- اباي اعا, اڭگىمەڭىزدى قازاق جوقشىسىنىڭ ناۋرىزدىڭ شىعۋ تاريحى تۋرالى جازعانىنان باستاساڭىز؟
- ءماشھۇر اتامىز: «بالا كەزدە جاراپانشى شالداردىڭ «نۇح پايعامبار داراقتان كەمە پىشكەن, ول كەمەنىڭ تاقتايىن تىشقان تەسكەن», دەپ ايتاتىنىن ەستىدىك, «قۇلاق ەستىگەندى كوز ءبىر كورمەك». جاراپانشى شال ايتتى دەپ, توپان سۋ بولعانىنا نانىپ تۇرعانىم جوق, ءوز كوزىم كورگەن نارسەدەن تانىعانىمدى ءبىلدىرىپ ايتىپ تۇرمىن. تاۋ بىتكەننەن قىرىق كەز اسقان توپان سۋ بولعاندىعىن: جەر ايتىپ تۇر, سۋ ايتىپ تۇر, تاۋ-تاس ايتىپ تۇر: جەردىڭ ايتقاندىعى – تالاي جەردە سۋدىڭ ەرىكسىز ايداۋىمەن ءۇيىلىپ, جيىلىپ, توبە-توبە بولىپ قالعان قۇمدار: قىزىلدىڭ قۇمى, قارا قۇم, جەتى قوڭىردىڭ قۇمى, اتالعان», دەپ جازادى.
«نۇح, ناۋرىز تاريحى» دەپ اتالاتىن سول ەڭبەگىندە توپان سۋدىڭ بولعاندىعىنا كوپتەگەن دالەلدى مىسالدار كەلتىرەدى. سول مىسالداردىڭ ءبىرىن عانا ايتىپ وتىرمىن.
توپان سۋ ءبىتىپ جاڭا تىرشىلىك باستالعان. نۇح پايعامباردىڭ تۇڭعىشى – «سام» دەگەن بالاسى. عاجام سول سامنىڭ ۇرپاعى.
«وسى عاجام جۇرتى جۇلدىز ەسەبىن ۇستاپ: ء«بىرىنشى حامالە – جىل باسى» دەپ مەيرام قىلىپ ۇستاپ قالعان. مۇنىڭ ۇستاپ قالعان كۇنى چيسلو ەسەبىمەن مارتتىڭ توعىزىنا ءدال كەلىپ, قىس پەن جازدىڭ اۋدارىس, توڭكەرىسىنە تۇپا-تۋرا, دالمە-ءدال شىققان. مۇنى ءبىزدىڭ قازاق: «بۇحار ەسەبى», دەيدى. بۇل ەسەپتەن ءبىزدىڭ قازاق جۇرتى ورىسقا قاراعانشا, اۋماي, جاڭىلماي ۇستاپ كەلگەن», دەيدى ءماشھۇر-ءجۇسىپ كوپەي ۇلى.
- جاڭا جىلدى مەرەكەلەۋدى ناۋرىز ايىندا باستاعان سول كونە زامانداردا جاڭا جىل باستالعانىن نەندەي بەلگىلەر ارقىلى ءبىلدى ەكەن؟
- اتامىزدىڭ ەڭبەگىنەن ءبىر قىزىق دەرەكتى ايتايىن. جاڭا جىلدىڭ كەلگەن ءساتىن جاندىدا بالىق بىلەدى, دەيدى شەجىرەشى: «ناۋرىزدا توي قىلاتىن جۇرتتىڭ پاتشالارى ءتىرى بالىقتى كوپ قىلىپ ۇستاتىپ الىپ, ءبىر كارسەن سۋعا سالىپ, كوپتىڭ القاسىنا قويدىرادى. وتىرعان كوپ الەۋمەت سول بالىققا كوزدەرىن تىگىپ قاراپ وتىرادى. ءبىر مەزگىلدە بالىق بىتكەن ءبىرى قالماي تەپ-تەگىس شالقاسىنان جاتا قالادى. قارىندارى جارقىراپ, لەزدە بالىق اۋناعان جاعىنان ەكىنشى جاعىنا قاراي اۋناپ تۇسەدى. سونان سوڭ پاتشالار: «ەسكى جىل شىقتى, جاڭا جىل كەلدى!», دەپ بارابان سوقتىرادى ەكەن. «جاڭا جىل تويى!» دەپ, سەگىز كۇن ۇدايىمەن قول استىنا قاراعان جۇرتقا تاماشا توي بەرەدى ەكەن. وسىلايشا, جاڭا جىل كەلگەندىگىن بالىق ارقىلى ءبىلىپ, بەلگىلەيتىن بولعان.
