قالا مەن اۋىل الشاقتىعى ازايادى

اۋىلدى دامىتۋ باعدارى ايقىندالدى

وتىرىستا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىن­باسارى – ۇلتتىق ەكونوميكا ءمي­نيسترى نۇرلان بايبازاروۆ اۋىلدىق جەر­لەردى دامىتۋدىڭ اعىمداعى جاي-كۇيى تۋرالى بايانداما جاسادى. ۆيتسە-پرەمەردىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە ەلىمىزدە 6 256 اۋىلدىق ەلدى مەكەن بار. ولاردا 7,6 ملن ازامات, ياعني حالىقتىڭ 38,4%-ى تۇرادى.

2019-2023 جىلدارى «اۋىل – ەل بەسىگى» جوباسى اياسىندا 1,8 مىڭ اۋىلدىق ەلدى مەكەندە 524 ملرد تەڭگە سوماسىنا 5,4 مىڭ جوبا ىسكە اسىرىلعان. ناقتى ەسەپتە 85 مەديتسينالىق-سانيتارلىق العاشقى كومەك نىسانى سالىندى. وعان 10,5 ملرد تەڭگەگە 1,8 مىڭ مەديتسينالىق تەحنيكا ساتىپ الىنعان. بۇلارمەن بىرگە 120 ءورت ءسوندىرۋ بەكەتى قۇرىلدى. «Wi-Fi HotSpot» تەحنولوگياسى بويىنشا 176 اۋىل ينتەرنەتكە قوسىلعان. ال ءتيىستى ورىندارعا مامان تارتۋ ءۇشىن «ديپلوممەن اۋىلعا» جوباسى اياسىندا بيۋدجەتتىك نەسيە مولشەرى 1,5 مىڭنان 2,5 مىڭ ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشكە (اەك) دەيىن ۇلعايتىلىپتى.

ۇكىمەت باسشىسى ءار اۋىل تۇرعىنى تۇرمىستىق احۋالدىڭ جاقسارعانىن قالايتىنىن ايتتى. ءسويتىپ, وڭىرلىك ستاندارتتار جۇيەسىنە سايكەس, اكىمدىكتەرگە اۋىل تۇرعىندارىنىڭ تۇرمىس ساپاسىن جاقسارتۋ بويىنشا مىندەتتەر قويدى. نىساندار مەن قىزمەتتەردىڭ ناقتى تىزبەسى وسى جۇيەدە قامتىلعان. تىزبەدە جازىلعان يگىلىكتەردىڭ بارلىعى ءاربىر ەلدى مەكەندە بولۋعا ءتيىس.

«ول ءۇشىن ءبىز قالا مەن اۋىلدىڭ تۇرمىس دەڭگەيىندەگى الشاقتىقتى بىرتىندەپ قىسقارتىپ كەلەمىز. مۇنداعى نەگىزگى فاكتور – قولجەتىمدى قىزمەتتەر, ياعني ساپالى جول, مەديتسينا مەن ءبىلىم بەرۋ سياقتى اۋىل حالقىنىڭ جايلى تۇرمىسىنا قاجەتتى يگىلىكتەردىڭ بولۋى. مەكتەپتەر مەن مەديتسينالىق مەكەمەلەر – اۋىلداعى ەڭ ماڭىزدى نىساندار. ولارعا ايرىقشا نازار اۋدارىلۋى قاجەت», دەدى و.بەكتەنوۆ.

وعان قوسا, ستاندارتتار جۇيەسىن باسقا باعدارلامالىق قۇجاتتارمەن, سونىڭ ىشىندە ۇلتتىق جوبالارمەن ءوزارا ۇي­لەستىرۋدى تاپسىردى. مەكتەپتەردىڭ اپات­تى جاعدايدا بولۋىنان, دەنساۋلىق ساق­تاۋ مەكەمەسىنىڭ جارامسىزدىعىنان كەي­بىر اۋىل تۇرعىندارى جاقسى مەدي­تسينا­لىق قىزمەت جانە ساپالى ءبىلىم الۋ ءۇشىن باسقا ەلدى مەكەندەرگە بارۋعا ءماجبۇر.

