سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «ەQ»
وتە ورىندى تالاپ. ويتكەنى ەندىگى كەزەڭدە وركەنيەت يگىلىكتەرىمەن يىق تەڭەستىرگەندەردىڭ ورەسى وسەدى, جايباراقات جۇرگەندەردىڭ وكپەسى وشەدى. قوعام ۋاقىتتىڭ العا تارتىپ وتىرعان وسى اينىماس اقيقاتىن اڭعارۋعا ءتيىس, ءتىپتى قازىردەن قام جاساپ قارەكەت ەتۋى قاجەت. عارىشتىق جىلدامدىقپەن دامىپ جاتقان عالامدىق وزگەرىستەر تۇسىندا وتانداستارىمىزدىڭ بويتاسالاپ ەمەس, وي سارالاپ قاتار ءجۇرۋى وركەنيەت يگىلىكتەرىنەن ارتتا قالىپ قويماۋىنا مۇمكىندىك بەرمەك. سول سەبەپتى, پرەزيدەنت اتاپ وتكەندەي, ءبىزدىڭ جاپپاي تسيفرلانعان جانە جاساندى ينتەللەكت جۇيەسى قارقىندى دامىعان ەلگە اينالۋ جولىندا وزىق تەحنولوگيالارعا نەگىزدەلگەن ءبىلىم ەكونوميكاسىن قۇرۋ ەڭ وزەكتى ماسەلەلەردىڭ الدىڭعى لەگىندە تۇر.
ادامزات عىلىمدى يگەرە باستاعان كەيىنگى بەس عاسىر بەدەرىندە ءتورت ونەركاسىپتىك توڭكەرىستى باستان وتكەرگەنى بەلگىلى. سونىڭ ىشىندە ءححى عاسىر دامۋ جاعىنان ەڭ ۇشقىر جۇزجىلدىق رەتىندە تاريحتا قالاتىنى ءمالىم. 1926 جىلى امەريكالىق ونەرتاپقىش نيكولا تەسلا كەلەشەكتە جەر بەتىندە سىمسىز جۇيەلەر پايدا بولىپ, كۇللى الەم تۇتاستانعان وراسان ءبىر ورتاق ميعا اينالادى دەگەندە, اينالاسىنداعىلار ونى ەسى اۋىسقان دەپ كەلەكە ەتكەن ەكەن. امەريكالىقتىڭ ايتقانى ايداي كەلدى. الىسقا بارماي-اق, ەگەمەندىكتى ەندى-ەندى سەزىنىپ, نارىقتىق ەكونوميكانىڭ نە ەكەنىن جاڭا تۇسىنە باستاعان 2000-جىلداردىڭ باسىندا ءبىز اراداعى 24 جىلدىڭ ىشىندە ءاربىرىمىزدىڭ قولىمىزدا تىرشىلىگىمىزدىڭ بارلىق قىرىن قامتىعان, ياعني الەمدىك دەڭگەيدە بايلانىس جاساۋعا, اقپارات الۋعا, ءتۇرلى سەرۆيستىك قىزمەتتەر كورسەتۋگە, ەلەكتروندىق تولەمدەر جاساۋعا قابىلەتتى ۇياداي عانا ۇيالى تەلەفونعا تاۋەلدى بولىپ قالاتىنىمىزدى ويلاپ كوردىك پە؟ قاعاز قاراجات اينالىمنان الىستاعان قازىرگى زاماندا ءسىز ۇيالى تەلەفونىڭىزسىز دۇكەننەن ازىق-ت ۇلىك الا المايتىنىڭىز, شالعايدا تۇراتىن دوس-باۋىرلارىڭىزعا اقشا سالا المايتىنىڭىز, ءتىپتى قوعامدىق كولىككە وتىرا المايتىنىڭىز انىق. مىنە, ۋاقىت سولاي وزگەردى, وزگەرگەنىن كوز كوردى.
