بىرنەشە باعىت قامتىلعان
«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە اكىمشىلىك ادىلەت سالاسىن جەتىلدىرۋ جانە كەڭەيتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى بويىنشا بايانداما جاساعان ادىلەت ءمينيسترى ازامات ەسقاراەۆ: «2021 جىلى 1 شىلدەدە مەملەكەتتىك ورگاندار مەن جەكە تۇلعالاردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىل تاسىلدەرىن تۇبەگەيلى وزگەرتكەن اكىمشىلىك راسىمدىك-پروتسەستىك كودەكس (ارپك) قولدانىسقا ەنگىزىلدى. كودەكس قولدانىسقا ەنگىزىلگەننەن بەرى ەرەجەلەردىڭ تيىمدىلىگى اكىمشىلىك سوتتارداعى داۋلاردى قاراۋ تاجىريبەسىندە كورىندى. قۇقىق قولدانۋ پراكتيكاسى ارپك-ءنىڭ پروتسەدۋرالىق جانە پروتسەستىك بولىكتەرىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ قاجەت ەكەندىگىن كورسەتتى. مەملەكەت باسشىسى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا دا اكىمشىلىك ادىلەت سالاسىن ودان ءارى كەڭەيتۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى», دەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, زاڭ جوباسى بىرنەشە باعىتتى قامتىعان. ءبىرىنشىسى – جاريا-قۇقىقتىق داۋلاردىڭ جەكەلەگەن ساناتتارىن ازاماتتىق پروتسەستىك كودەكسىنەن اكىمشىلىك ادىلەت اياسىنا كوشىرۋ. ەكىنشىسى – ۇكىمەتكە مەملەكەتتىك ورگاندار جانە مەملەكەتتىك ورگاندار مەن مەملەكەتتىك ۇيىمدار اراسىنداعى زاڭنامالىق نورمالاردى ءتۇسىندىرۋ جونىندەگى داۋلاردى شەشۋ جونىندەگى وكىلەتتىكتەردى بەكىتۋ. ءۇشىنشىسى – اكىمشىلىك راسىمدەر تۋرالى زاڭنامانىڭ جەكەلەگەن نورمالارىن ودان ءارى تۇزەتۋ, سونداي-اق ارپك-كە ءتيىستى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ. وسىلايشا مينيسترلىك مەملەكەتتىك ورگاندار مەن مەملەكەتتىك ۇيىمدار اراسىنداعى داۋلاردىڭ ارپك ەرەجەلەرى جانە ۇكىمەت رەگلامەنتىنىڭ ەرەجەلەرى بويىنشا قارالۋ ءتاسىلىن ازىرلەگەن. ايتالىق, ەگەر ءبىر مەملەكەتتىك ورگان باسقا مەملەكەتتىك ورگاننىڭ شەشىمىمەن كەلىسپەسە, وندا ول جوعارى تۇرعان مەملەكەتتىك ورگانعا اكىمشىلىك شاعىممەن جۇگىنۋگە قۇقىلى جانە تيىسىنشە جوعارى تۇرعان مەملەكەتتىك ورگاننىڭ شەشىمىمەن كەلىسپەگەن جاعدايدا, ۇكىمەت اپپاراتىنا جۇگىنۋگە بولادى.