«اۋىلداردا اۋىزسۋ مەن جول ساپاسىنا, ەلەكتر قۋاتى مەن ۇيالى بايلانىس جاعدايىنا جانە ينتەرنەتتىڭ قولجەتىمدى بولۋىنا قاتىستى مىڭداعان شاعىم كەلىپ تۇسەدى. مۇنىڭ بارلىعى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ جاپپاي كوشىپ كەتۋىنە سەبەپشى. سوندىقتان الەۋمەتتىك, ينجەنەرلىك جانە كولىك ينفراقۇرىلىمىن, اسىرەسە شەكارا ماڭىنداعى اۋماقتاردىڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ جۇمىستارىن كۇشەيتۋ كەرەك», دەدى ۇكىمەت باسشىسى.

وسى مىندەتتەردى كەزەڭ-كەزەڭىمەن شەشۋ ءۇشىن ۇكىمەت سالىقتاردىڭ جانە بيۋدجەتكە تۇسەتىن تولەمدەردىڭ كەيبىر ءتۇرىن اۋىلدىق وكرۋگتەردىڭ بيۋدجەتىنە بەرۋدى جالعاستىراتىنىن ايتىپ, ماڭىزدى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا بيزنەس سۋبەكتىلەرىن تارتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى. بىرقاتار وڭىردە جاقسى مىسال بار. ماسەلەن, بىلتىر تۇركىستان وبلىسىنىڭ شۇبارسۋ اۋىلىنان شىققان كاسىپكەر سول ەلدى مەكەنگە ۇلكەن مەكتەپ سالىپ بەردى. اقمولا وبلىسىنىڭ قاراوتكەل اۋىلىندا جەكە قاراجاتقا بالاباقشا سالىندى.

«كاسىپكەرلەر تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا, جول جوندەۋگە, كوشەنى اباتتاندىرۋعا, قوعامدىق دەمالىس ورنىن سالۋعا قولداۋ كورسەتىپ جاتىر. ەلىمىزدە مۇنداي جاقسى مىسالدار جەتكىلىكتى. اكىمدىكتەر اۋىل تۇرمىسىن جاقسارتۋ ىسىنە بيزنەستى دە بەلسەندى جۇمىلدىرۋعا ءتيىس», دەدى پرەمەر-مينيستر.

ۇكىمەت باسشىسى اۋىلدارداعى كادر ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋداردى. اكىمدىكتەر اۋىلدىق جەردە كادر تاپ­شىلىعى ماسەلەسىن شەشۋى قاجەت. كەلگەن ماماندارعا, اسىرەسە جاستار­عا, سونىڭ ىشىندە «ديپلوممەن اۋىلعا» جوباسى اياسىندا كومەك كورسە­تۋى كەرەك دەدى. پرەمەر-مينيستر ماسەلە­نى قاراۋ قورىتىندىسىندا اۋىل­دىق اۋماقتاردى دامىتۋ تۇجىرىم­داما­سىنىڭ ءىس-شارالارىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا بىرقاتار ناقتى تاپسىرما بەردى:

• جوبالاردىڭ باسىمدىعىن جانە اۋىل تۇرعىندارىنىڭ بارلىعىنا بىر­دەي يگى­ل­ىك پەن قىزمەتتەردىڭ قولجەتىمدى بولۋىن نازاردا ۇستاي وتىرىپ, اۋىلدىق ەلدى مە­كەن­دەردىڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ;
• اۋىلداعى تىنىس-تىرشىلىكتى قام­تاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىن شەشۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن اۋىلدىق وكرۋگ اكىمدىگىنىڭ كىرىس بازاسىن كەڭەيتۋ ماسەلەسىن پىسىقتاۋ;
• اۋىلدا ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا بيۋدجەتتەن تىس قاراجات تارتۋ بويىنشا اكىمدىك جۇمىسىن باعالاۋ ءۇشىن ناقتى ينديكاتورلاردى ايقىنداۋ كەرەك.

