فوتو: egemen.kz
تاريحتان تامىر تارتقان مەرەكە بۇل
ءيا, تاعدىرىن تابيعات-انامەن تامىرلاستىرعان حالقىمىز ءۇشىن ناۋرىز – جىل باسى, جاڭارۋ مەيرامى. ناۋرىز ايى تۋعاندا تابيعاتپەن بىرگە ادام جانىنىڭ دا ەرەكشە تۇلەپ, جاسارىپ, جاڭارىپ, جان الەمى جاقسىلىق پەن مەيىرىمگە شولىركەپ, امال ايىندا اينالاسىنا كوڭىل جىلۋىن سىيلاۋعا ايرىقشا قۇمارتاتىنى جاراتىلىستىڭ ءوز زاڭدىلىعى بولار. جىل بويى كورىسپەگەن الىستاعى اعايىن-تۋىسىنا ارنايى ات باسىن بۇرىپ, اماندىعىن ءبىلىپ, كورىسۋى – كوڭىلدەن كوڭىل سۋ ىشەر جۇرەكتى پەندەنىڭ قاي-قايسىسىنا دا ورتاق قىمبات سەزىم.
ءاز ناۋرىزدىڭ تاريحى تەرەڭدە. بەس مىڭ جىلدان بەرى ۇلى دالا توسىندە ىزگىلىكتىڭ شۇعىلاسىن شاشىپ, تابيعاتپەن ۇندەسە مەرەكەلەنىپ كەلە جاتقان ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىنىڭ تاريحى قانداي باي بولسا, ماڭىزى مەن مازمۇنى دا تەڭدەسسىز.
ناۋرىزدا اسپان دەنەلەرى وزدەرىنىڭ ەڭ باستاپقى نۇكتەلەرىنە كەلىپ, كۇن مەن ءتۇن تەڭەلەدى. بۇل كۇندى ەلىمىزدىڭ باتىس ءوڭىرى امال, كورىسۋ مەرەكەسى دەپ اتاسا, وڭتۇستىك ولكە «سامارقاننىڭ كوك تاسى ەرىگەن كۇن» دەپ ەرەكشە اسپەتتەيدى. ال شىعىس جانە ورتالىق قازاقستان ايماعىن قونىستانعان حالىق اراسىندا ايتۋلى مەيرام وتامالى دەگەن اتاۋعا يە. بىراق ءار ايماق ءتۇرلى اتاۋ بەرگەنىمەن, ناۋرىزدىڭ بار قازاق ءۇشىن مۇراتى ءبىر – ول باۋىرمالدىق پەن اۋىزبىرشىلىك.
ناۋرىزدىڭ كونە داۋىردەن بەرى كەلە جاتقانىنا تاريحتا مىسال كوپ. ءزورواستريزمنىڭ كيەلى كىتابى «اۆەستادا» كورىنىس تاپقان مەرەكە ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىن دە تويلانعان دەلىنەدى. كونە گرەك تاريحشىسى سترابوننىڭ جازبالارىنا نازار اۋدارساق, احەمەنيدتەر, ساسانيدتەر مەملەكەتتەرىندە اتاپ ءوتىلىپتى. ول ادامدار وت جاعىپ, ەرەكشە ۇردىستەر جاسايتىنىن دا جازعان. بۇل كۇندەرى سول كەزدەگى ساۋداگەرلەر مەن ۇستالاردىڭ دەمالعانىن ەسكەرسەك, مەرەكەنىڭ حالىق ءۇشىن ورنى بولەك بولعانى بەلگىلى. ودان كەيىن ءفيردوۋسيدىڭ دە ولەڭدەرىنەن ەرتەدەگى ناۋرىز مەرەكەسى تۋرالى وقۋعا بولادى.
پارسىلار دا جىل باسى دەپ بىلگەن...
ناۋرىز – تەك تۇركى حالىقتارىنا ەمەس, پارسىلارعا, ءتىپتى گرەكتەرگە دە ورتاق مەرەكە. گرەك مادەنيەتىندە پاتريح دەپ اتاسا, حورەزمشاحتا ناۋساردجي دەپ اتالعان. كوكتەم مەرەكەسىن 3000 جىلدان بەرى بالقان تۇبەگى, قارا تەڭىز ايماعى, كاۆكاز, ورتالىق ازيا مەن تاياۋ شىعىستا 300 ملن-عا جۋىق ادام تويلاپ كەلەدى. ء«ار ەلدىڭ سالتى باسقا» دەمەكشى, پارسىلاردىڭ ناۋرىزدى قالاي تويلايتىنىن بىلمەككە يراننىڭ قازاقستانداعى ەلشىلىگىنىڭ مادەني وكىلدىگىنىڭ باسشىسى, يران ەلشىسىنىڭ مادەني ىستەر جونىندەگى كەڭەسشىسى ءالي كەبريايزادەمەن سۇحباتتاسقان بولاتىنبىز. ول ناۋرىزدىڭ يراندىقتار ءۇشىن ماڭىزى زور ەكەنىن, پارسىلار جىل باسى رەتىندە قابىلدايتىنىن ايتتى.
