ۇلتتىق قور قىزمەتى ساپالانۋى كەرەك

«Tengenomika» تەلەگرام-ارناسى وتكەن جىلدىڭ سوڭعى كۇندەرى «ۇلتتىق قور جيناقتاۋ قىزمەتىنەن گورى تۇراقتاندىرۋ قىزمەتىن كوبىرەك اتقارادى» دەپ جازدى. ولاردىڭ مۇنداي پىكىر ايتۋىنا ۇلتتىق بانك زەرتتەۋىنىڭ قورتىندىسى سەبەپ بولىپتى.

«ۇكىمەتتىڭ ۇلتتىق قوردان قاراجات تارتۋ ساياساتى اۋقىمدى جانە جۇيەلى سيپاتقا يە بولىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە جيناقتاۋ فۋنكتسياسى مۇلدەم جويىلىپ كەتكەن» دەيدى ارنا ساراپشىلارى. 2014 جىلدان 2023 جىلدىڭ قازان ايىنا دەيىن ۇلتتىق قور قاراجاتىنىڭ ورتاشا جىلدىق ءوسىمى تەرىس -2,7%-دى قۇراعان. سالىستىراتىن بولساق, ون جىل بۇرىن (2004-2014 جىلدار ارالىعىندا) ورتاشا جىلدىق ءوسىم 33,4% بولعان.

ۇلتتىق قوردان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرت 2024, 2025 جانە 2026 جىلدارعا 2 تريلليون تەڭگەدەن بەلگىلەندى. سونداي-اق 2024 جىلى ۇلتتىق قوردان 1,6 ترلن تەڭگە رەسپۋب­ليكالىق اۋقىمداعى ماڭىزدى ينفرا­قۇرىلىمدىق جوبالاردى قارجى­لان­دىرۋعا باعىتتالادى. 2024 جىلعا مۇناي­دىڭ شەكتى باعاسى – باررەلىنە 43,4 دوللار, 2025 جىلعا – 40,2 دوللار جانە 2026 جىلعا 41,8 دوللار بولىپ بەلگىلەندى. ۇلتتىق قور قاراجاتىن پايدالانۋدىڭ قازىرگى ءۇردىسى تاۋەلسىز ساراپشىلاردىڭ الاڭداۋشىلىعىن تۋعىزىپ وتىر. ولار ەلدىڭ ۇلتتىق قورىن قالىپتاستىرۋ جانە پايدالانۋ ەرەجەلەرىندەگى «تەسىكتەر» قوردىڭ باعىتىن جيناقتاۋشى ەمەس, تۇراقتاندىرۋشى باعىتقا اينالدىرىپ جىبەرگەنىن ايتادى.

«راكۋرس» ەكونوميكالىق تالداۋ-ساراپتاما ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى وراز جاندوسوۆتىڭ ەسىمى ۇلتتىق قوردى قۇرۋعا قاتىسقان تۇلعالاردىڭ ءبىرى رەتىندە اتالادى. الماتىدا وتكەن CFO Summit-ءتىڭ پلەنارلى سەسسيالارى اراسىنداعى ۇزىلىستە ول ۇلتتىق قوردىڭ جۇمىسى باستاپقى ماقساتىنان الىستاپ كەتكەنىن ايتتى.

«ۇلتتىق قور – ۇلتتىق بانكتىڭ التىن-ۆاليۋتا قورىنىڭ ءبىر بولىگى ەمەس, ول – قارجى مينيسترلىگىنىڭ قازىنالىق قورى. باستاپقى كەزدە قور قاراجاتى بيۋدجەت تاپشىلىعىن شەشۋ ءۇشىن الىندى. كەيىن داعدارىس كەزىندە قاۋىپسىزدىك جاستىقشاسىنا اينالدى. بىراق ۇلتتىق قور ترانسفەرى ەكونوميكامىزدىڭ ءتۇتىنى ءتۇزۋ ۇشقان كەزدە دە جالعاستى. 2001 جىلى قۇرىلعان ۇلتتىق قور تۇجىرىمداماسى ۇكىمەت تاراپىنان وزگەرىسكە ۇشىراپ وتىرادى. قوردىڭ بارلىق قۇرىلىمىن رەتكە كەلتىرمەي, تومەن ينفلياتسيا مەن ينفليا­تسيالىق كۇتۋلەرگە قول جەتكىزۋ قيىن. ينۆەستورلار ءۇشىن ەڭ ماڭىزدىسى – اشىقتىق. ولار ۇلتتىق قورىڭىزدىڭ قان­شالىقتى تۇراقتى ەكەنىن جانە ونىڭ قۇرامىندا قانشا ناقتى ءوتىمدى اقشا نەمەسە قاجەتسىز باعالى قاعازدار بار ەكەنىن ونىڭ جۇمىسىنداعى اشىقتىق دەڭگەيىمەن تۇسىنەدى», دەيدى ول.

