جوبا جۇمىستارى وزبەكستاننىڭ تاشكەنت پەن ناۋاي وبلىستارىندا (قىزىلقۇم) تۇراتىن قازاقتار اراسىندا جۇرگىزىلدى. زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە ايماققا قاراستى تامدى, ۇشقۇدىق, كەنيمەح اۋدانىنىڭ ەلدى مەكەندەرىندە ءالى كۇنگە دەيىن كوشپەلى مال شارۋاشىلىعىن كاسىپ ەتىپ, قىزىلقۇمنىڭ اراسىندا تىرشىلىك ەتىپ وتىرعان قازاقتاردىڭ مۋزىكالىق فولكلورى, اۋىز ادەبيەتىنىڭ ۇلگىلەرى, قازاقتىڭ ءداستۇرلى ەمشىلىگى سىندى قۇندى دەرەكتەر الىندى. ۇلتتىق مۋزەيدە وتكەن دوڭگەلەك ۇستەلدە مەكەمەنىڭ مادەني مۇرانى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى عالىمدارى وسى رۋحاني مۇرالاردى جيناۋ, ساقتاۋ, زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ قورىتىندىسىمەن ءبولىستى.
– تامدى اۋدانى بويىنشا تامدى اۋدانىنىڭ ورتالىعى جانە كەرىزبۇلاق, جاڭا شارۋا, جىرىقتى, وتەمۇرات قاتارلى اۋىلدار قامتىلدى. ۇشقۇدىق اۋدانى بويىنشا ۇشقۇدىق اۋدانىنىڭ ورتالىعى جانە ۇزىنقۇدىق, قۇلقۇدىق, جۇزقۇدىق, مىڭبۇلاق, شالقار قاتارلى ەلدى مەكەندەر, كەنيمەح اۋدانى بويىنشا كەنيمەح اۋدانىنىڭ ورتالىعى جانە بايمۇرات, ۇشتوبە, قالمۇرات قاتارلى ەلدى مەكەندەر قامتىلدى. ناتيجەسىندە, قازاقتىڭ ۇلتتىق سالت-ءداستۇرى, ورىنداۋشىلىق ونەرى, مۋزىكالىق فولكلور, ەتنوگرافياسىنا قاتىستى وتە مول مۇرالار جازىلىپ ساقتالدى. وزبەكستانداعى قازاقتاردىڭ رۋحاني مۇراسىن عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىندا ناۋاي وبلىسىنىڭ تامدى جانە ۇشقۇدىق اۋداندارىنان قازاق حالقىنىڭ رۋحاني مۇراسىن ۇستانۋشى 16 كوزى ءتىرى مۇراگەرمەن تىكەلەي جۇزدەستىك. وزبەكستان قازاقتارىنا جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەردە مۋزىكالىق-ەتنوگرافيالىق كەشەندى ەكسپەديتسيانىڭ باعىتتارى ايقىندالىپ, جينالعان ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرا ەلەمەنتتەرى جانرلىق ەرەكشەلىكتەرىنە قاراي سۇرىپتالدى. سونداي-اق بيىل جيناقتالعان دەرەكتەر نەگىزىندە عىلىمي ەڭبەك دايىنداۋ جوسپارلانىپ وتىر, – دەدى ونەرتانۋشى, PhD اردابي ماۋلەت.
ەلدە ماتەريالدىق ەمەس رۋحاني مۇرالاردىڭ ءحالى ءماز ەمەس. بۇل تۋرالى دەپۋتات جاناربەك ءاشىمجان ماجىلىستە ماسەلە كوتەرىپ, بيلىكتەگىلەرگە دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعان-دى. دوڭگەلەك ۇستەل بارىسىندا دا دەپۋتات ارنايى زاڭ جوباسى جەدەل ازىرلەنۋى كەرەك ەكەنىن ەسكە سالدى.
