كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
– ءاربىر قوعامنىڭ دامۋ قارقىنىن عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ دامۋ دەڭگەيى انىقتايدى. ونى ءبىز الدىڭعى قاتارلى دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسىنەن انىق كورىپ وتىرمىز. ولاي بولسا, ءبىز بۇگىنگى تاڭداعى قوعامىمىزداعى عىلىم مەن ءبىلىم سالاسىنا دەگەن قالىپتاسىپ قالعان كوزقاراسىمىزدى تۇبەگەيلى تۇردە وزگەرتۋىمىز كەرەك. قازىر عىلىمي جوبالاردى قارجىلاندىرۋ جىلدان-جىلعا ارتىپ, عالىمدارعا مەملەكەتتىك قولداۋ كۇشەيىپ كەلە جاتقاندىقتان, عىلىمنىڭ ناتيجەلىلىگىن ارتتىرۋ, ونى بيزنەس-قوعامداستىقتىڭ سەنىمدى سەرىكتەسى ەتۋ ماڭىزدى. سوندىقتان قازىرگى تاسىلدەردى تۇبەگەيلى قايتا قاراپ, وتاندىق عىلىمدى دامىتۋدىڭ جاڭا ستراتەگياسىن قۇرۋىمىز كەرەك. ءبىزدىڭ باستى مىندەتىمىز – عىلىمدى قولدانبالى ەتۋ. بۇل ءوندىرىستى سۇرانىسقا يە يننوۆاتسيالارمەن جاساقتاۋعا جانە ەلدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىندا ەلەۋلى سەرپىلىس جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل رەتتە وسى وزگەرىستەردىڭ بارلىعى عىلىمي قوعامداستىقتىڭ عانا ەمەس, ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىنىڭ دا پىكىرلەرىن ەسكەرە وتىرىپ جۇزەگە اسىرىلۋعا ءتيىس.
وسى تۇستا ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ول عىلىمي مەكەمەلەردى قايتا باعىندىرىپ, عالىمدارعا ارنالعان تاعى ءبىر اكىمشىلىك قۇرىلىم بولماۋى كەرەك. ونىڭ وزىندىك بىرەگەي ميسسياسى مەن پايىمى بار. ول اۆتونومدى, تاۋەلسىز ۇسىنىستاردى بەرەتىن, بەدەلدى ساراپتامالىق عىلىمي ۇيىم بولۋعا ۇمتىلۋ جانە عىلىمدى باسقارۋ سالاسىندا جىبەرىلگەن جۇيەلىك ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرۋ, فورسايتتىق زەرتتەۋلەر مەن تەحنولوگيالىق بولجاۋ نەگىزىندە وتاندىق بيزنەسپەن بىرگە عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ باسىم باعىتتارىن ايقىنداۋ, – دەدى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى اقىلبەك كۇرىشباەۆ.
عىلىم سالاسىنداعى زەرتتەۋلەر مەن قولعا الىنعان جوبالاردىڭ ناتيجەسى قاعاز بەتىندە ەمەس, ەكونوميكاعا سەرپىن بەرەتىن وندىرىستە كورىنۋى كەرەك. ال ول ءۇشىن عىلىمدى قارجىلاندىرۋ مەن بيزنەسكە يكەمدەۋ ماسەلەلەرى اسا ماڭىزدى. وسى ىنتىماقتاستىققا نەگىزدەلگەن دوڭگەلەك ۇستەلدە اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ باسقارما توراعاسى مىندەتىن اتقارۋشى رايىمبەك باتالوۆ بيزنەس وكىلدەرىنىڭ بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋگە, عىلىمدى قولداۋعا مۇددەلى ەكەنىن جەتكىزدى.
