سپەكتاكل رەجيسسەرى گ.قامىسباەۆا روماننىڭ ساحنالىق نۇسقاسىن ءوزى جاساپ, سۇراپىل سوعىستان امان كەلگەن ەربول مەن جاس ارۋ مەڭتاي ەكەۋىنىڭ اراسىنداعى ءمولدىر ماحابباتتى كورسەتۋدى ماقسات ەتكەن. قويىلىم باستالعاندا ەكراننان كورسەتىلگەن بەس مينۋتتىق كىرىسپە «فيلم» ەربولدىڭ سوعىستان امان ورالعانىن جانە بۇرىن بىتىرمەي قالعان وقۋىن جالعاستىرۋ ءۇشىن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ 33 اۋديتورياسىن ىزدەپ كەلىپ, ەسىكتىڭ تۇتقاسىن ۇستاپ تۇرعان ساتىمەن اياقتالادى. ەكرانداعى كورىنىس بىتە سالىسىمەن ساحناعا ەربول – س.ماقسوتوۆ شىعىپ, جوعارىدا ءوزى ايتقان اۋديتورياعا كىرەدى. رەجيسسەردىڭ بۇل ءتاسىلى زالدا وتىرعان كورەرمەننىڭ سپەكتاكل وقيعاسىنا بىردەن قىزىعۋشىلىقپەن قاراۋىنا وڭ اسەرىن تيگىزدى. گ.قامىسباەۆا سۋرەتشى ت.كوەسوۆپەن بىرلەسە وتىرىپ, مۋلتيمەديالىق ستسەنوگرافيانىڭ ەلەمەنتتەرىن ۇتىمدى پايدالانعان. ساحنادا ءتىزىلىپ تۇرعان ورىندىقتار بىرەسە كينوتەاتر زالى, ەندى بىردە ءدارىس وتەتىن اۋديتورياعا اينالىپ وتىرادى. سونىمەن بىرگە, سپەكتاكلدىڭ رومانتيكالىق اسەرىن كۇشەيتۋ ءۇشىن رەجيسسەر بەينەروليكتەردى ورنىمەن پايدالانعان.
ماڭگىلىك ماحاببات تاقىرىبىن ارقاۋ ەتكەن كولەمدى روماندى ءبىر جارىم ساعاتقا سىيدىرا بىلگەن رەجيسسەر وقيعانىڭ تۇسىنىكتى بولۋىن ەرەكشە قاداعالاعان. ول ساحناداعى بارلىق ارەكەتتى ەربول مەن مەڭتاي بەينەسىنىڭ اشىلۋىنا باعىتتاپ, ءبىر جەلىگە نەگىزدەگەن. دەگەنمەن روماندى وقىماعان كورەرمەنگە سپەكتاكلدىڭ كەي تۇستارى ءسال تۇسىنىكسىزدەۋ بولدى. ناقتىلاپ ايتقاندا, «قىزىل كورپە» ولەڭىنىڭ جازىلۋى ءۇردىسى كورسەتىلمەي بىردەن ساحنادان وقىلادى. سول ءتارىزدى قاتىسۋشى كەيىپكەرلەردىڭ اراسىندا تانا مەن زامان بولعان جوق. بىراق سپەكتاكل سوڭىندا ولاردىڭ ءومىرى تۋرالى ەربولدىڭ بايانداۋى, كورەرمەندەرگە تۇسىنىكسىز بولدى. سپەكتاكل سوڭىندا ەكرانداعى بەينە-روليك توقتاپ قالعاننان كەيىن, ەربولدىڭ قورىتىندى مونولوگى سوزىلىپ كەتتى. بۇل تۇستاعى ۆيدەو مەن كەيىپكەر ءسوزىنىڭ ۇزاقتىعى رەتتەلمەگەن.