بىلتىر رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە ترانسفەرت تۇرىندە 4,1 تريلليون تەڭگە تۇسكەن. تازا ءتۇسىم – 2,3 ترلن تەڭگە. 2024 جىلى ۇلتتىق قوردان تۇسەتىن ترانسفەرت 3,6 ترلن تەڭگە بولادى دەگەن ءۇمىت بار. 2023 جىلى ۇلتتىق قورعا تۇسىمدەر 6,4 ترلن تەڭگەنى قۇرادى: مۇناي سەكتورىنان – 4,6 ترلن تەڭگە, ينۆەستيتسيالىق كىرىس – 1,8 ترلن تەڭگە.

بىرەر اي بۇرىن ۇلتتىق بانك اكتيۆ­تەر­دى ورنالاستىرۋدىڭ جاڭا سحەماسى ارقىلى ۇلتتىق قوردىڭ ۇزاقمەر­زىمدى تابىستىلىعىن ارتتىرۋدى كوزدەي­تىنىن مالىمدەگەن. ەگەر بۇرىن ولار كونسەرۆاتيۆتى ادىسپەن (80%-ى – دامىعان ەلدەردىڭ وبليگاتسياسى, 20%-ى – اكتسيالار) بولىنسە, ەندى مۇنى كەلەسىدەي قۇرىلىمداۋ جوس­پارلانىپ وتىر: 60%-ى – وبليگاتسيالار, 30%-ى – اكتسيالار, 5%-عا جۋىعى – بالاما قۇرالدار جانە 5%-عا دەيىن – التىن. ۇلتتىق بانك وتكەن جىلدىڭ قازان ايىندا ۇلتتىق قور قارجىسىنا «قازمۇنايگاز» (قمگ) اكتسيالارى ساتىپ الىنعانىن حابارلادى. اقپاراتتىق حابارلامادا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە ترانسفەرت ءبولۋ جانە قمگ اكتسيالارىن ساتىپ الۋ ءۇشىن ۇلتتىق قوردان 1,5 ملرد دوللار ساتىلعانى جازىلعان. الايدا سونىڭ ىشىندە قانشا قارجى قمگ اكتسيالارىن ساتىپ الۋعا جۇمسالعانى ناقتىلانباعان. كەيىنىرەك قارجى مينيسترلىگى ۇلتتىق قورعا «قازمۇنايگاز» اكتسيالارىن ساتىپ الۋىنا رۇقسات ەتۋگە بايلانىستى «سامۇرىق-قازىنا» وبليگاتسيالارىن ۇلتتىق قور اقشاسى ەسەبىنەن ساتىپ الۋ 2023 جىلعا ارنالعان بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگىن ورىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن ايتقان. ال ساراپشىلار مۇنىڭ سەبەبىن ءىرى كاسىپورىنداردان تۇسەتىن سالىق ازا­يىپ, بيۋدجەت كىرىسى قىسقارعانعاندىقتان قابىلدانعان شەشىم دەپ وتىر.

ناۋرىز ايىنىڭ ورتاسىندا ۇلتتىق بانك توراعاسى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ ۇلت­تىق قوردىڭ اكتيۆتەرى جىل باسىنان بەرى 0,3 پايىزعا ءوسىپ, 60,2 ملرد دوللارعا جەت­كەنىن, اقپان ايىنىڭ سوڭىندا ينۆەس­­تي­تسيالىق كىرىس 1,44 پايىزدى نەمەسە 0,87 ملرد دوللاردى قۇراعانىن حابارلادى. جىل باسىنان بەرى قورعا تۇسكەن ءتۇسىم كولەمى 912 ملرد تەڭگەنى قۇرادى, ونىڭ ىشىندە ۇلتتىق ۆاليۋتادا – 184 ملرد تەڭگە. ۇلتتىق قوردان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە اۋدارىلعان ترانسفەرت كولەمى 1 ترلن تەڭگەنى قۇرادى.

ۇلتتىق قورداعى قاراجاتقا تاۋەلدىلىك­تەن ارىلۋ تۋرالى باستاما بىرنەشە رەت كوتەرىلگەنىن وسىعان دەيىن جازدىق. «مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ وسىعان قاتىستى بىرنەشە رەت تاپ­سىرما بەردى. تاپسىرما قالاي ورىندالىپ جاتىر؟» دەگەن سۇراعىمىزدى ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنە جولداپ, تومەندەگىدەي جاۋاپ الدىق.

