ەلىكتىرگىش ەنەرگەتيكالىق سۋسىندار

بۇگىندە الەمنىڭ بىرقاتار ەلىندە ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى ساتۋعا قاتىستى شەك­تەۋلەر ەنگىزىلگەن. ماسەلەن, مۇن­داي سۋسىندار تۇركيا, پولشا, ازەر­باي­جاندا كامەلەت جاسىنا تول­ما­عان­دارعا ساتىلمايدى. يسپانيادا بۇل تا­قىرىپ جان-جاقتى قارالىپ جاتىر. ولار ەنەرگەتيكتى الكوگول جانە تەمە­كى­مەن قاتار قويىپ وتىر. ەلىمىزدە تاياۋ­­دا وتكەن سەناتتىڭ جالپى وتى­رى­­­سىندا دەپۋتاتتار جاستاردىڭ «دو­پين­گىنە» اينالعان ونىمدەردى ءسوز ەتتى. ياعني حالىق قالاۋلىلارى ۋاقىت­شا كۇش بەرىپ, ەسەسىنە جۇيكە جۇيەسىن قوز­­­­دى­راتىن ەنەرگەتيكتەردىڭ ساۋداسىن زاڭ اياسىندا قاتاڭ باقىلاۋدا ۇس­تاۋ­ قاجەت ەكەنىن تاعى ءبىر مارتە ەسكە سال­دى.

«ۇلت قاۋىپسىزدىگىنىڭ نەگىزگى سترا­تەگياسىنىڭ ءبىرى – ۇلت دەن­ساۋ­لىعى. وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ دەنساۋلىعى – ۇلت بولاشاعى. سەناتتا قارالعان زاڭدا وسىعان دەيىن تالقىلاۋ بارىسىندا دەپۋتاتتار بالالار مەن جاسوسپىرىمدەرگە ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى ساتۋدى 21 جاسقا دەيىن شەكتەۋگە جانە زاڭدى قاتاڭداتۋعا قاتىستى ۇسىنىستار بولدى. سەبەبى ەنەرگەتيكالىق سۋسىندار جۇرەك-قان تامىرلارى, قانت ديابەتى, بۇيرەك, جۇيكە تامىرلارى اۋرۋلارىنا الىپ كەلەدى. جۇكتى ايەلدەرگە دە كەرى اسەر ەتەدى. ادامدا قورقىنىش, ۇرەي پايدا بولادى. پسيحولوگيالىق جانە فيزيكالىق تاۋەلدىلىككە ۇرىندىرادى. ءبىز ۇسىنعان تۇزەتۋلەر بەلگىلى ءبىر دارەجەدە بيزنەستى شەكتەيتىنىن تۇسى­نە­مىز. الايدا بالالارىمىزدىڭ دەن­ساۋ­لىعى كەز كەلگەن تريلليونداعان قارجىدان قىمبات ەكەنىن ەستەرىڭىزگە سالعىم كەلەدى. نەگە ۇكىمەت پارلامەنت دەپۋ­تاتتارىنىڭ باستاماسىن قول­داپ, بۇگىنگە دەيىن وسى ماسەلەنىڭ قورى­تىندىسىن بەرمەدى؟ وسى ماسەلە بو­يىنشا ناقتى ۇسىنىمداردى بىلگىمىز كەلەدى. بۇل ماسەلە قانداي مەرزىمدە, قانداي زاڭ جوباسى اياسىندا ءوزىنىڭ زاڭنامالىق شەشىمىن تابادى؟», دەپ سۇرادى سەناتور عاليسقار سارىباەۆ.

دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەرگە ەنەر­گەتيكالىق سۋسىنداردى ساتۋدى شەكتەۋدى كوزدەيتىن ارنايى قۇجات ازىرلەدى. قۇجات «اشىق نپا» پورتالىنا ورنالاس­تىرىلدى. وندا ەنەر­گەتيكالىق سۋسىنداردى تۇتىنۋ اۋقىمى جىل سايىن ارتىپ كەلە جات­قانى تۋرالى دەرەكتەر كەلتىرىلگەن. «Euromonitor International» دەرەگى بو­يىنشا 2022 جىلى ەلىمىزدە بولشەك ساۋ­دا ارنالارى ارقىلى سەرگىتكىش ونىمدەردى ساتۋ كولەمى باعانىڭ ايتار­لىقتاي وسۋىنە قاراماستان 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا 25 پايىزعا ارتقان. ەڭ قورقىنىشتىسى تەك ءبىر الماتى قالاسىنىڭ حالقى 12 ايدا 9 ملن ليتر ەنەرگەتيك تۇتىنادى ەكەن. سوندىقتان دەنساۋلىق ساقتاۋ ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى تيمۋر سۇلتان­عازيەۆ بۇل ماسەلە بويىنشا ءتيىستى جۇمىس باستالعانىن ايتتى.

«قازىر 21 جاسقا دەيىن جاس­وس­پى­رىم­دەر مەن بالالارعا ەنەر­گە­تي­كا­لىق سۋ­سىنداردى ساتۋعا تىيىم سالۋ بو­يىن­­شا ارۆ (رەتتەۋشىلىك اسەر­دى تالداۋ) دايىندالعان. ول ۇكىمەتارالىق كو­­ميس­­سيادا ما­قۇل­دانعان. قازىر ۇكى­مەت­ قورى­تىن­دى­سىنىڭ جوباسى دا­يىن. بارلىق ورتا­لىق مەم­لە­كەت­تىك ورگان­دارمەن كەلى­سىل­­­گەن. ىشكى ىستەر مي­نيس­تر­­­­لىگىمەن كەلىسۋ عانا قال­دى. سونىمەن قا­تار باسقا نورمالار­ بو­­يىنشا ۆەندينگ­تىك اپپا­راتتاردا وسى ءونىم­­­­­دى ساتۋ نەمەسە جار­­­­­­نا­­­­ما­لارعا تىيىم سالۋ ماق­­ساتىندا ارۆ ما­سە­­­­لە­سىندە جۇمىس جال­­­­عا­سىپ جاتىر. ما­جى­­­­لىس­تەگى «لۋدو­نو­ما­نيا تۋ­رالى» زاڭنا­ما­عا وسى نورمالاردى ەن­گى­زە­مىز», دەدى ۆيتسە-مينيستر.

جاڭا زاڭنىڭ نۇس­­قاسىنا سايكەس مۇن­داي سۋسىنداردى اۆتو­­ماتتارعا قوي­ماي­­دى, جارناماسىنا دا بۇدان بىلاي جول جوق. ال ۇلكەندەر ءۇشىن سا­تىلسا, ساۋداسى مەكتەپتەن جانە باسقا وقۋ ورىندارىنان 200 مەتر الشاقتا جۇرۋگە ءتيىس. دەنساۋلىق ساقتاۋ, سپورت عيماراتتارىنا دا بۇل ەنەرگەتيكتەردى جاقىنداتپايدى.

«وندىرۋشىگە قاراماستان, بارلىق ەنەرگەتيك قۇرامى جاعىنان ۇقساس. ولار ءۇش نەگىزگى كومپونەنتتىڭ ەسەبى­نەن جۇمىس ىستەيدى: كوپ مول­شەردە قانت, جوعارى دوزالى كوفەين جانە تاۋرين. ولاردىڭ قۇرا­مىندا تۇراق­تان­دىرعىشتار مەن كونسەرۆانتتار بار. وسىنىڭ ءبارىن ەسكەرە وتىرىپ, بۇل سۋسىن­داردى دەنساۋلىققا قاۋىپتى دەۋ­­گە ­بولادى», دەيدى استانا ۇلتتىق عى­لىمي ونكو­­­لو­گيا ورتا­لى­عى­نىڭ نەفرولوگ­ دارىگەرى شولپان سادىقوۆا.

