ۇلى ەلمەن اراداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ ودان ءارى ۇلعايعانى ۇتىمدى

قازاقستان مەن قىتاي اراسىن­داعى قارىم-قاتىناس سوڭعى جىل­دارى قارقىندى دامىپ كەلە جاتىر. جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋلەردىڭ جيىلىگى دە سونىڭ ايعاعى. سوڭعى 12 ايدا وسىنداي كەزدەسۋ بەسىنشى رەت بولىپ وتىر. قازاقستان مەن قىتاي بۇۇ, شىۇ, اوسشك سياقتى حا­لىق­ارالىق بەدەلدى ۇيىمداردا دا ءوزا­را بىرلەسىپ بەلسەندى ءىس-قيمىلدار جا­ساۋدا. سونداي-اق قىتاي جاعى قا­زاقستاننىڭ الەمدىك جانە ءداس­تۇر­لى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سە­زى سياقتى سىرتقى ساياساتتاعى باس­­تامالارىنا قولداۋ بىلدىرۋدە. ەكى ەلدىڭ پارلامەنتتەرى اراسىن­دا­عى ىنتىماقتاستىق تا جىل وتكەن سايىن جاقسى قارقىندا دامۋ ۇستىندە. جوعارعى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋ بارىسىندا الدىمەن ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرى ءسوز بولدى. قازىر بۇل تاراپتا اسا ءىرى, ستراتەگيالىق ماڭىزدى جوبالار ىسكە اسىرىلۋدا. سونىڭ ىشىندە “تۇركىمەنستان-وزبەكستان-قازاق­ستان-قىتاي” جانە “كەڭقياق-قۇم­كول” مۇناي قۇبىرلارىن اتاۋعا بو­لادى. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندا الى­ناتىن مۇنايدىڭ ۇلكەن بولىگى قىتايلىق كومپانيالاردىڭ قا­تى­سۋىمەن وندىرىلۋدە. بىلتىرعى جىل­دىڭ ءساۋىر ايىنداعى پەكينگە ساپا­رىن­دا قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نا­زارباەۆتىڭ كەلىسسوزدەرى اياسىندا بىرلەسە سالۋعا قول جەتكىزىلگەن ءبىر­نەشە ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار قازىر قىزۋ ىسكە اسىرىلۋدا. سونىڭ ىشىندە مويناق سەس-ءىنىڭ, پاۆلو­دار ەلەكتروليز زاۋىتىنىڭ, اقتاۋ­داعى جول قۇرىلىسىنا قاجەتتى بيتۋم وندىرەتىن زاۋىتتىڭ, اتىراۋ ءموز-ىندەگى اروماتتى كومىرسۋتەگىن ءوندىرۋ كەشەنىنىڭ, “پەتروقازاقستان ويل پروداكتاز” ءموز-ءىن جاڭعىرتۋ مەن جاڭارتۋ, پوليپروپيلەن شىعا­راتىن اسا ءىرى گازحيميالىق كەشەن­نىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىنىڭ قۇرىلىستارى بۇگىندە قارقىن العان. ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى ساۋدا اي­نا­­لىمى بىلتىر 14 ملرد. اقش دول­­لارى كولەمىنە جەتتى. بۇل قازاق­ستاننىڭ 2009 جىلعى سىرتقى اي­نالىم كورسەتكىشىنىڭ 13 پايىزىنان استامىن قۇراپ وتىر. ساۋدا بوي­ىن­شا ارىپتەس ەلدەردىڭ اراسىندا قى­تاي قازاقستان ءۇشىن رەسەي فە­دەرا­تسيا­سىنان كەيىنگى ەكىنشى ورىن الا­دى. ال قازاقستان قىتايدىڭ تمد ەلدەرىنىڭ ىشىندەگى رەسەيدەن كەي­­ىنگى ەكىنشى ورىنداعى ساۋدا ارىپتەسى. ەكىجاقتى كەلىسسوزدەر بارىسىن­دا ەكونوميكالىق جانە ينۆەس­تيتسيالىق ىنتىماقتاستىقتاردى ودان ءارى تىعىز جۇرگىزۋ جولدارى قاراستىرىلدى. شاعىن قۇرامداعى كەزدەسۋدەن سوڭ كەلىسسوزدەر كەڭەي­تىلگەن قۇرامدا جالعاستى. ونى اش­قان پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازا­ر­باەۆ حۋ تسزينتاوعا جانە دەلەگاتسيا مۇشەلەرىنە وڭ ساپار تىلەپ, ەكى ەل­دىڭ اراسىنداعى تىعىز ىنتىماقتاس­تىققا قىتاي باسشىسىنىڭ قوسىپ وتىرعان جەكە ۇلەسىن اتاپ ءوتتى. سونىڭ ايعاعى ءبىزدىڭ ءجيى كەزدەسىپ وتىرعانىمىزدان دا كورىنەدى, دەدى قازاقستان باسشىسى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ودان ءارى قىتاي جاعىن “ەكسپو-2010” دۇنيەجۇزىلىك كور­مە­سىنىڭ تابىستى ءوتىپ جاتقانىمەن قۇتتىقتادى. قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ ءۇستى­مىز­دەگى جىلدىڭ ءى توقسانىندا 12 پاي­ىزعا جۋىق قارقىنداعى ءوسىمى ايماق­تاعى ەلدەر ەكونوميكاسىنىڭ سەر­پىن­­دى دامۋىنا دا وڭ ىقپالىن تي­گىزەدى. سونىڭ ىشىندە قازاق­ستان­نىڭ ۇستىمىزدەگى جىلعى 5 ايداعى ءىجو ءوسىمى 8,3 پايىز بولدى, دەدى ەلباسى. ودان ءارى قىتاي جاعىنىڭ قازاق­ستانعا الەمدىك داعدارىستى ەڭ­­سەرۋگە 10 ملرد. اقش دوللارى كولە­مىن­دە نەسيە بەرگەنىن اتاپ ءوتىپ, ونىڭ ور­ىن­دى جۇمسالعانىن ايتتى. “كەڭ­قي­ياق-قۇمكول” مۇناي قۇبىرى اياقتال­عان ساتتەن باستاپ قازاق­ستان­نان قىتايعا جونەلتىلەتىن مۇناي كولەمى 28 پايىزعا ارتىپ, جالپى كولەمى 8 ملن. تونناعا جۋىقتايتىن بولادى. بۇگىن ءبىزدىڭ ءتيىستى قىز­مەت­تەرىمىز “بەي­نەۋ-بوزوي-شىمكەنت” گاز قۇ­بىرى قۇرىلىسىنىڭ ەكىنشى كەزەڭىن سالۋ جونىندەگى كەلىسىم-شارت­قا قول قويادى, ءسويتىپ, “ورتا­لىق ازيا- قىتاي” جوباسىن ودان ءارى تەرەڭدەتە تۇسەدى, دەدى ن.نازارباەۆ. قازاقستان پرەزيدەنتى كەلەسى كە­زەكتە جوعارىدا اتالىپ كەتكەن ءبىر­لەسكەن جوبالاردىڭ قىزۋ قار­قىن­مەن جۇرگىزىلىپ جاتقانىنا قاناعات ءبىل­دىردى. ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ ارا­سىن­داعى ساۋدا اينالىمى ءۇستىمىز­دەگى جىلدىڭ ءى توقسانىندا 56 پاي­ىزعا ارتتى. ءسويتىپ, قازىردىڭ وزىندە ءبىز داعدا­رىس­قا دەيىنگى 17 ملرد. دوللار كولەمىنە جاقىنداپ قالدىق, دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى. قازاقستان پرەزيدەنتى سونداي-اق قىتاي باس­شى­سىمەن شيكىزاتتى ەمەس سەكتور­داعى شارالار جوسپارىن قايتا قا­راپ, ونى ين­دۋس­تريالىق-يننوۆا­تسيالىق تەحنولو­گيالار دەڭگەيىندە جەتىلدىرۋگە كەلى­سىل­گەنىن ايتا كەلىپ, وسىنىڭ ءوزى ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرەتىنىن اتاپ كور­سەتتى. ءبىز ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى كولىك-ترانزيت سالاسىنداعى ىنتىماقتاس­تىق­قا دا ۇلكەن ماڭىز بەرەتىن بو­لامىز. قا­زىر “باتىس قىتاي-باتىس ەۋ­­­روپا” اۆتوجولى, “قورعاس-جەت­ى­­­گەن” تەمىر جولى سالىنىپ جاتىر. بۇلار – ءبىزدىڭ ىنتىماقتاستىعى­مىز­دىڭ ما­ڭىزدى نىساندارى. وسى­ناۋ ينفرا­­قۇرىلىمدىق نىساندار­دىڭ قۇرى­لىسىنا قىتاي جاعىنىڭ شىۇ ەلدەرى ىنتىماقتاستىعىن قولداۋعا بولەتىن قاراجاتىنىڭ ءبىراز بولىگى ارنالاتىنىنا ءبىز ءۇمىت­تەنەمىز, دەدى قازاقستان پرە­زيدەنتى. ودان ءارى اۋ­ىل شارۋا­شى­لىعى سا­لاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى ايتا كەلىپ, قازاقستاننان قى­تايعا جانە قىتاي اۋماعى ار­قىلى باسقا ەلدەرگە استىق شىعارۋ تۋرالى جۇ­مىستار جۇرگىزىلىپ جاتق­ا­­نىن جەت­كىزدى. وسىنىڭ ءبارى ءبىزدىڭ ىن­تى­­ماق­تاس­تىعىمىزدىڭ تەرەڭدەپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى, دەي كەلىپ ءسو­زىنىڭ سوڭىندا حۋ تسزين­­­تاونىڭ ءبۇ­گىنگى ساپارى ەكىجاقتى ىنتىماق­تاس­تىقتى ودان ءارى تەرەڭ­دەتىپ, ونى جا­ڭا ساتىعا كوتەرەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى. جاۋاپ سوزىندە قىتاي باسشىسى قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ شا­قى­رۋى­مەن استاناعا كەزەكتى رەت كەلىپ, جىلى قابىلداۋ كورىپ وتىرعانىنا ريزاشىلىعىن جەتكىزدى. تاۋەلسىزدىك العان ساتىنەن باستاپ ءسىزدىڭ دانا باس­شىلىعىڭىزبەن قازاقستان حال­قى دامۋدىڭ داڭعىل جولىمەن العا باسىپ كەلەدى. قازاقستاندا قوعام­دىق تۇراقتى جاعداي قالىپتاسقان, ەكونوميكا توقتاۋسىز العا باسۋدا, وسىنىڭ ءبارى حالىق تۇرمىسىن ءۇز­دىكسىز جاقسارتا تۇسۋدە جانە ول ءسىز­دىڭ ەلدىڭ حالىقارالىق ارەناداعى پوزيتسياسىن نىعايتۋدا. الەمدىك ەكو­نوميكالىق داعدارىس جاعداي­ىن­دا قازاقستان داعدارىستى ەڭسەرەتىن شارالار باعدارلاماسىن ءوز ۋاقى­تىن­دا قابىلدادى. سونىڭ ارقاسىن­دا داعدارىستىڭ سالقىنىن بارىن­شا ازايتىپ, ەكونوميكانى دامىتۋ­دىڭ وڭ قارقىنىن ساقتاپ قالدى. قىتاي جاعى قازاقستان تارابىنىڭ تابىستارىنا شىن جۇرەكتەن قۋا­نادى جانە وسىنداي تابىستارعا ال­داعى ۋاقىتتاردا دا جەتە بەرۋىن تىلەيدى, دەدى حۋ تسزينتاو. كەڭەيتىلگەن قۇرامداعى كەزدەسۋ­­لەر اياقتالعان سوڭ ءۇش ەكىجاقتى قۇ­جاتقا قول قويىلدى. سونىڭ ىشىندە قازاقستان پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى – يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءمينيسترى ءا.يسە­­كەشەۆ پەن قحر-ءدىڭ دامۋ جانە رەفورمالار جونىندەگى مەملە­كەت­تىك كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىن­با­سارى – ەنەرگەتيكا جونىندەگى مەم­لەكەتتىك باسقارمانىڭ جەتەك­شى­سى چ.گوباو اتوم ەنەرگياسىن بەيبىت ماقساتقا پايدالانۋ سالاسى بوي­ىن­شا ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلى­سىم­گە, “قازمۇنايگاز” ۇك”اق باس­قار­ماسىنىڭ توراعاسى ق.قابىلدين مەن قىتايدىڭ ۇلتتىق مۇناي-گاز كورپوراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى تس.