بۇل ويدى ودان ءارى وربىتسەك, ايگىلى فۋتۋرولوگ يۋۆال حاراري ءوزىنىڭ بەستسەللەرگە اينالعان «Sapiens: ادامزاتتىڭ قىسقاشا تاريحى» اتتى كىتابىندا 2050 جىلعا قاراي مەكتەپتەر وقۋشىلاردى ءداستۇرلى وقۋ باعدارلاماسىنان تىس جاڭا ترانسفورماتسيالىق جاعدايلارعا بەيىمدەۋگە, ۇيرەتۋگە باسىمدىق بەرۋى ءتيىس دەپ ەسەپتەيدى. ونىڭ بولجامىنشا, بولاشاقتا وزگەرىستەرگە يكەمدى, ۇزدىكسىز ءبىلىم الۋعا بەيىل, سىن-قاتەرلەرگە توتەپ بەرە الاتىن ادامدار عانا تابىستىلار ساناتىندا بولماق.
تانىمال فۋتۋرولوگ مۇنى نەگە سۇيەنىپ ايتىپ وتىر؟ تالداپ كورسەك, دۇنيەجۇزىلىك ساراپشىلار 2050 جىلى قازىرگى جۇمىس ورىندارىنىڭ 60%-ى عانا ساقتالاتىنىن ايتىپ وتىر. بۇعان قوسا, بولاشاق ماماندىقتاردىڭ 85%-ى ءالى تولىق انىقتالماعانى بولجانعان. الداعى 20 جىلدا ەڭبەككە قابىلەتتى ادامداردىڭ باسىم بولىگى جاڭا ماماندىقتاردى مەڭگەرۋ ءۇشىن قايتا دايارلىقتان وتۋگە ءماجبۇر بولماق. كەيىنگى ونجىلدىقتا شەكارامەن شەكتەلمەيتىن الەمدىك ەڭبەك نارىعى قالىپتاستى. ادام قولىمەن ىستەلەتىن جۇمىس فۋنكتسيالارىنىڭ كوپ بولىگى جاساندى ينتەللەكتىنىڭ مىندەتىنە كوشىرىلىپ جاتىر. اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيە ەڭبەك نارىعى مەن ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتىنا وزگەرىستەر ەنگىزدى. الداعى ۋاقىتتا ادامنىڭ قاتىسۋىنسىز قىزمەت ەتەتىن تەحنولوگيالار كوشى قالىپتى جۇمىس ورىندارىن كۇرت قىسقارتادى. مەيىلىنشە تەحنيكالانعان الەمدە ءبىلىم ەكونوميكاسىمەن قارۋلانعان, يدەيالار مەن تۇجىرىمدار تۋدىرۋشىلار عانا ىلگەرى ساپتا تۇراتىن بولادى. ءبىز الىستىعى بايقالمايتىن كورىنگەن تاۋداي بۇل Digital داۋىرىنە دايىنبىز با؟ اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردىڭ, ينتەرنەتتىڭ يگىلىكتەرىن قانداي قاجەتتىلىكتەرىمىزگە جاراتىپ ءجۇرمىز؟
مەملەكەت باسشىسى قۇرىلتايدا سويلەگەن سوزىندە بۇل باعىتتا: «اقپاراتتىق تەحنولوگيانىڭ پايدالى جاعىن الىپ, زياندى جاعىنان ساق بولعان ءجون. اشىعىن ايتساق, ينتەرنەتتى تالعامسىز پايدالانۋ بالا تاربيەسىنە تەرىس ىقپال ەتىپ جاتىر. بۇل وكىنىشكە قاراي, اقيقات. بالالار تۇگىلى, اتا-انالار دا الەۋمەتتىك جەلىدەگى ماعىناسىز كونتەنتكە اۋەس» دەپ ناقتى تۇيىندەدى.