ماقسات – باياناتقا باعىنىشتىلىقتى بولدىرماۋ
جالپى وتىرىستا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە قىلمىستىق, قىلمىستىق-پروتسەستىك جانە قىلمىستىق-اتقارۋ كودەكستەرىن وڭتايلاندىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ءبىرىنشى وقىلىمدا قارالدى. قۇجاتتىڭ ماڭىزدىلىعىن ادىلەت ءمينيسترى ازامات ەسقاراەۆ زاڭ جوباسىنداعى وزگەرىستەردىڭ ءبىر ءبولىمى ازاماتتار مەن كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى كۇشەيتۋگە باعىتتالعانىن جەتكىزدى. وندا ازاماتتاردى قىلمىستىق قۋدالاۋ اياسىندا نەگىزسىز تارتۋدى بولدىرماۋ, بۇزۋشىلىقتاردى جانە سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋدىڭ تولىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ءىستى «پىسىقتاۋعا» پروكۋرورعا قايتارۋ مۇمكىندىگىن بەرمەۋ, كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىن رەۆيزيالاۋ جانە تەكسەرۋ ءىسىن جۇرگىزۋدى پروكۋرورمەن مىندەتتى تۇردە كەلىسۋدى بەلگىلەۋ, ءتىنتۋ, جەكە ءتىنتۋ جانە تاركىلەۋ بويىنشا سانكتسيانىڭ 10 كۇندىك مەرزىمىن بەلگىلەۋ شارالارى قاراستىرىلعان. بۇدان باسقا, بۇرىن «قورعالۋعا قۇقى بار كۋا» رەتىندە بولعان ادامنىڭ ايعاقتارىن دالەل رەتىندە پايدالانۋعا تىيىم سالۋ ۇسىنىلىپ وتىر. ونىڭ ايتۋىنشا, ادام ولىمىنە بايلانىستى ەمەس, اسا اۋىر قىلمىستاردىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرى بويىنشا كىنانى مويىنداۋ تۋرالى مامىلە نىسانىندا پروتسەستىك كەلىسىم جاساسۋ مۇمكىندىگىن بەرۋ, قورعالۋعا قۇقى بار كۋانى ساراپتاماعا باستاماشىلىق جاساۋعا قۇقى بار ادامدار شەڭبەرىنە بىرىكتىرۋ, جازانىڭ مولشەرلەس بولۋىن, سونداي-اق باس بوستاندىعىنان ايىرۋدىڭ بالاماسىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن كەيبىر قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتارعا ەسەلەنگەن ايىپپۇلداردى ەنگىزۋ كوزدەلگەن.
ءماجىلىس دەپۋتاتى نۇرتاي سابيليانوۆ قىلمىستىق ىستەردى تەرگەۋ ورگاندارى تاۋەلسىز زەرتتەۋلەردە راستالماعان مالىمەتتەردى كورسەتىپ, راپورت بەرۋ ارقىلى قىلمىستىق ءىس قوزعايتىنىن, كەيدە بۇل ازاماتتاردىڭ قۇقىن بۇزۋعا اكەلەتىنىن اتاپ ءوتتى. سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋدىڭ بىرىڭعاي تىزىلىمىندە قىلمىستىق ىستەردى نەگىزسىز تىركەۋدى قالاي الىپ تاستاۋعا بولاتىنىن ايتا كەلىپ: «ازاماتتاردىڭ قۇقىن قورعاۋ ءۇشىن قانداي پارمەندى تەتىكتەر كوزدەلەدى؟» دەپ سۇرادى. دەپۋتاتتىڭ ساۋالىنا جاۋاپ بەرگەن ادىلەت ءمينيسترى مۇنداي ماسەلەنىڭ بارىن جوققا شىعارمادى. «سول ءۇشىن ءبىز ەگەر قىلمىستىق ارەكەتتىڭ سالدارى ەكونوميكالىق شىعىن كەلتىرىلمەسە, دالەلدەيتىن قۇجاتتار بولماسا, بايانات نەگىزىندە قىلمىستىق ءىستى قوزعاۋعا رۇقسات بەرىلمەيدى دەگەن ناقتى شەكتەۋ قويۋدى كوزدەپ وتىرمىز. بۇل سوتقا دەيىنگى تەرگەۋلەردىڭ بىرىڭعاي تىزىلىمىندە باياناتتى تىركەۋگە جول بەرمەيدى جانە ازاماتتاردىڭ قۇقى مەن بوستاندىعىن قورعاۋعا كومەكتەسەدى», دەيدى سالا باسشىسى.