قويىلىمدا رەجيسسەر كىلەڭ جاس اكتەرلەردى تاڭداپ, ءۇش قۇراممەن ەرىنبەي-جالىقپاي جۇمىس ىستەپ, ءار ورىنداۋشىنىڭ ەرەكشەلىگىن اشۋعا ۇمتىلعانىن اتاپ وتكەنىمىز ءجون. ءبىز كورگەن سپەكتاكلدە ەربول ءرولىن ويناعان اكتەر س.ماقسوتوۆتىڭ كەيىپكەرى كىلەڭ قىزداردىڭ اراسىندا ءوزىن ەركىن ۇستاي المايتىن ۇيالشاق, جۋاس بولىپ بەينەلەندى. سپەكتاكل وقيعاسىنىڭ وربۋىنە ساي ەربولدىڭ باسىنان نەبىر جاعدايلار وتەدى. بىراق اكتەر العاشقى ساحنادا قالاي بولسا, سوڭىنا دەيىن ءبىر قالىپتان وزگەرگەن جوق. ياعني جىگىتتىڭ مەڭتايعا عاشىقتىق سەزىمىن بىلدىرە الماۋى, ودان كەيىن ارامزا جىگىتتىڭ قۇرىعىنا ءتۇسىپ قالعان سۇيىكتىسىنە ماحابباتىنىڭ ماڭگىلىك ەكەنىن ايتىپ ونىمەن تابىسۋى اكتەردەن پسيحولوگيالىق تەبىرەنىس پەن ايشىقتى ەموتسيالاردى قاجەت ەتەدى. الداعى ۋاقىتتا اكتەر ءوز كەيىپكەرىنىڭ جازۋشىلىق بولمىسى مەن شىعارماشىلىق ادامعا ءتان سۇڭعىلا قاگىلەزدىگىن جانە ونىڭ ىشكى جان تەبىرەنىستەرىن شىنايى جەتكىزۋگە ءمان بەرگەنى ءجون. ويتكەنى رومان اۆتورى ەربول بەينەسى ارقىلى ماحابباتتىڭ مولدىرلىگىن, سۇيە بىلگەن جىگىتتىڭ اسىل سەزىمىنىڭ تۇنىقتىعىن, ادامشىلىق قاسيەتتەرىنىڭ جوعارىلىعىن دارىپتەگەن. ولاي بولسا, سپەكتاكلدەگى ەربول دا وسى بيىكتەن كورىنۋگە ءتيىس.
مەڭتاي رولىندەگى گ.رىسقاليدىڭ سىرتقى كەسكىن-كەلبەتى, قيمىل-قوزعالىسى كەيىپكەر تابيعاتىنان الشاق كەتپەگەن. جاس اكتريسا بويجەتكەننىڭ ۇياڭدىعىن, ەربولعا دەگەن عاشىقتىق سەزىمىن, تۇماجاننىڭ الداۋىنا ءتۇسىپ, وپىق جەگەن قىزدىڭ پسيحولوگيالىق كۇيزەلىستەرىن جەتكىزۋگە تالپىندى. بىراق اكتريسا ويىنىندا قىزدىڭ ومىرگە قۇشتارلىعى مەن ادامدى ءدۇر سىلكىندىرەر ماحاببات قۇدىرەتى, سودان تۋىندايتىن جان تولقىنى, جۇرەك ءلۇپىلى كورىنبەدى. ورىنداۋشىنىڭ سويلەۋ مانەرىندە جاساندىلىق ورىن العان.
رەجيسسەرلىك شەشىمدە مەڭتايدىڭ سىرتقى كيىمدەرى باسقا قىزداردان ەرەكشەلەنبەگەن. كوستيۋم سۋرەتشىسى ت.كوەسوۆ تا بۇل جاعىن ەسكەرمەگەن ەكەن. سپەكتاكلدىڭ العاشقى ساحناسىندا مەڭتاي ەربولدىڭ كوزىنە وتتاي باسىلاتىنداي بولىپ دارالانبادى. باستاپقى ساحنالاردا قىزدىڭ كيىمى اقشىل ءتۇستى بولسا, ال تۇماتايمەن كەزدەسكەننەن كەيىن باسقا تۇسكە وزگەرسە, ونىڭ جان-دۇنيەسىندەگى قۇبىلىستاردىڭ تەرەڭ اشىلۋىنا اسەرىن تيگىزەتىن ەدى. سول سياقتى مەڭتايدىڭ جەلكەسىنە ءتۇيىپ العان شاشى دا ونى تىم ەرەسەك ەتىپ كورسەتىپ تۇردى. سىرت جاقتان قاراعاندا جاس ارۋدىڭ سۇلۋلىعى مەن نازىكتىگىن ارلەي ءتۇسۋ ءۇشىن وعان قوس بۇرىم جەتىسپەي قالعانداي بولدى.