– بىزگە ناتيجە ماڭىزدى. وسى سالادا 30 جىلدان ارتىق تاجىريبەمىز بار. عالىمدار مەن بيزنەس وكىلدەرى اراسىندا مەموراندۋم قابىلدانىپ جاتقانى – قۋانتارلىق باستاما. بىراق بۇل ءسوز جۇزىندە ەمەس, ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسۋعا ءتيىس ەكەنىن باسا ايتقىم كەلەدى. وتكەن جىلدىڭ مامىر ايىندا وتاندىق كاسىپكەرلەر كەڭەسى ءوتىپ, كاسىپكەرلەر پالاتاسى عىلىمدى دامىتۋداعى ۇسىنىستارىن ايتقان. قازىرگى ۋاقىتتا بۇل ۇسىنىستاردىڭ ءبىر بولىگى «عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرالى» جاڭا زاڭ جوباسىندا كورىنىس تاپتى جانە قابىلداندى. اتاپ ايتقاندا, عىلىمعا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن بيزنەسكە سالىقتىق جەڭىلدىكتەر بەرۋ, جەكە سەكتوردى تارتۋ ارقىلى تەحنوپاركتەر, بيزنەس-ينكۋباتورلار, يننوۆاتسيالىق ورتالىقتار قىزمەتىن كۇشەيتۋ ۇسىنىستارى بولدى. ودان بولەك, ءبىزدىڭ پالاتا «عىلىم قورىمەن» بىرلەسىپ, عالىمدار مەن كاسىپكەرلەر ءۇشىن بىرنەشە كوممەرتسيالاندىرۋ رەاكتورىن وتكىزدى, وندا يننوۆاتسيالىق جوبالارمەن تانىسىپ, جوبالاردى بىرلەسىپ كوممەرتسيالاندىرۋ تۋرالى كەلىسىمدەرگە قول قويدى. بارلىق وتكىزىلەتىن ءىس-شارانىڭ باستى مىندەتى – عىلىم مەن بيزنەستىڭ تۇراقتى كووپەراتسياسىن ازىرلەۋ. عالىمدار مەن بيزنەس ءبىر دامۋ جوسپارىمەن ءجۇرۋى كەرەك. بۇگىنگى مەموراندۋم دا ءبىزدىڭ عىلىمي زەرتتەۋلەرگە, يننوۆاتسيالارعا جانە دامۋعا دەگەن ورتاق ۇمتىلىسىمىزدىڭ سيمۆولى بولادى جانە ۇيىمدارىمىز اراسىنداعى سەرىكتەستىكتى نىعايتۋعا كۇش سالۋىمىزدىڭ دالەلى بولادى, – دەدى رايىمبەك باتالوۆ.
ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ ماقساتى – عىلىمي-تەحنولوگيالىق ساياساتتى ازىرلەۋ مەن جۇزەگە اسىرۋعا قولداۋ كورسەتۋ, عىلىمدى دامىتۋدىڭ باسىم باعىتتارىن انىقتاۋ. سونداي-اق ەكونوميكا مەن قوعامنىڭ ەڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن شەشۋ ءۇشىن عىلىمي-ساراپتامالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ ماقساتىندا جەتەكشى عالىمداردى بىرىكتىرۋ.
ۇعا باس عىلىمي حاتشىسى يسمايل توقبەرگەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, 2024 جىلى فورسايت زەرتتەۋلەرىنىڭ جوسپارلانعان ناتيجەسىندە 2027 جىلعا دەيىن قىسقامەرزىمدى كەلەشەكتە عىلىم مەن تەحنيكانى دامىتۋدىڭ باسىم باعىتتارى مەن ۇلتتىق دەڭگەيدەگى عىلىمي-تەحنيكالىق مىندەتتەر ايقىندالاتىن بولادى.