- حالقىمىزدىڭ «ناۋرىزداما» ءداستۇرى جونىندە جانە ناۋرىزداعى باتا تۋرالى توقتالساڭىز؟
- ەتنوگراف اتامىز: «تولەباي بالاسى ەدىگە بي باياناۋىلدان ءجۇز كىسى بولىپ اتقا ءمىنىپ, مىرزاقۇل بالاسى ءساتي مىرزاعا «ناۋرىزداما قىلدىرامىن» دەپ جولعا شىقتى دەيدى. بارسا, ءساتي مىرزا ۇيىندە جوق, قانسونار بولعان سوڭ, بۇركىت الىپ, شىعىپ كەتكەن ەكەن. «مەنى جوقتاتپا» دەپ باياۋ ەسىمدى بايبىشەسىنە تاپسىرىپ كەتكەن. ء«سىز ءبىر جاقتان ءبىر جاققا بارا جاتقان جولاۋشى ەمەسسىز. سەگىز كۇن قىلماعان سوڭ, ناۋرىزدامانىڭ نە ساندىگى بار», دەپ باياۋ بايبىشە «اس تا توك» ەتىپ, ءبىر كۇنىن ءبىر كۇنىنەن اسىرا بەرىپتى. ءساتي مىرزا ناۋرىزدامانىڭ ۇستىنە كەلىپ قالىپتى. «بۇل ناۋرىزداما باياۋدىكى بولدى, ونىكىنە ورتاقتاسپايمىن», دەپ ءساتي مىرزا ەدىگە ءبيدىڭ وزىنە تۇيە باستاتقان توعىز, ونان كەيىنگىسىنىڭ بىرىنە تۇيە, بىرىنە ات بەرگەن, ءجۇز كىسىدەن ءبىر كىسىنى قۇر قويعان جوق, ەڭ اياعى اتشىلارعا ءبىر-ءبىر ماتادان ۇلەستىرىپتى», دەپ جازادى.
ءجۇز كىسىمەن ەلىنە قايتىپ كەلە جاتقاندا «وسى قىلىقتى ءساتي مىرزا جانقوزىنىڭ جالپاق كەدەيىن ەسىنەن قالعىسىز ءبىر قىلايىن دەپ قىلدى», دەگەن ەدىگە بي شارت جۇگىنىپ وتىرا قالىپ: «و, قۇداي, حالقىمدى, جۇرتىمدى ءوزىمنىڭ تۇسىمدا باي قىلماساڭ دا, بالام شوڭنىڭ تۇسىندا باي قىل!», دەپ باتا قىلعان ەكەن.
سول باتاسى قابىل بولىپ, شوڭنىڭ تۇسىندا «جانقوزىنىڭ جالپاق بايى» دەگەن ءسوز قالعان, ياعني, جانقوزى رۋىنىڭ كوبى داۋلەتتى بولعان. شوڭ ءبيدىڭ تۇسىندا جانقوزىعا ءبىر جايلاۋدا ءجۇز وتاۋ ءتۇسىپتى.
قازاق فولكلورشىسى ءماشھۇر-ءجۇسىپ قاي جەردە اتاقتى اسقان باي بار بولسا, ناۋرىزدامانى سول بايعا قىلدىراتۇعىن ءداستۇر بولعاندىعىن, تولە بيلەردىڭ زامانىندا ناۋرىزدامانىڭ قادىر-قۇنى استان, تويدان ىلگەرى بولعاندىعىن جازعان. «مىنە سونداي جاقسى كۇندە تاسىپ كەتىپ العان دۋا شورمان شىعىپ, مۇسا شىعىپ, بايلىق, بەكلىك تالاسا قوسا شىعىپ, سۇيىندىككە ۇيىتقى بولىپ تۇر, دەيدى. اتاسىنا, باباسىنا تيگەن دۋا: «قۇداي بەرگەن داۋلەتىن تەپكىلەسە كەتپەسىن, دەگەن وسى ەكەن. وڭعان, ىلگەرى باسقان بىرەۋدى: «شىركىن اتاسىنا, باباسىنا دۋا تيگەن تۇقىم عوي (بۇل جەردە «دۋا» ءسوزى – باتا دەگەن ماعىنادا), دەپ جازعان ءماشھۇر اتامىز ناۋرىزدا باتا قابىل بولاتىنىن ايتىپ وتىر.
اتامىزدىڭ جازۋىنشا, قازاقتىڭ قازاق بولعاندا, وزىنە ارنالعان, سىباعاسىنا تيگەن جالعىز مەيرامى – ناۋرىزداما. ول كۇنى قوجالارعا وقىتاتۇعىن, ناۋرىزعا ارنالعان «سالداما» دەگەن كىتاپ جانە سوزگە شەشەن شالداردىڭ باتاسى بولادى ەكەن. قوجا كىتاپ وقىعاندا, شالدار باتا قىلعاندا, جۇرت جىلاپ, شۋلاپ: ء«امين», دەپ وتىرادى. سونان سوڭ ولاردىڭ ايتقانى كەلىپ, حالىق, جۇرت ىلگەرى باسىپ, مالى دا ءوسىپ, باسى دا ءوسىپ بەرەكەلى بولادى.
