كەز كەلگەن مۋزىكالىق اسپاپتى كوز سۇيسىنەتىندەي ەتىپ جاساۋعا بولادى. ايتكەنمەن, ودان شىعاتىن اۋەننىڭ ءۇنىن سەزىنىپ ىستەۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلمەسى انىق. شەبەردە دە شەبەر بار. ۇزاق جىل بويى قوبىز جاساپ جۇرگەن قانات قازاقباەۆتىڭ ءجونى بولەك. ول ءوز ىسىنە اسقان ادالدىقپەن قارايدى. سودان دا بولسا كەرەك, قانەكەڭە تاپسىرىس بەرەتىندەردىڭ قاراسى سيرەگەن ەمەس.
ەل ىشىندە «قاناتتىڭ قولىنان شىققان قوبىز ۆاتيكان مەملەكەتتىك مۋزەيىندەگى قورقىت بابامىزدىڭ كىتابىنىڭ جانىندا تۇر» دەگەن اڭگىمە ءجيى ايتىلادى. شۋ اۋدانىنا قاراستى تولە بي اۋلىندا تۇراتىن شەبەر جاساعان اسپاپ راسىندا دا كارى قۇرلىق استى ما, الدە بۇل ەل اراسىندا تاراپ كەتكەن قاۋەسەت پە؟ وزىنەن سۇراپ بىلدىك.
«تورتكۇل دۇنيەدە ەكى-اق داناسى بار «قورقىت دادا» دەگەن اسا قۇندى كىتاپ بار ەكەن. ونىڭ تۇپنۇسقاسى ۆاتيكان مەملەكەتتىك مۋزەيىندە تۇرسا, ەكىنشىسى گەرمانيانىڭ درەزدەن قالاسىنداعى مۋزەيگە قويىلعان دەسەدى بىلەتىندەر.
2001 جىلى ريم پاپاسى يوانن پاۆەل ءىى ارنايى ىسساپارمەن ەلىمىزگە كەلگەندە, سول كەزدەگى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ ۆاتيكانداعى قورقىت بابامىزدىڭ كىتابىنىڭ جانىندا ۇلتتىق اسپابىمىز قوبىز تۇرسىن دەگەن ۇسىنىس جاساپ, بەلگىلى ءدىن قايراتكەرىنە ۇلتتىق اسپاپتى سىيلادى. سول قوبىزدى جاساۋ ءۇشىن ماعان تاپسىرىس بەرگەن ەدى. بۇل, ارينە, ەرەكشە ءبىر ءسات قوي» - دەيدى ول.
شەبەردىڭ شاعىن بولمەلى شەبەرحاناسىندا ۇلتتىق اسپابىمىزدىڭ الدەنەشە ءتۇرى قاز-قاتار ءىلىنىپ تۇرادى. جارىم-جارتىلاي ىستەلگەن جۇمىسىنا ءوزى دە ءبىر ايرىقشا ماحابباتپەن قارايتىن سەكىلدى. كوزقاراسىنان ءوزى ىسىنە دەگەن ادالدىق پەن ماحاببات ايقىن كورىنەدى.
كەيىپكەرىمىز الماتىداعى گوگول اتىنداعى كوركەمسۋرەت ۋچيليششەسىن 1982 جىلى تامامداعان. قازاقتىڭ ۇلتتىق مۋزىكالىق مۇراسىن قازىرگى زامان اعىمىنا لايىقتاپ وڭدەپ, حالىقارالىق دەڭگەيدە ناسيحاتتاعان بەلگىلى قوبىزشى, رەسپۋبليكالىق جانە حالىقارالىق بايقاۋلاردىڭ جەڭىمپازى القۋات قازاقباەۆ – قانەكەڭنىڭ تۋعان ءىنىسى. شەبەردىڭ ايتۋىنشا, القۋات رەسپۋبليكالىق مۋزىكالىق مەكتەپ-ينتەرناتىندا 4-سىنىپتا ءبىلىم الىپ ءجۇرىپ, دەمالىس كەزىندە ۇيىنە قۇراما قوبىز اكەلگەن. قانەكەڭنىڭ سول ساتتەن باستاپ, قوبىزعا دەگەن اڭسارى اۋىپ, جان-جاقتى زەردەلەي تۇسكەن.