– ناۋرىزدىڭ ەكى حالىققا دا ورتاق تۇستارى – جاقسىلىققا باستاۋ, ادامگەرشىلىككە باۋلۋ ەكەنىن بايقادىم. تابيعات, ماۋسىم اۋىسقاندا كەلەتىن مەرەكەنىڭ نەگىزگى فيلوسوفياسى – وزگەرۋ, قايتا تۋ. يراندىقتار جەر-انا ويانىپ, تابيعات شاتتىق پەن جارىققا بولەنگەندەي مەنىڭ دە بولمىسىمدى جاقسىعا وزگەرت, مەيرىمدىلىككە, سۇيىسپەنشىلىككە تولتىر دەپ تىلەك ايتادى. يراندا دا ورتالىق ازياداعى باسقا مەملەكەتتەردەگىدەي ناۋرىز 1-2 اپتا بويى تويلانادى. ءبىز دە قازاقتار سياقتى دايىندىقتى ەسكى-قۇسقىدان تازارۋ, ءۇي-اۋلانى جيناۋدان باستايمىز. مەرەكەگە ءبىر كۇن قالعاندا ومىردەن وتكەندەردى ەسكە الىپ, قۇران باعىشتاپ, مازارعا بارامىز. ەڭ قىزىعى, يراندا جاڭا جىلدىڭ اۋىسۋ ۋاقىتى ارنايى بەلگىلەنەدى. بۇل استرونوميالىق زەرتتەۋ جاسالىپ, ارنايى ۇيىممەن قاراستىرىلادى. ماسەلەن, 1397 جىلدان 1398 جىلعا اۋىسۋ تەگەران ۋاقىتى بويىنشا, 21 ناۋرىزدا ساعات بىردەن 25 مينۋت 27 سەكۋند كەتكەندە بولادى. وسى كەزدە وتباسىنىڭ مۇشەلەرى تۇگەل جينالىپ, داستارقانعا «س» ارپىنەن باستالاتىن 7 ءتۇرلى تاعام قويىلادى. ءار تاعامنىڭ ءوز بەلگىسى بار. بۇل دا قازاق داستۇرىندەگى بەرەكە, بايلىق, مولشىلىق سياقتى ىرىمدارمەن بايلانىستى. وتىرىستا پارسىنىڭ ۇلى اقىنى ءحافيزدىڭ ولەڭدەرىن وقيدى. وتباسىنىڭ ۇلكەندەرى كىشىلەرگە سىيلىق سىيلايدى. ودان كەيىن اعايىن-تۋىس ءبىر-ءبىرىنىڭ ۇيىنە قوناققا بارادى. وسىلاي 13 كۇن بويى مەرەكە جالعاسادى. ودان كەيىن «تابيعات كۇنى» تويلانادى. بۇل كەزدە تۇرعىندار تابيعات اياسىنا شىعادى. قازاقستاننىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى ناۋرىز وقۋ ورىندارىندا دا, كوشەلەردە دە تويلانادى ەكەن. ال يراندىقتار مەرەكەنى تەك وتباسى مۇشەلەرىمەن قارسى الادى, – دەدى يران مادەني وكىلدىگىنىڭ باسشىسى.
البەتتە مەرەكەنىڭ بۇگىنگى تويلانۋى بۇرىنعىدان وزگەرەك. «اۆەستاعا» سۇيەنسەك, بۇل كۇندەرى ازىرلەنەتىن تاعامدار دا, ءداستۇر دە ەرەكشە بولعان. ەجەلگى يراندىقتار ميترا مەن حاۋما قۇدايلارىن ۇلىقتاپ, سوما سۋسىنىن دايىنداعان. ۇيعىرلار ناۋرىز جاقىنداعاندا اتا-بابا رۋحىنا تاعزىم ەتۋدى ءجون كورىپ, مەرەكە قارساڭىندا ولىلەر كۇنىن تويلاعان. تۇركىلەرگە ورتاق «ەرگەنەكون» داستانىندا تەمىردى بالقىتىپ, كوكتەمنىڭ كەلگەنىن, تابيعاتتىڭ ويانعانىن بىلدىرەتىنى تۋرالى جازىلعان.
«ناۋ» مەن ء«ازدىڭ» ءوز ءمانى بار
عالىم اقجان ماشاني: ء«ال-فارابي» اتتى تاريحي-دەرەكتى كىتابىندا «ايدى توعىس (ايال) جۇلدىزدارىنىڭ تۋعانى مەن باتقانىن «ناۋ» دەپ اتاسا, (كوپشە ايتىلسا «انۋا»)», دەيدى. الايدا اۆتور «ناۋ» تۋرالى استرونومدار اراسىندا دا, ەسەپشىلەر اراسىندا دا اتام زاماننان بەرى بىتپەي كەلە جاتقان داۋدىڭ بار ەكەنىن, ال كوپ تالقىسىنا تۇسەتىن مۇنداي ماسەلەنىڭ اقىنداردى دا اينالىپ وتپەگەنىن جازادى. «ناۋعا» اراب, پارسى, قىپشاق, ءۇندىنىڭ اتاقتى اقىندارى دا ولەڭ ارناعانىن ايتقان عالىم الەمنىڭ ەكىنشى ۇستازىنىڭ «ماۋسىمجان» اتتى ولەڭىن كەلتىرەدى. وندا:
اي وراق ءۇش جاڭاسى – ۇركەر – توعىس.