«دەنى ساۋ ۇلت» ۇلت­تىق جوباسىندا قانت قوسىلعان سۋسىندارعا اكتسيز ەندىرۋ بەل­گى­لەنگەن. سونداي-اق دەن­ساۋ­لىق ساقتاۋ سالا­سىن دامىتۋدىڭ 2026 جىلعا دەيىنگى تۇجى­رىم­داماسى دا­ قام­تىلعان. ەندى قۇ­را­­مىن­دا قانتى كوپ سۋ­سىن­دارعا قوسىمشا سالىق قۇنىن كوتەرۋ ماسەلەسىنە قاتىستى شەشىم جىل سوڭىنا دەيىن قابىلدانۋى مۇم­­كىن. ويتكەنى ەنەر­­گەتي­كالىق جا­نە گاز­­­دال­عان سۋسىن­­دار­دىڭ كەسىرىنەن ەلى­مىزدە قانت ديابەتى, سەمىزدىك جانە جۇرەك-قان تامىرى سەكىلدى اۋرۋلار كوبەيىپ بارادى. ماسەلەن, تەك قانت ديابەتىمەن اۋىراتىن ناۋقاستار­دىڭ سانى كەيىنگى 5 جىلدا 31%-عا ءوسىپ, 400 مىڭعا جۋىقتادى. ەگەر بۇلاي جالعاسا بەرسە, ماماندار 2030 جىلعا قاراي سىرقاتتانعاندار 1 ملن-نان اسادى دەپ بولجاپ وتىر.

«كوفەين تاۋەلسىز زات رەتىندە باسقا جاناما اسەرلەردى دە تۋدىرۋى مۇمكىن. ول بەلگىلى ءبىر مولشەردەن كەيىن اعزاعا زيان كەلتىرەدى. ەرەسەكتەر ءۇشىن تاۋلىگىنە 400 مگ (2–3 كەسە) جانە 12 جاستان 18 جاسقا دەيىنگى جاسوسپىرىمدەر ءۇشىن 100 مگ (1–2 كەسە) قۇرايدى. بۇل – نورما ەمەس, ەڭ جوعارى رۇقسات ەتىلگەن تاۋلىكتىك دوزا. ال 1 بوتەلكە ەنەرگەتيكالىق سۋسىننىڭ قۇرامىندا 8–9 كەسە كوفە بار. ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردان كوفەيندى شامادان تىس قابىلداعاندا اسقازان-ىشەك جولدارىنىڭ گيپەرستيمۋلياتسياسىنا, جۇرەك اينۋى, قۇسۋ, ديا­رەيا جانە ءىشتىڭ اۋىرسىنۋىنا اكەلۋى مۇمكىن. سۋسىنداعى قانت ستيمۋلياتور ءرولىن اتقارادى. قانتتى شامادان تىس تۇتىنۋ جۇرەك اۋرۋىنا, سەمىزدىككە, 2 تيپتەگى قانت ديابەتىنە جانە باسقا دا مەتابوليكالىق پروبلەمالارعا اكەلۋى مۇمكىن. سوندىقتان كوپتەگەن ەل ونىڭ جارناماسى مەن ساتىلۋىن, اسىرەسە ولاردى كامەلەتكە تولماعاندار اراسىندا تۇتىنۋدى رەتتەۋدى قاداعالايدى», دەلىنگەن دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ باق-قا ۇسىنعان دەرەكتەرىندە.

ايتا كەتەيىك, قۇرامىندا قانتى كوپ سۋسىندارعا قوسىمشا قۇن الەمنىڭ 70-تەن استام ەلىنىڭ سالىق جۇيەسىنە ەنگەن. ونىڭ ىشىندە ەكونوميكاسى بىزدىكىنە ۇقساس رەسەي, قىرعىزستان سياقتى مەملەكەتتەر دە بار. وزبەكستان دا كەلەسى ايدان باستاپ ءتاتتى سۋسىننان سالىق الۋعا كىرىسپەكشى. قانتى كوپ ءتاتتى سۋسىن مەن ەنەرگەتيك ىشكەندى ازايتقاننان حالىقتىڭ دەنساۋلىعى جاقسارىپ كەتپەيتىنى تۇسىنىكتى. دەسەك تە, ساراپ­شى­لار حالىقارالىق تاجىريبەدە اكتسيزدى سالىق ەنگىزگەننەن ءتاتتى سۋ­سىن­­داردى تۇتىنۋ تومەندەگەنىن جانە اعزاعا پايدالى سۋسىنداردىڭ ءوسىمى باي­قالاتىنىن اتاپ كورسەتىپ وتىر.