شيرەك عاسىردان استام ۋاقىت بۇرىن قولىنا العاش رەت قوبىز ۇستاعان قانات قازاقباەۆ قۇرال-جابدىقپەن جۇمىس ىستەۋگە, تۇيەنىڭ تەرىسىن قالاي وڭدەۋ كەرەكتىگىنە دەن قويىپ, قازاقى قوبىزدى جاساۋعا ماشىقتانا باستايدى. بۇل جۇمىسقا ول اسقان ماحابباتپەن كىرىسەدى.
دەرەككە سەنسەك, 2014 جىلدىڭ تامىزىندا ارحەولوگ زەينوللا ساماشەۆ باستاعان توپ شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اۋماعىندا قازبا جۇمىسىن جۇرگىزىپ, ىقىلىم زاماندا جەرلەنگەن جاۋىنگەردىڭ ورنىن تاۋىپتى. ماماندار باتىر شامامەن VII عاسىردا عۇمىر كەشكەن دەگەن بايلام جاساپتى. ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىسى بارىسىندا ۇلكەن ولجاعا كەنەلگەن ماماندار جاۋىنگەردىڭ قارۋ-جاراعىنان بولەك بەيمالىم ءبىر اسپاپقا كەزىگىپتى. ءپىشىنى بولەكتەۋ اسپاپتى ولار ابدەن زەرتتەپ كورگەن كورىنەدى. ناتيجەسىندە, عالىمدار اسپاپتىڭ ساربازداردى رۋحتاندىراتىن قۋاتى بار ەكەنىن ايقىنداپتى. ال سىرتقى ءپىشىنىن ۇلتتىق اسپابىمىز قوبىزعا ۇقساتقان ەكەن...
– ول كەزدە حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى قىزمەتىن دارحان قىدىرالى باۋىرىمىز اتقاراتىن. ارحەولوگ زەينوللا سماشەۆ جانە ءبىر توپ عالىم اسپاپ ابدەن ەسكىرگەندىكتەن, ونى بۇتىندەي الماي, قاعازعا تۇسىرگەن. ودان كەيىن ماعان حابارلاسىپ, سۋرەتىنە قاراپ وسى اسپاپتى جاساۋعا تاپسىرىس بەردى.
ونىڭ قاعازعا تۇسكەن كولەمىن ولشەپ, وعان كادىمگى قازاقتىڭ قارا قوبىزىنا سالىناتىن جىلقىنىڭ قۇيرىق قىلى مەن تۇيەنىڭ تەرىسىن سالىپ, باس-اياعى ەكى ايدىڭ اينالاسىندا قوبىزدى جاساپ شىقتىم. بۇرىنعى زاماندا باقسىلار قوبىزعا بۇعىنىڭ تارامىسىن تارتقان دەگەن دەرەك بار. ونى دا بايقاپ كورگىم كەلگەن ەدى. الايدا ىسىپ الاتىن ادامدى تابۋ قيىنعا سوقتى. جۇمىس تولىعىمەن اياقتالعان سوڭ, كولەمى شاعىن عانا جاۋىنگەردىڭ اسپابىن تارتىپ كورگەن عالىمدار ونىڭ ۇنىنە تاڭعالىپ, قوبىزدىڭ اتاسى دەپ باعالاپتى.
ودان سوڭ دارحان قىدىرالى وسىنداي قوبىزدىڭ بەس داناسىنا تاپسىرىس بەردى. قازىر وزىمدە ءبىر داناسى ساقتاۋلى. ال ەلىمىز بويىنشا بۇل قوبىزدىڭ جەتى داناسى عانا بار, - دەيدى ول.
قوبىزدىڭ سىرتقى ءپىشىنىنىڭ ءوزى كوز سۇيسىنتەدى. ال اسپاپتان شىققان تىلسىم ءۇن سوناۋ ءبىر عاسىرلارعا ساپار شەكتىرەدى. جۇرەگىڭدى ءبىر بەيمالىم مۇڭ قوزعاپ جىبەرەدى. ۇستىڭگى بولىگىنە تارتىلعان جىلقى قىلى مەن تومەنگى جاعىنداعى وڭدەلگەن تۇيە تەرىسىن اسىقپاي-اپتىقپاي ادىپتەگەن شەبەر ءوز جۇمىسىن وتە ۇقىپتى, تياناقتى اتقاراتىنى تايعا تاڭبا باسقانداي اڭعارىلىپ تۇر. شەبەر بۇل تۋىندىنى وزىنە دەيىن دە, وزىنەن كەيىن دە ەشكىم جاساماعانىن ايتادى.
