ەڭبەكشىل ەلدەن باق كەتپەيدى

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ اتىراۋدا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا ماڭىزدى قۇندىلىق رەتىندە ەڭبەكقورلىق پەن كاسىبي بىلىكتىلىكتى باسا ايتتى. پرەزيدەنت ءسوز اراسىندا ءبىراز جاستىڭ الەۋمەتتىك جاردەماقىعا قول جايىپ وتىرعانىن دا تىلگە تيەك ەتتى. بۇعان اتا-انانىڭ ىقپالى بار ەكەنىن دە العا تارتتى. «كوبىنە اتا-انالار بالاسىن الىسقا جىبەرگىسى كەلمەيدى. سونىڭ كەسىرىنەن كوپتەگەن جاس ەڭبەك نارىعىندا باسەكەگە قابىلەتسىز بولىپ, الەۋمەتتىك جاردەماقىعا قول جايىپ وتىر. بۇل – ماسىلدىق دەگەن ءسوز», دەدى ق.توقاەۆ. ويتكەنى ەل مۇددەسى مەن كەلەشەگىن ويلايتىن رۋحاني باي جاس­تاردى تاربيەلەۋدە العاشقى ينستيتۋت – وتباسى, اسىرەسە اتا-انانىڭ الار ورنى ەرەكشە. دانا حالقىمىز دا: «اتا كورگەن – وق جونار, انا كورگەن – تون پىشەر» دەپ تەگىننەن-تەگىن ايتپاعان.

– قازاق وتباسىندا اتا-انانىڭ قادىرى قاشاندا ەرەكشە. اكە – وتباسىنىڭ تى­رەگى, اسىراۋشىسى, قامقورشىسى بولسا, انا – وتباسىنىڭ ۇيىتقىسى, بەرەكەسى. دۇنيەدەگى ەشبىر وقۋ اكە مەن انانىڭ بەرگەن ءتالىم-تاربيەسىن بەرە المايدى. ول راس. وقۋدان ءبىلىم قونار, ال تاعىلىمدى تاربيە – تەك اكە مەن انادان بەرىلەتىن قاسيەت. اكە مەن انانىڭ بەرگەنىندەي ءبىلىم, اقىل, تاربيە ەش جەردە بولمايدى. وتباسىلىق قۇندىلىق وسىدان باستالادى. سوندىقتان قازىرگى جاس وتباسىلارعا ايتارىم, ۇلىم ءوسىپ ۇيالتپاسىن, قىزىم ءوسىپ قىزارتپاسىن دەسەڭىز, بالا تاربيەسىنە ەرەكشە ءمان بەرۋ كەرەك, – دەدى قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ساۋىق جاقانوۆا.

ءداستۇرلى بالا تاربيەسىندە نەگىزگى بەس قۇندىلىق بار. ولار – ۇلكەنگە قۇرمەت, ەڭبەكقورلىق, ءوزىن-ءوزى باعالاۋ, سەنىمدىلىك جانە ادىلەتتىلىك. پرەزيدەنت مەڭزەگەن تۇجىرىمداما وسىعان سايادى. الايدا ەلدە جاسوسپىرىمدەر قىلمى­سى, ويىنقۇمارلىق, الىمجەتتىك پەن ءۆانداليزمنىڭ ءورشۋى – جاستار اراسىنداعى تاربيەلىك جۇمىستاردىڭ بوساڭسىپ كەتكە­نىنىڭ ايقىن كورىنىسى. مۇنى بۇگىنگىنىڭ كۇيىپ تۇرعان باستى پروبلەماسى دەسەك تە ارتىق ەمەس. تاربيە ءتىنى نەگە سوگىلدى؟

«كەشەگى كەڭەس وداعى كەزىندە بالا تاربيەسىنە وكتيابريات, پيونەر, كومسومول ۇيىمدارى دا جاۋاپتى بولىپ, بالاعا بەرىلەتىن تاربيەنىڭ شارۋاسىنا ولار دا بەلسەنە ارالاساتىن. بۇگىندە وتباسىدان كەيىنگى نەگىزگى تاربيە وشاعى – مەكتەپ. بىراق سول وقۋ وردالارىندا ەڭبەك ساباعى بولعانىمەن, كارتون قاعاز قيۋ, ودان بىردەڭە جاساۋدان اسپاي تۇر», دەيدى جۋرناليست قالياكبار ۇسەمحان ۇلى.