قىس كەتكەن جىلدىڭ باسى, – ول ناۋرىز.
تولعان اي قارسى شىقسا ۇركەر جاققا,
شىلدە ءوتىپ باستالعانى تاعى دا كۇز.
– دەگەن شۋماق بار ەكەنىن بايانداعان اقجان ماشاني وسى تەكتەس جىرلاردىڭ بارلىعىنىڭ سارىنى ءبىر ەكەنىن, ناۋرىز مەيرامىنا بايلانىستى ەكەنىن ايتادى.
بەلگىلى ەتنوگراف-قالامگەر سەيىت كەنجەاحمەتوۆ «سامارقانداعى ۇلىقبەكتىڭ وبسەرۆاتورياسىنداعى اسپان دەنەلەرىن بەلگىلەگەن ۇلكەن كوك تاسقا ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى كۇن ساۋلەسى تىكەلەي تۇسكەندە الگى تاس بىرەر ساتكە ەريدى ەكەن» دەگەن اڭىز بار ەكەنىن العا تارتادى.
ال مۇحتار ارىن: «مەنىڭشە, ناۋرىز مەرەكەسىن ادام بويىنداعى جۇرەكتىڭ جىلىلىعىمەن بايلانىستىرىپ وتكىزگەن دۇرىس. «سامارقاننىڭ كوك تاسى ەريتىن كۇن» دەۋىمىزگە سەبەپ – سامارقاندا ايگىلى اقساق تەمىردىڭ تاعى بار, بۇل كۇنى قاھارلى حاننىڭ قاھارى ءجىبيدى, ەگەر بىرەۋ ءولىم جازاسىنا كەسىلسە, سوعان ءولىم بۇيىرتپاي امان الىپ قالاتىن, رايىنان قايتاراتىن كۇن بۇل», دەپ «سامارقاننىڭ كوك تاسى» تۋرالى ايتىلعان سۇراقتارعا جاۋاپ بەرەدى.
مۇنداي پىكىر پروفەسسور ت.قورداباەۆتىڭ زەرتتەۋلەرىندە دە كەزدەسەدى. كەيبىر تۇجىرىمدامالاردا عۇلاما ۇلىقبەكتىڭ وبسەرۆاتورياسىنداعى اسپان دەنەلەرىن بەلگىلەگەن تاسقا كۇن مەن ءتۇن تەڭەسكەن ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى – ناۋرىزدا كۇن ساۋلەسى تىكەلەي تۇسكەندە الگى تاس ءجىبيدى ەكەن دەپ تە ايتىلادى.
كەيبىر زەرتتەۋشىلەر ءاز ناۋرىز اتالۋىنىڭ سەبەبىن كۇن مەن ءتۇن تەڭەلگەنگە دەيىن بولاتىن ء«از» امالىمەن بايلانىستىرادى. ياعني ء«از» ءبىردىڭ ايىنىڭ جيىرماسىندا كىرىپ, جيىرما بەسىندە شىعادى دەپ قاراستىرعان. ءبىردىڭ ايى بولسا ەجەلگى حالىق كۇنتىزبەسىندەگى قامبار توعىسى بويىنشا جىل باسىنداعى ءبىرىنشى ايدىڭ اتى, ياعني قىستىڭ سوڭعى ايى دەلىنگەن دەيدى «قازاقتىڭ ەتنوگرافيالىق كاتەگوريالار, ۇعىمدار مەن اتاۋلارىنىڭ ءداستۇرلى جۇيەسى» اتتى ەنتسيكلوپەدياسىندا.
ال بولات بوپاي ۇلى بولسا «ناۋرىزدىڭ 9-16 ارالىعىندا ء«از» امالى كىرەدى. وسى ۋاقىتتا اسپاننان داۋىس ەستىلەدى, ونى ءتورت ت ۇلىكتىڭ ىشىندەگى قوي عانا ەستي الادى. ەگەر ادام بالاسى ء«از» داۋىستى ەستيتىن بولسا, جەتى اتاسىنا دەيىن باقىتتى ءارى ءومىر جولى ۇزاق بولادى. ءاز امالى كىرگەن كۇندەرى اۋا رايىندا وزگەرىستەر بولادى. مىسالى, قار جاۋادى, جەل تۇرىپ, بوران سوعادى. ايدىڭ 19 مەن 26 ارالىعىندا ءاز ناۋرىز امالى كىرەدى», دەپ جازادى.
