سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
پايىمداپ قاراساق, كۇن مەن ءتۇن تەڭەلىپ, سوسىن جارىق ۇلعايا باستايتىن, اسپاننان توگىلگەن نۇر تەرىسكەيدە قاردىڭ كوبەسىن سوگىپ جاتسا, كۇنگەيدە كوگىلدىر كوكتەمدى كۇشىنە ەنگىزەتىن ءساتتى ءدال تاۋىپ, جىل باسى دەپ بەلگىلەگەن بابالارىمىزدىڭ دانالىعىنا تاڭعالاسىڭ. ولار كۇن مەن ءتۇن تاعى دا تەڭەلىپ, سودان سوڭ قاراڭعىلىق ۇلعايا باستايتىن, دالانىڭ ءشوبى قۋراپ, اعاشتىڭ جاپىراعى سارعايىپ ءتۇسىپ جاتاتىن 23 قىركۇيەكتى جىل باسى رەتىندە تاڭداماعانىندا وزىندىك ءپالساپا بارى انىق. ناۋرىز جاڭارۋ مەيرامى دەيتىنىمىز سوندىقتان. شىن مانىندە, ناۋرىز – ادامزاتتىڭ قاراڭعىلىق پەن سالقىندىققا ەمەس, جارىق پەن جىلىلىققا, ياعني جاماندىققا ەمەس, جاقسىلىققا قۇشتارلىعىنىڭ ءرامىزى.
وسى ۇلىق مەرەكە ەلىمىزگە رەسمي تۇردە قايتىپ ورالۋى ءۇشىن اتتاي 62 جىل قاجەت بولدى. كەڭەس وداعى كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ ورتالىق كوميتەتى قازاقستاندا 1986 جىلى بولعان جەلتوقسان كوتەرىلىسىنەن كەيىن قابىلداعان «قازاق ۇلتشىلدىعى تۋرالى» قاۋلى كۇشىندە تۇرعانىنا قاراماستان وزبەكالى جانىبەكوۆ, مۇحتار شاحانوۆ سىندى باستارىن بايگەگە تىككەن كورنەكتى ۇلت قايراتكەرلەرىنىڭ بەلسەنە اتسالىسۋىنىڭ ناتيجەسىندە ءاز ناۋرىز مەيرامى 1988 جىلدان باستاپ قالادا دا, اۋىلدا دا قايتادان تويلانا باستادى. قازاق كسر پرەزيدەنتىنىڭ 1991 جىلعى 15 ناۋرىزداعى جارلىعىمەن 22 ناۋرىز ناۋرىز مەيرامى دەپ جاريالاندى. ال 2010 جىلدان باستاپ ناۋرىز مەيرامى ءۇش كۇن بويى – ناۋرىزدىڭ 21-ىنەن 23-ىنە دەيىن كەڭىنەن اتاپ وتىلەتىن بولدى.
2009 جىلى يۋنەسكو ناۋرىز مەيرامىن ادامزاتتىڭ ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇراسىنىڭ تىزىمىنە ەنگىزدى. 2010 جىلى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس اسسامبلەياسى 21 ناۋرىزدى «حالىقارالىق ناۋرىز كۇنى» دەپ بەلگىلەۋ تۋرالى قارار قابىلدادى. وسى قۇجاتتىڭ تۇسىنىكتەمەسىندە «ناۋرىزدى كوكتەم مەرەكەسى رەتىندە 3 000 جىلدان بەرى بالقان تۇبەگىندە, قارا تەڭىز ايماعىندا, كاۆكازدا, ورتالىق ازيادا جانە تاياۋ شىعىستا 300 ميلليون ادام تويلاپ كەلە جاتقاندىعى» اتاپ وتىلگەن.