قىرىق جىلعا جەتەعابىل ۋاقىتتان بەرى قوبىز جاساۋدى كاسىبىنە اينالدىرعان قانەكەڭنىڭ ايتۋىنشا, قوبىزدان شىعاتىن ءۇن تاڭدالىپ الىنعان اعاش پەن جىلقى قىلىنا بايلانىستى كورىنەدى.
«قوبىز اسپابىنىڭ ەكى ءتۇرى بولادى. العاشقىسى – قازىرگى كەزدە قولدانىستا جۇرگەن مۋزىكانتتاردىڭ قولىنداعى قوبىز بولسا, ەكىنشىسى كەزىندە باقسىلاردىڭ ويناعان نار قوبىزى. بۇلار تۇتاس اعاشتان شابىلادى.
اعاشتى ءار شەبەر ءوزىنىڭ تۋعان جەرىنىڭ تابيعاتىنا, ىڭعايىنا قاراي تاڭدايدى. مەن شۋ وزەنى بويىندا كوپ وسەتىن جيدە اعاشىن پايدالانامىن. ودان بولەك, ۇيەڭكى اعاشىمەن دە جاسايمىن. قوبىزدىڭ تومەنگى جاعى تۇيەنىڭ تەرىسىمەن قاپتالسا, ىشەكتەرى 5-6 جاسار ايعىردىڭ قۇيرىق قىلىنان جاسالادى. اعاشتى ويعاننان سوڭ, ونى ەكى ساعات تۇزعا قايناتىپ, سودان كەيىن بارىپ اعاشتىڭ بويىنداعى ىلعال مەن مايدى ءسىڭىرىپ الۋ ءۇشىن سەكسەۋىلدىڭ شوعىنان قالعان كۇلگە سالىپ, 3-5 كۇن ارالىعىندا كەبۋىنە قاراي ۇستايمىن. سودان كەيىن عانا ارلەۋ جۇمىسى باستالادى.
ءبىر جىلدارى قىلقوبىز دەگەندى ەشكىم قولعا ۇستاماي, قۇرىپ بارا جاتىر ەدى. قازىر ۇلتتىق اسپاپتارعا دەگەن سۇرانىس جاقساردى. ءبىر قوبىزدى جاساۋ 15-20 كۇندى قاجەت ەتەدى. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن جۇزدەگەن قوبىز جاساپپىن. قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسىنىڭ ۇجىمى تۇراقتى تۇتىنۋشىلارىما اينالعان ەدى», دەيدى شەبەردىڭ ءوزى.
شەبەردىڭ ايتۋىنشا, قوبىزدىڭ قۇنى ءارتۇرلى ەكەن. ال ەڭ قىمبات تۋىندىسىن 400 مىڭ تەڭگەگە وتكەرىپتى.
قانات قازاقباەۆتىڭ جەتكەن جەتىستىگى دە از ەمەس. ول 2006 جىلى وتكەن ءى رەسپۋبليكالىق «دانا قوبىز» اتتى ۇلتتىق مۋزىكالىق اسپاپ قىلقوبىز جاساۋشى شەبەرلەر اراسىنداعى بايقاۋدا توپ جارعان. سودان بولسا كەرەك, تالدىقورعان قالاسىنداعى ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ ادەبي-مەموريالدى مۋزەيىندەگى
باعا جەتپەس قازىناعا اينالعان مولىقباي بايساق ۇلىنىڭ ەجەلگى قوبىزىن قايتا وڭدەۋ قاناتقا تاپسىرىلعان.
ءىلياس جانسۇگىروۆ 30-جىلداردىڭ باسىندا جەتىسۋ دالاسىنىڭ اتاقتى قوبىزشىسى, ءۇش ىشەكتى دومبىرانى جەتىك مەڭگەرگەن مولىقبايعا ارناپ «كۇيشى» پوەماسىن جازعانى بارشامىزعا ءمالىم. اتادان بالاعا ميراس بولعان پوەما كەيىپكەرىنىڭ وسى كيەلى قوبىزىن شۋ جەرىندە وڭدەپ, قايتا قالپىنا كەلتىرىپ, ونى مولىقباي بايساق ۇلىنىڭ 150 جىلدىعىنا ارنالعان رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تانىمدىق كونفەرەنتسياعا دايىنداعان شەبەردىڭ ەڭبەگى وراسان زور.
جامبىل وبلىسى,
شۋ اۋدانى