«ۇرپاق تاربيەسىندەگى ەڭ نەگىزگى ءتۇيىننىڭ ءبىرى – بالانى جاستايىنان ەڭبەككە باۋلۋ. جاس كۇنىنەن ەڭبەك ەتكەن  بالا ەسەيگەندە ءىستىڭ ىعىن بىلەتىن پىسىق, قاعىلەز بولىپ وسەدى. بىراق قازىر بالالار كۇن وتكەن سايىن ەڭبەكتەن الىستاپ بارادى. قالانى قويىپ, اۋىلدىڭ وزىندە كۇرەك ۇستاپ, شۇڭقىر قازۋدى بىلمەيتىن, ءبىر شەگەنى ءتۇزۋ قاعا المايتىن ەر بالالار جەتەدى. بالالاردىڭ بويىندا ەڭبەكسۇيگىشتىك قاسيەت جوق. كەرەك دەسەڭىز, اۋلانىڭ قارىن كۇرەۋ, سىنىپ كابينەتىن تازالاۋدىڭ ءوزىن تازالىقشىلار ىستەۋى كەرەك دەپ سانايدى. جالپى, ءبىلىم جۇيەسىندە بالالاردى ەڭبەككە باۋلۋعا قاتىستى باعىت تا دۇرىس ەمەس. اتا-انالار دا بالالارى مەكتەپتە سىپىرعى, كۇرەك ۇستاپ قار كۇرەسە, ۇل-قىزى قۇلدىققا جەگىلگەندەي كۇي كەشىپ, مەكتەپكە كەلىپ «مەن بالامدى ءبىلىم السىن دەپ جىبەردىم, ەڭبەك ىستەپ, مالاي بولسىن دەپ جىبەرگەن جوقپىن», دەپ شۋ شىعارادى. مىنە, وسىنىڭ كەسىرىنەن بالا تاقتا سۇرتكەنگە ەرىنەتىن جاعدايعا جەتتى. ارينە, بالانىڭ باستى مىندەتى – ءبىلىم الۋ. بىراق بويىندا ەڭبەكسۇيگىشتىك قاسيەتى جوق ورەن ويىننان كوز اشپايتىن جالقاۋ ءارى ءالجۋاز كەلەدى. سول سەبەپتى ءبىلىم ورىندارى بالالاردى دەنە ەڭبەگىمەن شۇعىلدانۋعا دا شابىتتاندىرىپ وتىرعانى ءجون», دەپ ءوز ويىن ورتاعا سالدى جۋرناليست.

سەنات دەپۋتاتى بيبىگۇل جەكسەنباي «ەڭبەك قۇندىلىعىن دارىپتەۋدىڭ 2023-2025 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپارى» بەكىتىلگەنىن ايتادى. قۇجاتقا ساي, جاس تولقىندا, جالپى قوعامدا ەڭبەككە, كاسىپكە كوزقاراس وزگەرمەك.