بۇگىندە ناۋرىز مەيرامى بارشا وتانداستارىمىزدىڭ باسىن قوساتىن بۇكىلحالىقتىق مەرەكەگە اينالدى. ال 1 قاڭتار – كۇنتىزبەلىك جاڭا جىلدى تويلاۋ ءبىزدىڭ ەلدە كەيىنگى كەزدە ۇجىمدىق جانە وتباسىلىق سيپاتقا اۋىسا باستاعان سىڭايلى. ارينە, بۇل داتا دۇنيەجۇزىنىڭ بارلىق مەملەكەتىنىڭ ءوزارا ساياسي-ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستارىنداعى ورتاق ۋاقىت ولشەم بىرلىگى بولىپ قالا بەرەتىنى ءسوزسىز. بۇل رەتتە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىلعى جىل باسىندا «Egemen Qazaqstan» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا: «جاڭا جىل – ارينە, كۇنتىزبەنىڭ جاڭا پاراعىن اشاتىن ماڭىزدى مەجە. وسى ساتتە وتكەن جىلدى قورىتىندىلاپ, كەلەشەككە جوسپار قۇرۋ ادەتكە اينالعان. ءبىر جاعىنان, جاڭا جىل – مەن ءۇشىن قاستەرلى مەرەكە ەمەس. ونىڭ ۇستىنە ءوزىمىزدىڭ ءتول جاڭا جىلىمىز – ءاز ناۋرىزدى ەستەن شىعارماعان ءجون. بۇل مەيرام – تىرشىلىكتى تۇلەتە كەلەتىن ناعىز تابيعي جىل باسى. ناۋرىز – جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋدىڭ سيمۆولى. سوندىقتان ءتول مەرەكەمىزدىڭ مازمۇنىن بايىتىپ, ونى بارىنشا ەرەكشەلەپ, جاڭاشا اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك. بۇل قادام قوعامدى ۇيىستىرىپ, ۇلتتىق بىرەگەيلىگىمىزدى ايشىقتاپ, ەل بىرلىگىن نىعايتا تۇسۋگە ىقپال ەتەدى دەپ سەنەمىن», دەگەنى ويعا ورالادى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇسىنىسىمەن بيىل ناۋرىز مەيرامىنىڭ ارنايى تۇجىرىمداماسى جاسالىپ, بۇدان بىلاي جىل سايىن 14-23 ناۋرىز ارالىعىندا «ناۋرىزناما» ونكۇندىگى وتكىزىلەتىن بولىپ شەشىلدى. وسىلايشا, ۇلىق مەرەكەمىزدى تويلاۋدىڭ جاڭا ءداستۇرى ەنگىزىلىپ وتىر. ول باتىس وڭىرلەردە ەرتە زاماننان كەلە جاتقان كورىسۋ كۇنىن ەل بويىنشا اتاپ وتۋمەن باستالاتىنى وتە قيسىندى. وسى مەيرامنىڭ باستى ماعىناسى – ادامداردىڭ ءبىر-بىرىمەن قۇشاق جايا سالەمدەسىپ, ىزەت ءبىلدىرۋى, ارالارىندا وكپە-رەنىش بولسا, كەشىرىم سۇراپ تاتۋلاسۋى. بۇل اتاۋلى كۇن «الدىڭا كەلسە, اتاڭنىڭ قۇنىن كەش» دەگەن كەڭپەيىل حالقىمىزدىڭ بويىنا سىڭگەن اسىل ادامگەرشىلىك قاسيەتتى كەيىنگى ۇرپاقتان-ۇرپاققا ميراس ەتۋ ءۇشىن كەرەك. ال ودان كەيىنگى قايىرىمدىلىق, مادەنيەت جانە ۇلتتىق سالت-ءداستۇر, شاڭىراق, ۇلتتىق كيىم, جاڭارۋ, ۇلتتىق سپورت, ىنتىماق, جىل باسى, تازارۋ كۇندەرى ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى ايرىقشا ۇلىقتاۋعا ارنالعانى ءسۇيىنىشتى.
وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسى جاقىندا ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ اتىراۋدا وتكەن ءۇشىنشى وتىرىسىندا ۇلتتىق كيىم كۇنىنىڭ ءمان-ماڭىزىنا ەرەكشە توقتالىپ: «باسقا جۇرت قازاقتى كيىمىنەن تانيتىن بولۋى كەرەك. كەيبىر ءىرى كومپانيالار مەن وقۋ ورىندارى ۇلتتىق ناقىشتا كيىنۋ ءۇردىسىن ەنگىزىپ جاتىر. بۇل – وتە ورىندى باستاما, ونى قولداپ, اۋقىمىن كەڭەيتە تۇسكەن ءجون. اسىرەسە قازىرگى تاڭدا مۇنداي قادامداردىڭ ءمان-ماڭىزى ايرىقشا. سەبەبى كەيىنگى جىلدارى ەل ىشىندە قارا كيىنىپ, تۇمشالانىپ جۇرەتىن ادامدار پايدا بولعانى بارشاڭىزعا ءمالىم. ولار – بوتەن ەمەس, ءوز ازاماتتارىمىز. حالقىمىزدىڭ دۇنيەتانىمىندا قارا كيىنىپ ءجۇرۋ دەگەن اتىمەن بولماعان. بۇل – ەلىكتەۋشىلىكتەن, اسىرە-دىنشىلدىكتەن تۋعان ءۇردىس. ءبىز سالت-داستۇرىمىزدەن اجىراماۋىمىز كەرەك. راديكالدى نەوفيتتار حالقىمىزدىڭ سالتىندا جوق كيىم ۇلگىلەرى ارقىلى دا جات ءدىني يدەالداردى قوعامعا تاڭۋعا تىرىسىپ ءجۇر. بۇل ءبىزدىڭ ءداستۇرلى ۇعىمدارىمىز بەن قۇندىلىقتارىمىزعا جاسالىپ جاتقان اشىق شابۋىل ەكەنى انىق. ءبىز بابالارىمىزدىڭ سان مىڭجىلدىق ءدىني ءىلىمى مەن رۋحاني باعدارىنا ارقا سۇيەۋىمىز كەرەك. ەلىمىزدىڭ رۋحاني دەربەستىگىن ساقتاپ, ونى نىعايتا تۇسەمىز دەسەك, تۇركى حالىقتارىنىڭ كوپشىلىگىنىڭ, سونىڭ ىشىندە قازاقتاردىڭ ءداستۇرلى ءدىنى – سۋننيتتىك باعىتتاعى حانافي ءمازھابىنا دەن قويۋىمىز قاجەت», دەگەن اتالى ءسوزى ەل تاعدىرىن ويلايتىن زيالى, سانالى ازاماتتاردىڭ ەشقايسىسىن بەيجاي قالدىرماۋعا ءتيىس.