تسزەمين قازاقستان-قىتاي گاز قۇبىرى ەكىنشى ۋچاسكەسىن جوبالاۋ, قارجىلاندىرۋ, سالۋ جانە پايدا­لا­نۋدىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى تۋرالى كەلىسىمگە, “قازاتومونەركاسىپ”ۇك توراعاسى ۆ.شكولنيك پەن قىتاي­دىڭ گۋاندۋن يادرولىق-ەنەرگە­تيك­ا­لىق كورپوراتسياسىنىڭ ۆيتسە-پرە­زيدەنتى تس. يۋيشەن تابيعي ۋراننىڭ كونتسەنتراتىن ساتۋ جانە الۋ ءجو­نىندەگى كەلىسىم-شارتقا قول قويدى. كەزدەسۋ سوڭىنان ەكى مەملە­كەت­تىڭ باسشىلارى باق-قا مالىمدەمە جاسادى. بۇل كەزدەسۋدەگى نەگىزگى ەرەكشەلىك – ءبىز شيكىزاتتىق ەمەس سەكتوردا ىنتىماقتاستىقتى ۇلعاي­تىپ, بىرلەسكەن جوبالاردى ىسكە اسى­رۋعا كەلىستىك, دەدى العاشقى بولىپ سويلەگەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ. قىتاي باسشىسى قازاقستانعا وسى­مەن التىنشى ساپار جاساپ وتىر, سونىڭ ارقاسىندا ءبىزدىڭ قارىم-قاتىناستارىمىز ءومىردىڭ بارلىق سالالارىندا جوعارى قارقىنمەن دامىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ اراسىنداعى ستراتەگيالىق قارىم-قاتىناستار ءوزارا سەنىم, تۇسىنىستىك جانە تاتۋ كورشىلىك قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن. ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ حا­لىقارالىق ارەناداعى ۇستانىمدارى كوپ جاعدايدا ءبىر-بىرىنە سايكەس كەلەدى, سىرتقى ساياساتتاعى ءوزارا ىن­تىماقتاستىعىمىز دا تەرەڭدەي تۇسۋدە. بۇل ءبىزدىڭ حالىقتارىمىز­دىڭ تالابى مەن تىلەگىنە ءدوپ كەلەدى, دەي كەلىپ نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءسوزىنىڭ سوڭىندا جاسالعان كەلىسسوز­دەردى جو­­­عارى باعالايتىنىن جەت­كىز­دى. ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ اراسىنداعى ىسكەرلىك بايلانىستار بۇگىنگى كۇنى ءمۇل­دە جاڭا, ساپالى دەڭگەيگە كوتە­رىلدى, دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى. ال كە­لىس­سوزدەر بارىسىندا قىر­عىز­ستان­داعى جاعداي تۋرالى دا پىكىر الى­سىلعانى, سونىمەن بىرگە, بۇل ەلگە گۋمانيتارلىق كومەك جاساۋ ماسە­لە­لەرى دە تالقىلانعانى بەلگىلى بولدى. قىتاي باسشىسى حۋ تسزينتاو كەلىسسوزدەر بارىسىنا ءوزىنىڭ تولىق قاناعات بىلدىرەتىنىن جەتكىزدى. ءبىزدىڭ قول جەتكىزگەن كەلىسىمدەرىمىز ەكى­جاقتى قارىم-قاتىناستاردى دامى­تۋ­عا عانا ەمەس, ايماقتاعى تىنىش­تىق پەن تۇراقتىلىققا دا قىزمەت ەتەتىن بولادى. ەنەرگەتيكا سالا­سىنداعى, شيكىزاتتىق سەكتورداعى ىنتىماقتاس­تىقتاردىڭ دامي ءتۇسۋى ءبىزدىڭ ەلدە­رىمىزدىڭ مۇددەسىنە تولىق ساي كەلەدى, دەدى قىتاي باسشىسى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا قحر توراعاسى قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازار­باەۆ­تى قىتايعا رەسمي ساپارمەن كەلۋگە شاقىرعانىن جانە ول قابىل الىنعانىن ايتتى. جاقسىباي سامرات.