– قازاق حالقىنىڭ ماتەريالدىق ەمەس رۋحاني مۇراسى ۇلكەن ەكى سالادان تۇرادى. ءبىرىنشىسى – ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرا, ەكىنشىسى – ماتەريالدىق مادەني قۇندىلىقتار. ماتەريالدىق قۇندىلىقتار بويىنشا ۇكىمەتتىڭ ارنايى قاۋلىسىمەن تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەردىڭ جۇمىسى جۇيەلى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. مۇنداعى ماڭدىماي تۇرعانى – ماتەريالدىق ەمەس رۋحاني مۇرالار. ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرا دەگەنىمىز – ادەت-عۇرىپ, سالت-ءداستۇر, ۇلتتىق ءتالىم-تاربيە, تەمىرشىلىك-ۇستالىق, ساداقشىلىق, قۇدىق شەگەندەۋشى, قۇسبەگىلىك, اڭشىلىق, ۇلتتىق داعدىلار, ءان, كۇي, جىر, قيسسا, باتا, جوقتاۋ, سىڭسۋ, جاراپازان, جۇمباق, جاڭىلتپاش, ۇلتتىق مەيرامدار. قىسقاسى, رەسمي تۇردە قاعازعا تۇسكەن 87 ەلەمەنت. 2003 جىلعى 17 قازاندا پاريجدە جاسالعان «ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرانى قورعاۋ» تۋرالى كونۆەنتسيانى قازاقستان 2011 جىلى 1 ماۋسىمدا راتيفيكاتسيالاعان. الەمدە 150 ەل حالىقارالىق كونۆەنتسيانى راتيفيكاتسيالاپ, ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرانى قورعاۋعا مىندەتتەمە العان. بۇل قاتاردا قازاقستان دا بار. پاريج كونۆەنتسياسىنا مۇشە ەلدەر ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇراعا قاتىستى ارنايى زاڭ قابىلداعان. الىسقا بارماي-اق, ىرگەمىزدەگى قىتاي, وزبەكستان, قىرعىزستان, ءتىپتى رەسەيدىڭ ءوزى ماتەريالدىق ەمەس كونە مۇرالارىن زاڭمەن بەكىتىپ, بۇكىل وڭىردە جىل سايىن ەكسپەديتسيالار ۇيىمداستىرىپ, ءتول ونەردى ۇستانۋشىلار تۋرالى مالىمەتتەردى جيناپ, ساقتاپ, مەملەكەتتىڭ بايلىعى رەتىندە قورعاپ وتىر. بىزدە زاڭ تۇگىل سىنىق سۇيەم قۇجات جوق. ماتەريالدىق ەمەس رۋحاني مۇرانى ساقتاۋشىلاردى تىزىمگە الۋ, ساقتاۋ, قورعاۋ جۇمىسى مەملەكەتتىك ساياسات رەتىندە ەشقاشان رەسپۋبليكا تۇگىل, وڭىرلەردە جۇرگىزىلمەگەن, – دەدى جاناربەك ءاشىمجان.
باسقوسۋعا مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى, ادەبيەتتانۋشىلار مەن ونەرتانۋشىلار, فولكلورتانۋشىلار, سونداي-اق مۋزەي سالاسىنىڭ ماماندارى قاتىستى.
– تاريحىن تانىپ, ءداستۇرىن جالعاپ كەلە جاتقان كونەكوز قاريالاردىڭ جىل وتكەن سايىن قاتارى سيرەپ بارادى. ال ولاردىڭ بويىنا جيناعان قازىناسىن, حالقىمىزدىڭ رۋحاني مول مۇراسىن بۇگىن جازىپ, جيناقتاماساق, ەرتەڭ كەش بولارى انىق. سوندىقتان ءبىز وسى باعىتتاعى جۇمىستاردى قولعا الدىق. عىلىمي ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىردىق. جوبا ۇلتتىق مۋزەيدىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن, اردابي ماۋلەت سىندى عالىمداردىڭ باستاماسىمەن ىسكە استى. ول بۇعان دەيىن سولتۇستىك قازاقستان, اقمولا, كوكشەتاۋ وڭىرلەرىندە عىلىمي ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرىپ, رۋحاني مۇرالارىمىزدى تۇگەندەپ جازىپ الىپ, زەرتتەگەن بولاتىن. مۇنداعى باستى ماقسات – شەتەلدەگى قازاقتاردىڭ ماتەريالدىق ەمەس مۇرالارىن زەرتتەۋ. سول ىڭعايدا وزبەكستانداعى اۋىز ادەبيەتى, جىر, اڭىز, كۇي, تەرمە, جۇمباق, باتا, سالت-ءداستۇر سىندى فولكلورلىق مۇرالار مولىنان جيناقتالدى. قازىر ۋربانيزاتسيا داۋىرىندە جوعالىپ بارا جاتقان ماتەريالدىق ەمەس قۇندىلىقتارىمىزدى جيناپ, تەرىپ الۋدىڭ ماڭىزى ەرەكشە. الداعى ۋاقىتتا رەسەي, قىتاي, موڭعولياداعى قازاقتاردىڭ رۋحاني مۇراسىن تۇگەندەسەك دەگەن ويىمىز بار, – دەدى «وتانداستار قورى» كەاق پرەزيدەنتى ابزال ساپاربەك ۇلى.
ايتا كەتەيىك, بۇل جينالعان مۇرالار ادەبيەتتانۋ, ونەرتانۋ, تاريح, ەتنوگرافيا, ەستەتيكا, پەداگوگيكا تاعى باسقا عىلىم سالالارىندا قولدانۋعا ۇسىنىلادى.