– قازىرگى كەزدە ءبىزدىڭ الدىمىزدا ماڭىزدى مىندەتتەر تۇر. سوعان بايلانىستى الەمدىك عىلىمي وندىرىسكە قول جەتكىزە وتىرىپ, وندىرىستىك جانە ونەركاسىپتىك سەكتورعا وتاندىق عىلىمنىڭ وزىق تەحنيكالىق شەشىمدەرىن ەنگىزۋگە ىقپال ەتە وتىرىپ, عىلىم مەن ءوندىرىس اراسىنداعى ىسكەرلىك بايلانىستاردى ورناتۋ قاجەت. حالىقارالىق تاجىريبەنى تالداۋ نەگىزىندە عىلىمي ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ جانە عىلىمي وبەكتىلەردى ۇزدىك حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتۋدە جانە بيزنەس سەكتورىنىڭ عىلىمعا ينۆەستيتسيانى ۇلعايتۋدى ىنتالاندىرۋ شارالارى بويىنشا ۇسىنىستار كەرەك, – دەدى عالىم.
ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى ا.كۇرىشباەۆ بەس ستراتەگيالىق ماڭىزدى باعدارلامانى ازىرلەۋ جۇمىستارى باستالىپ كەتكەنىن ايتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ءبىزدىڭ دامىعان ەلدەردەن ايىرماشىلىعىمىز, عىلىمداعى باسىم باعىتتار كوبىنەسە ەلدىڭ قاجەتتىلىگىنە ەمەس, عالىمداردىڭ مۇمكىندىگىنە نەگىزدەلگەن. وسىعان بايلانىستى اكادەميا بازاسىندا ەكونوميكانىڭ, عىلىمنىڭ ناقتى جاي-كۇيىمەن جانە عىلىمي-تەحنولوگيالىق دامۋدىڭ الەمدىك ترەندتەرىن باعالاۋ ارقىلى عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ باسىم باعىتتارىن ايقىنداۋدىڭ وبەكتيۆتى جۇيەسى ەنگىزىلەتىن بولادى. ەكىنشىدەن, ىرگەلى عىلىمي زەرتتەۋلەردى قارجىلاندىرۋ فورماتى تۇبەگەيلى وزگەرەدى. ويتكەنى كونكۋرستىق نەگىزدە قارجىلاندىرۋدىڭ ۇشجىلدىق كەزەڭىمەن عىلىمنىڭ بارلىق باعىتىنا قولدانىلاتىن شابلوندىق ءتاسىل عىلىمدا, اسىرەسە ىرگەلى زەرتتەۋلەر سالاسىندا ناتيجەلىلىكتىڭ تومەندەۋىنە اكەلىپ سوقتى. وسى ۋاقىتقا دەيىن ەلىمىزدە زاماناۋي بازالىق قۇزىرەتتەردى دامىتۋعا ىقپال ەتەتىن جانە قولدانبالى ازىرلەمەلەردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا نەگىز بولاتىن, ەلدىڭ زياتكەرلىك الەۋەتىن تۇراقتى تۇردە قامتاماسىز ەتەتىن ىرگەلى عىلىم ءۇشىن ءتيىستى جاعداي جاسالعان جوق. سونىمەن قاتار اكادەميا جەتەكشى عالىمدارمەن بىرلەسىپ, ىرگەلى نەگىزدەردى قالىپتاستىرۋدان باستاپ پراكتيكالىق قولدانۋعا دەيىنگى بارلىق اسپەكتىنى قامتيتىن تىگىنەن ينتەگراتسيالانعان نىساندا قۇرىلاتىن زاماناۋي تسيفرلىق جانە گەنومدىق تەحنولوگيالاردى پايدالانا وتىرىپ, ەل دامۋىنىڭ ماڭىزدى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق پروبلەمالارىن شەشۋگە باعىتتالعان ءىرى پانارالىق مەگاجوبالاردى ىسكە اسىرۋعا ۇسىنىستار ەنگىزەتىن بولادى.