وسى تاقىرىپ بويىنشا تاعى ءبىر شەگىنىس جاساپ كورەلىك. Facebook الەۋمەتتىك جەلىسىنىڭ العاشقى ينۆەستورلارىنىڭ ءبىرى, امەريكالىق بيزنەسمەن پيتەر تيل جوباعا قۇيعان قوماقتى قاراجاتىنىڭ قايتارىمىنا بايلانىستى بەرگەن سۇحباتىندا «بىزگە ۇشاتىن ماشينالاردى شىعارۋعا ۋادە بەرگەن ەدى, ونىڭ ورنىنا الەۋمەتتىك جەلىلەردى ۇسىندى» دەگەن ەكەن. بۇل جاۋاپ ءبىزدىڭ قازىرگى قوعامنىڭ كەيبىر جاعىمسىز كورىنىسىن دالمە-ءدال سۋرەتتەگەندەي اسەر بەرەدى. ايتالىق, الەمنىڭ پروگرەسسيۆتى وكىلدەرى بۇگىندە ينتەرنەت ارقىلى زاماناۋي جاڭاشىلدىقتى ساناسىنا ءسىڭىرىپ, ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ, بىلىگىن ۇشتاۋمەن اينالىسىپ جاتسا, وكىنىشكە قاراي, زامانداستارىمىزدىڭ كوپشىلىگى الەۋمەتتىك جەلىدەگى جەلبۋاز اقپاراتپەن التىن ۋاقىتتارىن ءولتىرىپ جاتىر. ءبىزدىڭ قوعامنىڭ ءبىراز بولىگى بۇگىندە الەۋمەتتىك جەلىدە تاپجىلماي وتىرىپ, ونەر مەن سپورت جۇلدىزدارىنىڭ اجىراسىپ, قايتا ۇيلەنگەنىن نەمەسە ولاردىڭ ايەلدەن ەركەكتىك كۇيگە ەنگەنىن بولماسا ەسىرتكىمەن ۇستالىپ سوتقا سۇيرەلگەنىن وقىپ, وسەك-اياڭ ارقىلى ساناسىن وسىرۋمەن ەمەس, وشىرۋمەن اينالىسىپ ءجۇر. جالپى, زۋلاعان زىمىرانداي عاسىرىمىزدىڭ سوڭىنا قاراي ادامزات مارستى يگەرەدى دەگەن بولجام بار. وعان جان-جاقتى دايىندىق جاسالىپ جاتقانىن دا وقتىن-وقتىن وقىپ قويامىز. وسى رەتتە قازاقتىڭ ءبىرتۋار اقىنى ەسەنعالي راۋشانوۆتىڭ «پلانەتا بوپ ەسەنين اينالىپ ءجۇر, ەسەنعالي اۋىلدا قوي باعىپ ءجۇر» دەگەن اششى ساركازمگە تولى ولەڭ جولدارى ويعا ورالادى. سوندىقتان, الەم مارستى باعىندىرۋعا قۇلشىنىس جاساپ جاتقاندا, ءبىزدىڭ جۇرتشىلىقتىڭ ماعىناسىز كونتەنتپەن قۇلدىراپ جاتقانى قوعامنىڭ دامۋىنا زور زيانىن تيگىزەتىنىن مويىنداۋىمىز كەرەك. بۇل جونىندە دە پرەزيدەنت كوپشىلىككە وي تاستادى. ء«بىز جاقسىلىققا جەتەمىز دەسەك, جاعىمسىز ادەتتەردەن ارىلۋىمىز كەرەك. جاقسىدان ۇيرەنىپ, جاماننان جيرەنە ءبىلۋىمىز قاجەت. ياعني شىن مانىندە وزىق ۇلت بولۋ ءۇشىن جاقسىلىققا ۇمتىلۋمەن قاتار, ەلىمىزدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە كەدەرگى بولاتىن جامان ادەت, جاعىمسىز قىلىق جانە قاۋىپتى كەسەلدەن قۇتىلۋىمىز كەرەك».
البەتتە, ءومىر بولعان سوڭ اق پەن قارانىڭ, ساپا مەن سالعىرتتىقتىڭ قاتار جۇرەتىنى بەلگىلى. جالپى, جۇرت جاڭاعى ايتقان جاعىمسىز قىلىقتاردان ارىلسا, وركەنيەت كوشىنە تۇتاس ەل بولىپ ىلەسەتىنىمىز ايدان انىق. سونىمەن بىرگە, ەلىمىزدە اقپاراتتاندىرۋ سالاسىندا ەلەۋلى ىلگەرىلەۋشىلىكتەر بار ەكەنىن دە جوققا شىعارماۋىمىز كەرەك. ءتىپتى كورشىلەس ەلدەردەن بۇل سالادا وق بويى وزىق تۇرعانىمىز دا راس. مەملەكەت باسشىسى وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن سۋپەركومپيۋتەر جاسالىپ, جاڭا داتا-ورتالىقتى ىسكە قوسۋ, كاسپي تەڭىزىنىڭ تابانى ارقىلى تالشىقتى-وپتيكالىق بايلانىس جەلىسىن سالۋ كوزدەلىپ وتىرعانىن ايتتى.