قوسىمشا قۇن سالىعىن قايتارۋ ءتارتىبى

ۇكىمەت وتىرىسىندا سالىقتىق جانە كەدەندىك اكىمشىلەندىرۋ, ۇدەرىستەردى تسيفرلاندىرۋ شارالارىن جەتىلدىرۋ ماسەلەسى دە تالقىلاندى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىن جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا ناۋ­رىز ايىندا ەلىمىزدە وتاندىق ەكسپورت­تاۋشىلارعا قوسىمشا قۇن سالىعىن قايتارۋ ءراسىمى قايتا قارالعانى ءمالىم. تاسىلدەردىڭ وزگەرۋىن ەسكەرە وتىرىپ, ەندى راستاۋ ۇلەسى ۇلعايتىلادى. بۇل يگى شارا وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەر ءۇشىن ەلەۋلى قولداۋعا اينالادى. بۇل تۋرالى ۇكىمەت وتىرىسىندا قارجى ءمينيسترى ءمادي تاكيەۆ مالىمدەدى. ايتۋىنشا, قازىر بۇل پروتسەدۋرانىڭ جەدەلدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن اناليتيكالىق جۇيە ازىرلەۋ ساتىسىندا. كەيىنگى ەكى ايدا ەكسپورتتاۋشىلارعا جالپى بەرەشەكتىڭ جارتىسىنا جۋىعى قايتارىلعان.

«بىلتىرعى قوسىلعان قۇن سالىعى بيزنەسكە قايتارىلعانىمەن, بيزنەس سۋبەكتىلەرى 600 ملرد تەڭگەگە جۋىق قارا­جاتتى الا المادى. ال بۇل – تا­ۋار ەكس­پورتىن جۇزەگە اسىراتىن 485-كە جۋىق كومپانيا. ياعني بيزنەس اينالىم قاراجاتىنان ايىرىلىپ قالدى. بۇل – كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىقتارىن بۇزۋ. وسىعان بايلانىستى قارجى مينيسترلىگى ققس-تىڭ راستالعان سومالارىن بيزنەسكە قايتارىپ, ققس قايتارۋ ءراسىمىن وڭايلاتۋ جونىندە شارالار قابىلداۋى قاجەت. بۇل رەتتە, قايتارىلعان قوسىلعان قۇن سالىعىنىڭ سوماسىن بيزنەس ءوز كاسىبىن جاڭعىرتۋعا جانە كەڭەيتۋگە قايتا ينۆەستيتسيالاۋدى كوزدەيتىن تەتىكتەردى پىسىقتاۋدى تاپسىرامىن», دەدى پرەمەر-مينيستر.

كەيىنگى 5 جىلدا سالىقتىق جانە كەدەندىك اكىمشىلەندىرۋ شارالارى مەن ولاردى تسيفرلاندىرۋ ەسەبىنەن رەسپۋب­ليكالىق بيۋدجەت قوسىمشا 4 ترلن تەڭگە ءتۇستى. بيىل اكىمشىلەندىرۋگە ارنالعان كىرىس بويىنشا 1,6 ترلن تەڭگەگە جوسپار قۇرىلعان. بۇل الدىڭعى جىلعى دەڭ­گەي­دەن 173%-عا ارتىق. ۇكىمەت ناقتى مىن­دەتكە قول جەتكىزۋ ماقساتىندا بىر­قاتار شارا قابىلداپ جاتىر. اتاپ ايتقاندا, سالىقتىق تەكسەرۋدى بەلگىلەۋ كەزىندە, تاۋەكەلدەردى باسقارۋ جۇيەسىنىڭ (تبج) ولشەمشارتتارى قايتا قارالدى. ەندى ولار, ناقتى ىرىكتەۋ ادىسىمەن جۇرگىزىلەدى. ماسەلەن, 2022 جىلمەن سالىستىرعاندا, سالىقتىق تەكسەرۋ سانى 16%-عا ازايسا دا, سالىقتىق ءوندىرىپ الۋ ەكى ەسە ۇلعايدى.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن, مەملەكەتتىك كىرىستەر كومي­تەتىنىڭ بارلىق اقپاراتتىق جۇيە­سىنە تاۋەلسىز IT-اۋديت جۇرگىزۋ جۇمىسى باستالدى. ونىڭ ناتي­جەسى بو­يىنشا, مەملەكەتتىك كىرىستەر كومي­تەتى­نىڭ جاڭا اقپاراتتىق ارحيتەكتۋراسى قالىپتاسادى. ۇكىمەت باسشىسى سالىق­تىق جانە كەدەندىك اقپاراتتىق جۇيە­لەردى ينتەگراتسيالاۋدى جىل سوڭى­نا دەيىن اياقتاۋدى تاپسىردى جانە ازىر­لەنىپ جاتقان جاڭا سالىق كودەكسىنە توق­تالدى. بىلتىر حالىقتان كەلىپ تۇس­كەن سالىقتىق جانە كەدەندىك اكىمشى­لەن­دىرۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى ءوتىنىش پەن ارىز-شاعىمدارىن ەسكەرۋ جانە اكىمشىلەندىرۋدىڭ سەرۆيستىك مودەلىنە نازار اۋدارۋ قاجەت ەكەنىن ەسكەرتتى.