تاعى ءبىر ماڭىزدى جايت – جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار مەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ وڭىرلىك قۇرىلىمدارى جوعارى جاقتان جىبەرىلگەن «ناۋرىزناما» ونكۇندىگىن وتكىزۋ جونىندەگى نۇسقاۋلىقتى ورىنداۋ بارىسىندا ءار ءوڭىردىڭ ەرەكشەلىگىن ەسكەرە وتىرىپ, شىعارماشىلىق ءتاسىل قولدانسا, قۇبا-قۇپ. ماسەلەن, بۇدان بىرنەشە جىل بۇرىن سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ سول كەزدەگى اكىمى قۇمار اقساقالوۆ پەتروپاۆل قالاسىنىڭ باستى الاڭدارىندا عانا مەرەكەلەنىپ كەلگەن ناۋرىز تويىن كوپپاتەرلى تۇرعىن ۇيلەردىڭ اۋلالارىندا دا اتاپ ءوتۋدى ۇسىنعانى جادىمىزدا. بۇل ۇسىنىستى قابىل العان پاتەر يەلەرىنىڭ كووپەراتيۆتەرى كەزدەسىپ قالعاندارىندا ءبىر-بىرىنە باس يزەسىپ, سالەمدەسۋ يشاراسىن جاساعاندارى بولماسا, باسقالاي ارالاس-قۇرالاسى جوق كورشىلەردى اشىق اسپان استىندا جايىلعان داستارقان باسىندا ءبىر-بىرىمەن جاقىن تانىستىرىپ, ءماز-مەيرام قىلعان.
«ورتالىق الاڭدا ءوتىپ جاتقان ناۋرىز مەيرامىنا بارعانىمىزدا «مارتەبەلى مەيماندار» تولىپ وتىراتىن كيىز ۇيلەرگە كىرىپ, ناۋرىزكوجە ىشۋگە مۇمكىندىك بولا بەرمەۋشى ەدى. ەندى, مىنە, قازاق دوستاردىڭ ۇلتتىق داستارقانىنداعى تاعامداردان ءدام تاتىپ, ءماز بولىپ قالدىق. قانداي تاماشا!» دەگەن باسقا ەتنوس وكىلدەرى دە جەتەرلىك.
البەتتە, اتاقتى بازار جىراۋ ايتقانداي, ون سەگىز مىڭ عالامنىڭ ابزالى بولىپ جاراتىلعان ادام پايعامبار اتا ۇرپاعى ءۇشىن تابيعاتتىڭ جاڭارۋى عانا ەمەس, قوعامنىڭ جاڭعىرۋى دا اسا ماڭىزدى. بۇل رەتتە كەيىنگى جىلدارى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان ساياسي-ەكونوميكالىق رەفورمالار حالقىمىزدىڭ ەجەلگى ەرتەگى-اڭىزدارىنا ارقاۋ بولعان اسىل ارمانى – ءادىل مەملەكەت ورناتۋعا دەگەن ۇمىتىنە قانات ءبىتىرىپ, قىران قۇستاي قومداندىرىپ وتىر دەسەك, اسىرا ايتپاسپىز. ويتكەنى مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءبارىن ءبىر ادام عانا شەشەتىن سۋپەرپرەزيدەنتتىك جۇيەدەن ءوز ەركىمەن باس تارتىپ, «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» فورمۋلاسى مەن «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىن جۇزەگە اسىرۋدى ۇسىنعانى – كوپشىلىك كوڭىلىندە جۇرگەن كورىكتى ويلاردى ءدوپ باسقان دەموكراتيالىق قادامدار. ەكونوميكانى تۇبەگەيلى رەفورمالاۋ ءۇشىن بارلىق قۇزىرەت بەرىلىپ, جاس تا بىلىكتى كادرلارمەن نىعايتىلعان جاڭا ۇكىمەتتىڭ العاشقى باتىل شەشىمدەرى دە ەل ەرتەڭىنە دەگەن سەنىمدى نىعايتا تۇسكەندەي. ال مەملەكەت باسشىسى «ادىلەتتى قازاقستان – ادال ازامات – وزىق ويلى ۇلت» دەگەن ۇشتاعان ۇعىم ارقىلى سيپاتتاعان ەلىمىزدىڭ بولاشاق بەينەسىن ويداعىداي سومداۋ – بارشا وتانداسىمىزدىڭ ورتاق مىندەتى, ورتاق تاريحي ميسسياسى.