«ەل ەڭسەسىن كوتەرەتىن قاسيەتتى كۇش – ەڭبەك. ماسىلدىققا قارسى كۇرەسۋ ءۇشىن ءاربىر وتانداسىمىزدىڭ ەسەلەنگەن ەڭبەگىنە, ەڭبەك ونىمدىلىگى مەن ەڭبەك قۇندىلىعىنا باسا ءمان بەرۋ ايرىقشا ماڭىزدى. بىلايشا ايتقاندا, ءاربىر قوعام مۇشەسى «ەڭبەك ەتسەڭ ەرىنبەي, تويا­دى قارنىڭ تىلەنبەي» قاعيداتىن تەرەڭ ءتۇسىنىپ, ادال ەڭبەك ەتۋگە ارەكەت جاساۋى كەرەك. ەلدىڭ ەڭسەسىن كوتەرەتىن يگى باستامانىڭ ماڭىزىن قوعامنىڭ ءاربىر مۇشەسى ءتۇسىنىپ, الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋعا شاماسى كەلگەنشە ۇلەس قوسسا, ول ءوزى ءۇشىن دە, ەلىمىز ءۇشىن دە ءتيىمدى. كىم نە بەرەدى دەپ جالتاقتاعاننان گورى, اركىم قولىنان كەلەتىن ىسپەن اينالىسسا, ءومىرى بەرەكەلى بولاتىنى ايقىن. وسى تۇرعىدان العاندا قابىلدانعان جول كارتالارى ەل ازاماتتارىن ەڭبەكسۇيگىشتىككە باۋلىپ, جاسوسپىرىمدەردى جاستايىنان ەڭبەككە جاقىن وسۋگە جەبەيدى», دەدى سەناتور.

جوسپار بويىنشا اقپاراتتىق جۇمىس ساناتىندا ەڭبەك ادامىن دارىپتەۋ, ماسىلدىققا توزبەۋ جونىندەگى دەرەكتى فيلمدەردى شىعارۋ جانە ترانسلياتسيا­لاۋ, ەڭبەك قۇندىلىقتارىن, ەڭبەك ادامىن دارىپتەۋدى ىلگەرىلەتۋ جونىندە ۆيرۋستىق روليكتەر, TikTok, ينفوگرافيكالار, كورنەكى ماتەريالدار ازىرلەۋ, تاراتۋ, جۇمىسشى ماماندىقتارىن تانىمال ەتۋ بويىنشا TikTok, Instagram, Facebook, باسقا دا تانىمال الەۋمەتتىك جەلىلەردە ولاردىڭ ارتىقشىلىقتارى مەن مۇمكىندىكتەرىن كورسەتەتىن پوستتار, ونلاين چەلەندجدەر مەن روليكتەر دايىنداۋ, تاعى سول سياقتى تاعى 12 تارماعى بار. كۇتىلەتىن ناتيجە دە مىقتى. تەك ءىزى سۋىپ, احۋال كۇردەلەنىپ كەتپەسە يگى. ايتپەسە قارا جۇمىستى مەنسىنبەگەندەر بوس سەندەلسە, ال ماقسات قويعىش جاستار ءوز بولاشاعىن ەلمەن بايلانىستىرعىسى كەلمەيدى. بۇعان – حالىقارالىق كوشى-قون ۇيىمىنىڭ تاپسىرىسىمەن جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر دالەل.

ساياساتتانۋشىلار يرينا چەرنىح جانە رۋستام بۋرناشەۆتىڭ «قازاقستاندىق جاس مامانداردىڭ كوشى-قون كوڭىل-كۇيى» قۇجاتىن باعدارلاساق, كەيىنگى 7 جىلدا ەلدەن 300 مىڭعا جۋىق ازامات كەتكەن. سانى اناۋ ايتقانداي كوپ ەمەس. دەسەك تە, حالىقتىڭ جىلدىق ءوسۋى – 250 مىڭ ادام. وعان قوسا ساپاسى جاعىنان قوعامنىڭ قايماعى كەتىپ جاتقانى انىقتالعان.

مىنا ءبىر دەرەكتەرگە كوز سالساق, ساۋالناماداعى «ەلدەن كەتكىڭىز كەلە مە؟» دەگەن سۇراققا جاستاردىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى ء«يا», تاعى ۇشتەن ءبىر بولىگى «جوق», باسقالارى جۇمىس ۇسىنىلسا كەتۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتقان. ال باسقا ەلدەردە تۇراتىنداردىڭ 8,3%-ى ورالاتىنىن, 50%-ى ورالمايتىنىن, 41,7%-ى قازاقستانداعى جاعدايعا قارايتىنىن ايتقان. زەرتتەۋگە سايكەس 15 پەن 29 جاس ارالىعىنداعى وتانداستارىمىزدىڭ شامامەن 42%-ى شەتەلگە وقۋعا نەمەسە تۇراقتى تۇرۋعا كەتۋدى جوسپارلاپ وتىر.