«جاڭا سالىق كودەكسىنە قويىلاتىن تالاپ وتە قاتاڭ. بۇعان دەيىن ۇسىنىلعان تاسىل­دەرگە قاتىستى ورىندى سىن ايتىل­عان بولاتىن. بيزنەس پەن قوعام بۇل قۇجاتتان وڭ وزگەرىستەر كۇتىپ وتىر. ەڭ باستىسى, ول اشىق, بارىنە تۇسىنىكتى جانە ۇيلەسىمدى بولۋى كەرەك. الايدا كودەكستى ازىرلەۋ سوزىلىپ بارادى. سوندىقتان بۇل جۇمىستى جەدەل اياقتاۋ قاجەت», دەدى و.بەكتەنوۆ.

ەلىمىزدە سىرتقى شەكارانىڭ بارلىق وتكىزۋ بەكەتىندە جانە (ەاەو-عا مۇشە ەلدەرمەن) ىشكى شەكارانىڭ 7 وتكىزۋ بەكەتىندە ەلەكتروندى كەزەك جۇيەسى ەنگىزىلدى. بۇل – ورتالىق ازياداعى اۆتوكولىكتىڭ جينالىپ قالۋىن بارىنشا ازايتىپ, تاسىمالداۋ ۇدەرىسىنىڭ اشىق­تىعى مەن جىلدامدىعىن قامتاماسىز ەتەتىن جالعىز جۇيە.

پرەمەر-مينيستر وتكىزۋ پۋنكتتەرىن جاڭعىرتۋ جانە جابدىقتاۋ جۇمىستارىن جىلدامداتۋ كەرەك ەكەنىن قاداپ ايتتى. سونداي-اق مەملەكەتتىك كىرىس ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ سالىق تولەۋشىلەرمەن جانە سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتكە قاتىسۋشىلارمەن ءوزارا ءىس-ارەكەت جاساۋىنا جول بەرمەي, سالىقتىق جانە كەدەندىك اكىمشىلەندىرۋدىڭ بارلىق ۇدەرىسىن تسيفرلاندىرۋ قاجەت ەكەنىن ءتۇسىندىردى.

ءسويتىپ, سالىقتىق جەڭىلدىكتەردى قولدانۋدىڭ مىندەتتى مونيتورينگ تەتىگىن ەنگىزۋدى, سونداي-اق بيزنەستىڭ قارسى مىندەتتەمەلەرىن بەلگىلەۋدى تاپسىردى. جەڭىلدىكتەر قارجىلىق ەسەپتەۋلەر نەگىزىندە ەكونوميكالىق تۇرعىدا ناقتىلانىپ بەرىلۋى كەرەك. سونىمەن بىرگە, ناتيجەگە قول جەتكىزۋدىڭ ناقتى مەرزىمى كورسەتىلۋگە ءتيىس.