سپەكتاكلدىڭ وپتيميستىك رۋحىن كوتەرىپ تۇرعان جومارتبەك پەن زايكۇل بەينەلەرى جاڭا قىرىنان اشىلعان. ءبىر-ءبىرىن قاس-قاباقتان ۇعىسقان ءا.سەرىكباەۆ پەن ت.امانعاليەۆا ساحنادا ەركىن ارەكەت جاساپ, ادەمى اكتەرلىك دۋەتكە قول جەتكىزگەن. جومارتبەك ءا.سەرىكباەۆ ويىنىندا تىلگە شەشەن, جىلپوس ءارى پىسىق جىگىت بولىپ كەيىپتەلدى. ونىڭ زايكۇلمەن جانە بىرگە وقيتىن قىز-جىگىتتەرمەن جاراسىمدى قالجىڭداسۋى, ءسوزدى ويناتا ءبىلۋى اكتەردىڭ ىزدەنىسىن كورسەتەدى.
ت.امانعاليەۆانىڭ زايك ۇلى اشىق, جارقىن مىنەزىمەن باۋراپ الادى. اكتريسانىڭ سويلەگەن سوزىنەن, قيمىل-قوزعالىستارىنان وزىنە نە كەرەك ەكەنىن جاقسى بىلەتىن قىز بەينەسىن كوردىك. كوپشىلىكتىڭ الدىندا ءبىلىمىنىڭ تاياز ەكەنى بايقالىپ قالسا دا, ۇنەمى ازىلگە بۇرىپ, ءوزىن جوعارى قوياتىن زايكۇلدىڭ العانىنان قايتپايتىن بىربەتكەيلىگى يلانىمدى شىقتى. ءسوزدى ۇستەمەلەپ ايتۋ, قارسىلاسىنىڭ بەتىن قايتارىپ تاستاۋ, ءوز پىكىرىنە باسقالاردى سەندىرۋگە ۇمتىلۋ – قىزدىڭ باستى ءتاسىلى. ورىنداۋشى ءوز كەيىپكەرىن قاي زاماندا دا «اۋىردىڭ استىمەن, جەڭىلدىڭ ۇستىمەن» جانىن قيناماي ءومىر سۇرەتىن قىزداردىڭ جيىنتىق بەينەسىنە كوتەرە الدى. ت.امانعاليەۆا ءرولدىڭ كومەديالىق بوياۋىن شامادان تىس قالىڭداتپاي, ساحنالىق ولشەمدى بەرىك ۇستاۋى ونىڭ ورىنداۋشىلىق شەبەرلىگىنىڭ جەتىلىپ كەلە جاتقاندىعىنان حاباردار ەتەدى. رەجيسسەر مەن كوستيۋم سۋرەتشىسى بۇل كەيىپكەرگە قارا ەمەس, قىزىل ءتۇستى كويلەك كيگىزسە, ونىڭ مىنەزىنە لايىق بولار ەدى.
قويىلىمنىڭ تارتىسىن شيراتاتىن كەيىپكەردىڭ ءبىرى – تۇماجان. بۇل ءرولدى سومداعان ا.ورىنباەۆ تۇماجاننىڭ رۋحاني پاسىقتىعىن, قۋلىعىن, جەكە باسىنىڭ قامىن عانا ويلايتىن وزىمشىلدىگى مەن ناپسىقۇمارلىعىن شىنايى كەيىپتەدى. دەگەنمەن رەجيسسەر بۇل بەينەنىڭ ارەكەت اياسىن شەكتەپ تاستاعاندىقتان, اكتەر كەيىپكەردىڭ باسىنان وقيعالاردى كوبىرەك بايانداپ كەتكەن. سوعان قاراماستان مەڭتايداي پاك ارۋدى مايداندا قازا تاپقان اعاسىنىڭ ۋادەسىمەن ماتاپ, قولىنا الداپ تۇسىرگەن جىگىتتىڭ ارەكەتىنە اكتەر الەۋمەتتىك مازمۇن, بەينەلىك سيپات بەرە الدى. ەربولدىڭ الدىندا مەڭتايمەن وتكىزگەن ءۇش كۇنى مەن ءۇش ءتۇنىن اۋزىنان سۋى قۇرىپ ايتاتىن ساحنادا تۇماجاننىڭ اقىلسىزدىعى, بوس كەۋدە ماقتانشاقتىعى ايقىندالا تۇسەدى. اسىرەسە قىزدار تۋرالى ويىن بىلدىرەتىن تۇستا تەمەكى ءتۇتىنىن قۇشىرلانا سورىپ, اياعىمەن تاپتاپ ءوشىرۋ ارقىلى مەڭتايدى سول تەمەكى تۇقىلىنداي تاپتاعانىن ايعاقتايدى. رەجيسسەر تاراپىنان تابىلعان بۇل ارەكەتتى اكتەر ءوز تاراپىنان جانداندىرىپ تۇماجاننىڭ رۋحاني جۇتاڭدىعىن, مورالدىق ۇستامسىزدىعىن تەرەڭدەتىپ كورسەتۋدە ۇتىمدى ويناتتى. كەيىپكەر بويىنداعى كەلەڭسىزدىكتەردى بەرۋدە اكتەر الشاڭ باسىپ, ءسوزدى اسىقپاي ايتىپ, اراسىندا سۇرقيالانىپ كۇلۋ ارقىلى جەتكىزدى. بۇل ءرول ا.ورىنباەۆتىڭ شەبەرلىگىن شىڭداۋعا ەركىن بارا الاتىن قابىلەتىن كورسەتىپ بەردى.