«قازاقتا «ناۋرىز» دەگەن كىسى اتى بولعان. كەلىن-كەپشىكتەر اتاي الماي « ۇلى كۇن», « ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى» دەپ كەتكەن. «ەلدى, جۇرتتى وڭعا باستايمىن, مال-باسى وسۋىڭە تىلەۋلەس بولامىن!», دەۋشىلەر وسى ناۋرىزدى قۇرمەتتەپ: « ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى» اتاندىرىپ, توي-تاماشا قىلدىرۋعا تىرىسۋى كەرەك», دەيدى قازاق عۇلاماسى.
- قازىرگى ۋاقىتتا ناۋرىزدى لايىقتى تويلاپ ءجۇرمىز بە؟
- ءبىر اڭىز ايتايىن, ب.ز.د. 12-11 مىڭجىلدىقتا نۇح پايعامباردىڭ كەمەسى قازىعۇرت تاۋىنا توقتاعان. جەر بەتىندە جالپى سانى 3 مىڭداي ەتنوس بولسا, سونىڭ تورتەۋى عانا «نۇح پايعامداردىڭ كەمەسى توقتاعان جەر» دەپ ءوز جەرىندەگى تاۋدى كورسەتەدى ەكەن. نۇح پايعامباردىڭ كەمەسى توقتادى دەپ, ەۆرەيلەر – سيون تاۋىن, ارمياندار – ارارات تاۋىن, ارابتار – ءجۇدى (جيددا) تاۋىن اتايدى. ءتورتىنشى حالىق – قازاقتار, ءبىز – قازىعۇرتتى كورسەتەمىز.
بۇل دەگەنىمىز – ۇلتىمىزدى الەمگە تانىتۋعا قاجەتتى سيمۆولدىڭ ءبىرى ەمەس پە؟! ويتكەنى, كۇللى ۇلتتار نۇح پايعامباردىڭ اڭگىمەسىن بىلەدى, ءبارى سودان تارادىق دەپ ەسەپتەيدى. ال ەندى نۇح پايعامباردىڭ كەمەسى قازاق جەرىندە, قازىعۇرتتا بولعانىن كوبى بىلە بەرمەيدى. قازىرگى ۋاقىتتا جامبىل ارتىقباەۆ جانە تاعى باسقا تاريحشىلار, ەتنوگرافتار: «ناۋرىز تويىن قازىعۇرتتان باستاۋ كەرەك», دەگەن وتە ورىندى پىكىر ايتىپ ءجۇر.
«ناۋرىزعا دايىندىقتى ەرتەرەك باستاۋ كەرەك. كەمىندە ءبىر اي بۇرىن باستالۋى كەرەك. ءماشھۇر-ءجۇسىپ كوپەي ۇلى جازىپ كەتكەن دەرەكتەر بار: ەرتە ۋاقىتتا بايبىشەلەر جازدىگۇنى قارىن-قارىن ماي جيناپ, جەنت, قۇرت جيناپ «ناۋرىزدا اشامىن» دەپ ىرىم قىلادى ەكەن. ناۋرىزعا دەيىن جەنتى تاس قايراقتاي بولىپ قاتىپ جاتادى. قىستىگۇنى بالالار مەن نەمەرەلەر «اپا, جەنت بەرشى» دەپ سۇراسا, «اينالايىن, ناۋرىزعا دەيىن شىداي تۇر. ناۋرىزدا «سامارقاننىڭ كوك تاسى جىبىگەندە» ءبىزدىڭ جەنتىمىز دە ءجىبيدى. سول كەزدە جەرمىز, قارىنعا قولدى سالارمىز», دەپ ىنتىقتىرىپ وتىرادى ەكەن. بۇل ىنتىقتىرۋدىڭ, ناۋرىزدى كۇتتىرۋدىڭ استارىندا وعان دەگەن قۇرمەت جاتىر», دەگەن تاريحشى جامبىل ارتىقباەۆ: «كورىسۋ كۇنىنەن كەيىن 22 ناۋرىزدا قازىعۇرتتا الامان جاساپ, بارشا قازاق باس قوسساق, ۇلكەن اس بەرسەك, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. ناۋرىزدىڭ قازىرگى تويلانۋىنا كوڭىلىم تولمايدى. ناۋرىز – بىرنەشە مىڭ جىلدىق تاريحى بار قاسيەتتى مەيرام رەتىندە لايىقتى دەڭگەيدە تويلانباي كەلەدى», دەيدى. ناۋرىزدى تويلاۋ تۋرالى مەنىڭ ويىم دا وسى پىكىرمەن مازمۇنداس.
