادى. بۇل باعىت قازاقستان مەن وڭتۇستىك ازيا ارا­سىن­داعى ەكونوميكالىق جانە ساۋدا بايلانىس­تارىن نىعايتۋ ءۇشىن زور الەۋەتكە يە. ول اۋعانستان ارقىلى ءوتىپ, پاكىستان مەن ءۇندىستان نارىقتارىنا تىكەلەي قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل مارشرۋتتار ۇندىستانمەن ساۋدا بايلانىسىن ەداۋىر كۇشەيتىپ, قوس ەل اراسىنداعى ەكونوميكالىق قاتىناستاردى نىعايتىپ قانا قويماي, تاۋارلار سانى ارتىپ, ولاردى تاسى­مالداۋعا ءتيىمدى دە ۇنەمدى جول اشىل­ماق.

جالپى, ەكى ەل اراسىنداعى جۇك تاسىمالىنىڭ گەوگرافيالىق ماسەلەلەرىن ەسكەرە وتىرىپ, لوگيستيكا مەن ينفراقۇرىلىمدى جاقسارتۋ وتە ماڭىزدى. تەمىرجولدار مەن پورتتار سياقتى كولىك ينفراقۇرىلىمىن ينۆەستيتسيالاۋ سەنىمدى جانە ءتيىمدى جەتكىزۋ تىزبەگىن قامتاماسىز ەتۋگە كومەكتەسەدى. مۇنايدى جەتكىزۋگە ۇزاقمەرزىمدى كەلىسىمشارتتار جاساۋ ءۇندىستان مەن قازاقستان ءۇشىن تۇراقتىلىق پەن بولجامدىلىققا العى­شارت بولادى. بۇل ەنەرگەتيكا سالاسىن جوسپارلاۋ مەن ينۆەستيتسيالاردى جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسى اسپەكتىلەرگە ءجىتى نازار اۋدارا بىلسە, ءۇندىستان مەن قازاقستان ەكى ەلدىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگى مەن ەكونوميكالىق دامۋىنا ۇلەس قوسا وتىرىپ, مۇناي سالاسىندا بەرىك جانە ءوزارا ءتيىمدى سەرىكتەستىك قۇرا الادى.

ايتا كەتكەن ءجون, ساۋدا-ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستارمەن قاتار ۇندىستانمەن ارادا تۋريزم سالاسىندا دا ىلگەرىلەۋشىلىك بار. ماسەلەن, 2023 جىلى ەلىمىزدىڭ اۋە قاتىناسىنىڭ ارتۋىنىڭ ارقاسىندا 75 000-نان استام ءۇندى تۋريستەرىنىڭ رەكوردتىق كورسەتكىشى تىركەلدى. ءبىر سوزبەن, قازاقستان – ءۇندىستان قاتىناستارى جاقسى دامىپ كەلەدى. ەكى ەلدىڭ دە الدىندا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ, ۇلتتىق دامۋ مەن جاڭعىرۋدى جۇزەگە اسىرۋدىڭ تاريحي مىندەتى تۇر. ەكى ەل دە ورتاق مۇددەلەردى بىرلەسە شەشۋگە, سىن, تەگەۋرىندەرگە بىرلەسە جاۋاپ بەرۋگە, ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستى نىعايتۋعا ىنتالى.