سپەكتاكلدىڭ جانرلىق سيپاتىنا, قارقىن-ىرعاعىنا ەكپىن بەرەتىن كوپشىلىك ساحنالاردىڭ بىرىندە رەجيسسەر ۇل مەن قىزدىڭ ادەبىنە قاتىستى اۆتور ويلارىنىڭ حالقىمىزدىڭ ار-وجدان تۋرالى تاعىلىمدى تاربيەسىمەن استاسىپ جاتقاندىعىمەن ادەمى ۇيلەستىرگەن. ماسەلەن, ستۋدەنت قىز-جىگىتتەر باس قوساتىن ساحنادا مەڭتاي اناسىنان جازىپ العان ناقىل سوزدەردى اسا يبالى قالىپتا وقىپ بەرەدى. قىز اۋزىمەن ايتىلاتىن: «ەشقاشان ەشكىمدى جامانداما. ەڭ جامان دەگەن ادامنىڭ دا ءوز جاقسىلىعى بولادى», «قىزعا قاتتى كۇلۋدىڭ قاجەتى جوق. جىگىتتەرگە ونىڭ جىميعانى دا جەتىپ جاتىر», – دەگەن سوزدەر كورەرمەنگە ۇلكەن وي تاستايدى. شىنىمەن دە, حالقىمىزدىڭ عاسىرلار بويى وزەكتىلىگىن جوعالتپاعان مورالدىق-ەتيكالىق داستۇرلەرىن قازىرگى كەزدە دە جاستاردىڭ بويىنا ءسىڭىرۋ قاجەتتىگى سپەكتاكلدىڭ نەگىزگى يدەياسى بولىپ وقىلىپ تۇردى.
رەجيسسەرلىك شەشىمدە كوپشىلىك ساحناسىنداعى قىزداردىڭ جانىندا ۇنەمى جاس جىگىتتەر جۇرەدى. بۇل – سوعىستان كەيىنگى جىلدارى قىرمىزىداي قۇلپىرعان ارۋلاردىڭ قيالىنداعى ازاماتتار بولىپ ەلەستەيدى. ساحنادا جۇپتاسىپ بيلەگەن جاستاردىڭ پلاستيكالىق ادەمى قيمىل-قوزعالىستارى ء(بيىن قويعان حورەوگراف ك.مۋكاتانوۆا) سپەكتاكلدىڭ ليريكالىق بوياۋىن كۇشەيتە تۇسكەن.
قويىلىمدا عالىمجان مولدانازاردىڭ «ماحابباتىم» دەگەن ءانى لەيتموتيۆ ەتىپ الىنىپ, ماحاببات پەن جاستىقتىڭ لەبىن بەرۋدە ايرىقشا سەزىمگە بولەپ وتىرادى.
تۇيىندەپ ايتقاندا, سپەكتاكلدە جاستاردىڭ قارىم-قاتىناسى, ادامگەرشىلىك پەن ازاماتتىق بورىشتى سەزىنۋ, ماحاببات الدىنداعى ادالدىق سىندى ۇلكەن ويلار ايتىلعان. وزىندىك ىزدەنىس جولى بار, شىعارماشىلىق باعىت-باعدارى ايقىن, اكتەرلىك قۇرامى كاسىبي مامانداردان جاساقتالعان بۇل تەاتر ۇجىمىنىڭ جاڭا پرەمەراسىنا ساتتىلىك تىلەيمىز.
باقىت نۇرپەيىس,
ونەرتانۋ دوكتورى, ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قۇوا پروفەسسورى