«ەلدىڭ سالىق-بيۋدجەت ساياساتىنىڭ جانە ۇلتتىق قوردى قالىپتاستىرۋ جانە پايدالانۋ ساياساتىنىڭ باعدارلارى مەم­لەكەتتىك قارجىنى باسقارۋدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسىمەن بەكى­تىل­دى» دەيدى مينيسترلىكتىڭ ءباسپا­سوز قىزمەتى بىزگە بەرگەن جاۋابىندا. ۇەم وكىلدەرى ايتىپ وتكەندەي, ءىرى ينفرا­قۇ­رى­لىم­دىق جوبالاردى جوسپارلاۋ كەزىندە قارجىلاندىرۋدىڭ قولدانىستا بولعان تەتىكتەرىن قولدانۋ مۇمكىن بولماعان جاعدايدا عانا ۇلتتىق قوردان قاراجات ءبولۋ مۇمكىندىگى قارالادى.

«2023 جىلدان باستاپ ۇلتتىق قوردان كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرت مۇنايدىڭ كە­سىمدى باعاسى كەزىندە بولجاناتىن مۇناي سەكتورىنان ۇلتتىق قورعا تۇسەتىن تۇسىمدەر كولەمىنەن اسپايتىن مولشەردە اي­قىندالادى. وسىلايشا, بەلگىلەنگەن كەسىمدى باعانى ەسكەرە وتىرىپ, ۇلتتىق قوردان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە كەپىل­دەن­دىرىلگەن ترانسفەرتتىڭ مولشەرى 2022 جىلعى 4,0 ترلن تەڭگەدەن 2023 جىلى 2,2 ترلن تەڭگەگە دەيىن جانە 2024-2026 جىلدارى جىل سايىن 2,0 ترلن تەڭگەگە دەيىن تومەن­دەدى», دەلىنەدى جاۋاپتا.

مينيسترلىكتىڭ حابارلاۋىنشا, 2024 جىلدان باستاپ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت شىعىستارىنىڭ ءوسۋ قارقىنىن شەكتەيتىن بيۋدجەتتىك قاعيدا ورتامەرزىمدى كەزەڭدە فيسكالدىق ءتارتىپتى ارتتىرۋعا جانە ۇلت­تىق قوردىڭ جيناق فۋنكتسياسىن كۇشەيتۋگە مۇمكىندىك بەرمەك. ۇلتتىق قوردان بەرىلەتىن نىسانالى ترانسفەرتتەر ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا جانە جالپىۇلتتىق ماڭىزى بار جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا عانا بولىنەتىن بولادى. بۇل نورما ۇلتتىق قوردان نىسانالى ترانس­فەرت­تەردى ءبولۋ كريتەريلەرىن قاتاڭ­داتۋعا باعىتتالعان.

ۇلتتىق ەكونوميكا ۆيتسە-ءمينيسترى ازامات ءامىرين وسىعان دەيىن جۋرناليس­تەرمەن كەزدەسكەن كەزدە ۇلتتىق قوردان ماقساتتى ترانسفەرت الۋ ءۇشىن «وتە ماڭىزدى» جوبا قانداي كريتەريلەرگە ساي بولۋى كەرەكتىگىن ايتىپ بەرگەن. ماڭىزدى نىسانداردىڭ قاتارىنا جۇمىس ورىندارى مەن قوسىمشا سالىق بەرەتىن زاۋىت قۇرىلىسى نەمەسە تىرشىلىكتى قامتاماسىز ەتەتىن ينفراقۇرىلىم (جىلۋ ەلەكتر ستانسالارى, كارىز تازارتۋ قوندىرعىلارى) ەنگىزىلگەن. سونداي-اق ۆيتسە-مينيستر 2020 جىلدان بەرى ۇلتتىق قوردان الىنعان قاراجات كولەمى 4 ترلن تەڭگەدەن تومەن تۇسپەگەنىن, 2020-2023 جىلدارعا ارنالعان ترانسفەرتتەر كولەمى شامامەن 17,8 ترلن تەڭگە بولعانىن ايتىپ بەردى. 2024-2026 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى زاڭعا سايكەس, ۇلتتىق قوردان بولى­نەتىن ترانسفەرتتەردىڭ رەسپۋب­لي­كا­لىق بيۋدجەتتەگى ۇلەسى 2024 جىلى 15%-دان 2025-2026 جىلدارى ورتاشا ەسەپپەن 8,2%-عا دەيىن تومەندەۋمەن جوسپارلاندى.

ۇەم وكىلدەرى ايتىپ وتكەندەي, ۇلت­تىق قوردان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە كەپىلدەندىرىلگەن جانە نىسانالى ترانسفەرت سوماسى جيىنتىعىندا جىل سايىن بىرتىندەپ ازايادى.

«ۇلتتىق قور قاراجاتىن ءتيىمدى باسقارۋ مەملەكەتتىك قارجىنىڭ فيسكالدىق تۇراق­تى­لىعىن قولداۋ جونىندەگى باسقا دا ىلەسپە شارالارمەن قامتاماسىز ەتىلەتىن بولادى», دەيدى ۇەم وكىلدەرى.

الماتى