ء«بىز بارلىق سالادا تسيفرلى نومادتار وركەنيەتىنىڭ وزىق ستاندارتتارىنا ساي بولۋىمىز كەرەك. جاستارىمىزدىڭ الەۋەتى مەن قارىم-قابىلەتىنە قاراساق, «قازاقستاننىڭ قارىشتى قادامىن» جاساۋعا تولىق مۇمكىندىگىمىز بار ەكەنى بايقالادى. باسقا-باسقا, بىراق ءدال وسى جەردە باتىل قيمىلداپ, قۇلاشىمىزدى كەڭ سەرمەۋدەن قورىقپاۋ كەرەك. ارينە, مۇنىڭ ءبارى قاتىپ قالعان قاعيدا ەمەس. الايدا ۇلتتىڭ جاڭا ساپاسىن قالىپتاستىرۋ جولىنداعى نەگىزگى باعىت-باعدار بولا الادى. ەلىمىزدەگى ءاربىر ازامات وسى باستى قۇندىلىقتاردى بەرىك ۇستانۋى كەرەك» دەپ اتاپ ءوتتى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى تىلگە تيەك ەتكەن «تسيفرلى نومادتار وركەنيەتىن» بۇگىنگى تاڭدا الەمدە وزدەرىنىڭ كاسىبي مىندەتتەرىن ورىنداۋدا تسيفرلىق تەلەكوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالاردى بارىنشا قولدانىپ, قىزمەت ەتەتىن ەرەكشە الەۋمەتتىك توپتار قالىپتاستىرۋدا. اتالعان تسيفرلىق نومادتار جاھاندا اقپاراتتىق قوعامنىڭ ورنىعۋىنا بايلانىستى بايىرعى كوشپەلىلەردىڭ ءومىر سالتىن جاڭاشا جاڭعىرتىپ, الەمنىڭ كەز-كەلگەن نۇكتەسىندە وتىرىپ قاشىقتان جۇمىس ىستەي باستادى. كوشپەلىلىك ءومىر سالتى بىزگە دە ءتان. بىراق بىزدىكى كونە كوشپەلىلىك. حالقىمىز كوشىپ-قونىپ ءجۇرىپ, تاعدىرىندا تالاي تار جول تايعاق كەشتى, شاپقىنشىلىقتى, سوعىستى, اشتىقتى, قۋعىن-سۇرگىندى باستان وتكەردى. تابيعاتىنان قايىرىمدى, ساليقالى, قايراتتى قازاق ءار داۋىردە وقتىن-وقتىن سوققان سول زامانالار داۋىلىندا مورت سىنىپ كەتپەدى. تۇتاستاي العاندا, وتاندىق ماماندار تسيفرلىق تەحنولوگياعا قاجەتتى قابىلەت كوشپەلىلەر ۇرپاقتارىنىڭ گەنىندە بار دەپ ەسەپتەيدى. ول ءۇشىن مەنتاليتەتكە رەفورما جاساۋدىڭ قاجەتى جوق. ەستە ساقتاۋ موبيلدىلىگىنىڭ ەرەكشەلىگىن بۇرىنعى قازاقتاردىڭ ەپوستاردى ءبىر ساتتە جاتتاپ الۋىمەن, ساناسىنا سانسىز اقپاراتتى ساقتاپ الۋىمەن ولشەۋگە بولادى. بۇل وراسان زور مالىمەت Big Data دەڭگەيىندە ساقتاۋلى بولۋى مۇمكىن. ءتىپتى كوشپەلىلەر ۇلانىنىڭ بويىنداعى قابىلەتتى وياتۋ باعدارلاماسىن قولداناتىن مەكتەپتەردە ءپان ەنگىزۋدى ۇسىنادى. بۇل – ۋاقىت ەنشىسىندە. ولاي بولسا, الداعى تسيفرلى كوشپەلىلەر داۋىرىندە حالقىمىز جىگەرىن جاڭاشا جانىپ, جاقسى مەن جاماندى تانىپ, وركەنيەت كوشىنەن قارىس قادام قالىسپاعانىن قالايمىز.
قۋات بوراش,
قوعام قايراتكەرى