ولاردىڭ ءبىرى – اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى زاماناۋي بيوتەحنولوگيانى دامىتۋ باعدارلاماسى. بۇل جوبا اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋدا ەلەۋلى سەرپىلىس جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. اقىلبەك قاجىعۇل ۇلى وڭىردەگى عىلىمدى دامىتۋ جوباسىنا ەگجەي-تەگجەي توقتالىپ ءوتتى.
– قازاقستاندا ەكونوميكانى تەڭگەرىمدى تۇردە دامىتۋ ءۇشىن وڭىرلىك عىلىمدى دامىتۋ وتە ماڭىزدى. تەحنولوگيالىق دامىعان ەلدەر تابىسىنىڭ قۇپياسى نەدە؟ مىسالى, اقش-تىڭ ءار شتاتىندا دەرلىك ءىرى زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرى بار. ولار – سول ءوڭىردىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋدىڭ يننوۆاتسيالىق ورتالىعى, «مي حابى». بۇل جۇمىستى تىكەلەي شتات گۋبەرناتورى ۇيلەستىرىپ وتىرادى. ال بىزدە جاعداي مۇلدەم باسقا. عالىمدار وڭىردەگى ماسەلەلەردى بىلمەيدى, ال وڭىرلەر عالىمداردىڭ مۇمكىندىگىنەن حابارسىز. ءتىپتى كوپتەگەن اكىمدىكتە عىلىمي سالاعا جاۋاپتى ماماندار جوق. ال ەگەر ءار ءوڭىر وسى سالادا مىقتى جۇمىس ىستەيتىن بولسا, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى نىعايا تۇسەدى. بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن اكادەميا وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىن جان-جاقتى قولدايتىن بولادى. قاجەت بولعان جاعدايدا اكادەميا مۇشەلەرى مەن شەتەلدىك سەرىكتەستەردى تارتا وتىرىپ, وڭىرلەر ءۇشىن عىلىمي زەرتتەۋلەردى دۇرىس ۇيىمداستىرۋعا كومەكتەسەدى. بۇل جۇمىستى وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتتەر بازاسىندا وبلىس اكىمى ورىنباسارىنىڭ باسشىلىعىمەن عىلىم جانە تەحنولوگيالىق دامۋ جونىندەگى كەڭەس قۇرۋدان باستاۋدى ۇسىنامىز. سونداي-اق وسى تۇستا بيزنەس وكىلدەرىنىڭ قولداۋى عىلىم ءۇشىن اسا ماڭىزدى.
ايتا كەتەتىن تاعى ءبىر جايت, اكادەميا تالانتتى جاستاردى عىلىم سالاسىنا تارتۋ ورتالىعىنا اينالادى. بۇل باعىتتاعى العاشقى قادامدار جاسالدى, اكادەميا جانىنان تۇڭعىش رەت جاس عالىمدار كەڭەسى قۇرىلدى. قازىر جاس تالانتتاردى قولداۋ تەتىكتەرى ازىرلەنىپ جاتىر. وسى ورايدا بيزنەس وكىلدەرىنە وسى باستامانى قۇپتاۋدى جانە ەلىمىزدىڭ ۇزدىك جاس عالىمدارىن قارجىلاي قولداۋ قورىن قۇرۋدى ۇسىنامىن. بيزنەس-قوعامداستىقپەن كەزدەسۋ اكادەميا ءۇشىن وتە ماڭىزدى. بيزنەس وكىلدەرى عىلىمدى وندىرىسپەن تىعىز ينتەگراتسيالاۋعا باعىتتالعان تاجىريبەلىك قادامداردىڭ دالەلدەنگەن الگوريتمىن جاساۋعا كومەكتەسەدى. بۇل – ءبىزدىڭ العاشقى كەزدەسۋىمىز. سوندىقتان الدا قىرۋار جۇمىس كۇتىپ تۇر, – دەدى ۇعا پرەزيدەنتى.
القالى وتىرىستىڭ سوڭىندا ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى مەن «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى اراسىندا ءوزارا تۇسىنىستىك جانە ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلدى.