نەگىزى جاھاندا كوشى-قون قاۋىپ ەمەس, كەرىسىنشە, تابيعي ۇدەرىس رەتىندە قارالادى. مۇنى ۇلت بىرلىگىن بەكەمدەيتىن قۇرىلتايدا دا مەملەكەت باسشىسى ەرەكشە اتاپ ءوتتى. «كەيىنگى جىلدارى ءبىزدىڭ دە جاستارىمىز شەتەلگە ءجيى شىعا باس­تادى. قازىر قازاقستاننىڭ 200 مىڭعا جۋىق ازاماتى زاڭدى تۇردە سىرتتا جۇمىس ىستەپ ءجۇر. تابىس تابۋ ءۇشىن شەتەلدە بەيرەسمي ەڭبەك ەتىپ جۇرگەندەر دە بار. قاي جەردە بولسىن, ەڭبەكتىڭ, كاسىپتىڭ جامانى بولمايدى. تەك ءبارى زاڭدى بولۋى كەرەك. سوندا مەملەكەت ولاردىڭ قۇقىعىن قورعاپ, قانداي دا ءبىر جاعداي بولسا, كومەكتەسە الادى. ەل ىشىندە نەمەسە شەتەلدە زاڭدى تۇردە جۇمىس ىستەپ, تابىس تابۋعا مۇمكىندىك تۋسا, ودان باس تارتپاعان ءجون. ەڭ باستىسى – ادال ەڭبەك ەتۋ, ادال جولمەن تابىس تابۋ, ادال ازامات بولۋ», دەپ پرەزيدەنت ازاماتتاردىڭ تارتىپكە باعىنۋى ولاردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە كەپىل بولاتىنىنا توقتالدى.

اۋىلعا بارىپ, تازا اۋانىڭ تابيعاتى­نا سەرگىپ ءجۇرىپ, ەڭبەكپەن جان باققان جاستار دا بار. وسىنداي ەڭبەكسۇيگىش ازاماتتار الەۋمەتتىك جەلىدە دە ەلدى ءسۇيسىنتىپ ءجۇر. ماسەلەن, كوكشەتاۋلىق ستۋدەنت ايدوس تۇرعىن جاز بويى تابىن-تابىن سيىردى الدىنا سالىپ, ايىنا 500 مىڭ تەڭگە تابىس تابادى. ايدوس – سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى سىرىمبەت اۋلىنىڭ تۋماسى. بالا كەزى­نەن جىل­قىنى تىزگىندەپ, ءتورت ت ۇلىكتى تۇ­گەن­دەپ وسكەن. قازىر قالاعا وقۋعا تۇسسە دە, اۋىلدان شىققىسى جوق.

«14 جاسىمنان بەرى اتتان تۇسپەي مال باعىپ كەلەمىن. كۇندە تاڭعى التىدا تۇرامىن. جىلقىعا سۋىن, ءشوبىن بەرىپ, ءبارىن دايارلايمىن. ەرتتەيمىن. سوسىن ءبارى دايىن بولعان سوڭ, اۋىلدىڭ كىسىلەرى جىلقىلارىن, سيىرلارىن جايلاۋعا شىعارادى. مەن بارلىعىن جيناپ, جايلاۋعا الىپ كەتەمىن. شامامەن 250 باس سيىر. ايىنا ءار باسقا ەكى مىڭ تەڭگە تولەيدى. نەگىزگى ماماندىعىم – تاۋ-كەن ءىسى», دەدى باقتاشى.

سايىپ كەلگەندە, سانالى ادامنىڭ تىرشىلىك ەتۋىنىڭ تۇپكى ءمانى – ەڭبەك ەتىپ, قوعامنىڭ ىلگەرىلەۋىنە سەپ بولۋ.