زاڭ جوباسىنىڭ ءۇشىنشى بلوگى قىلمىستىق ۇدەرىستى وڭتايلاندىرۋعا جانە قاعازباستىلىقتان ارىلتۋعا باعىتتالعان. «بۇل ءبولىم قىلمىستىق ءىستى ادەپكى بويىنشا ەلەكتروندى فورماتتا قاراۋعا مۇمكىندىك بەرەدى جانە قىلمىستىق ۇدەرىسكە قاتىسۋشىلاردىڭ پىكىرىن ەسكەرۋ قاجەت. سونداي-اق قاشىقتان بەتتەستىرۋ جانە جاۋاپ الۋ مۇمكىندىگىن ەنگىزۋ جوسپارلانۋعا ءتيىس. ويتكەنى بۇگىندە تەرگەۋشى باسقا ايماقتاردان دا بەتتەستىرۋ ءۇشىن ادامداردىڭ كەلۋىن قامتاماسىز ەتەدى. وعان قوسا, قاشىقتان جاۋاپ الۋ مەن بەتتەستىرۋ سۋبەكتىلەرىنىڭ اۋقىمى كەڭەيەدى. وسىلايشا, جابىرلەنۋشى جانە كۋامەن قوسا, قورعالۋعا قۇقى بار كۋا مەن كۇدىكتىگە قاتىستى بەينەبايلانىس رەجىمىندە عىلىمي-تەحنيكالىق قۇرالداردى پايدالانىپ, تەرگەۋ ارەكەتتەرىن جۇرگىزۋگە بولادى», دەپ ءتۇسىندىردى ا.ەسقاراەۆ.
بيۋروكراتيانى ازايتا الا ما؟
سونداي-اق دەپۋتاتتار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانۋدى قولداۋ, ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى جانە تابيعي مونوپوليالار ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلدادى. قۇجاتتىڭ ماقساتى – حالىقتىڭ, شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانۋ سالاسىنداعى پروبلەمالارىن شەشۋ, سونداي-اق مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2021 جىلعى 26 مامىرداعى ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالاسىن دامىتۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى كەڭەستە بەرگەن تاپسىرماسىن ورىنداۋعا باعىتتالعان. قۇجات اياسىندا كاسىپكەرلىك كودەكسكە, كەدەندىك رەتتەۋ تۋرالى كودەكسكە جانە «ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى تۋرالى», «جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانۋدى قولداۋ تۋرالى», «تابيعي مونوپوليالار تۋرالى» زاڭدارعا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلمەك. اتاپ ايتقاندا, «جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانۋ بويىنشا شاعىن اۋقىمداعى وبەكت» دەگەن تەرمين ەنگىزىلدى. بۇل نورما جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ شاعىن گەنەراتسياسىنىڭ مارتەبەسىن نەعۇرلىم ناقتى ايقىنداۋعا جانە ونى جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ ءىرى كوممەرتسيالىق بيزنەس-جوبالارىنان اجىراتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەكىنشىدەن, جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ شاعىن اۋقىمداعى وبەكتىلەرىنىڭ ەڭ جوعارى قۋاتى 200 كۆت دەيىن ۇلعايتىلدى. تۇزەتۋ ءىرى بولشەك تۇتىنۋشىلارعا وزدەرىنىڭ شاعىن اۋقىمدى جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ وبەكتىسى ەسەبىنەن ەلەكتر ەنەرگياسىنا دەگەن ءوز مۇقتاجىن بارىنشا قامتاماسىز ەتۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى. ءماجىلىس دەپۋتاتى دۇيسەنباي تۇرعانوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل بويىنشا نەتتو-تۇتىنۋشى جەكە تۇلعالار دارا كاسىپكەر رەتىندە تىركەلۋ مىندەتىنەن بوساتىلادى. مۇنداي تولىقتىرۋ ازاماتتاردىڭ جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ شاعىن اۋقىمداعى وبەكتىلەرىن پايدالانۋ ۇدەرىسىندەگى بيۋروكراتيانى ايتارلىقتاي ازايتادى, تىركەۋشى ورگاندارمەن ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋ قاجەتتىلىگىن بولعىزبايدى.
مادەني كود – مەملەكەتتىڭ نەگىزگى مىندەتىنىڭ ءبىرى
بۇدان كەيىن دەپۋتاتتار ءتيىستى مينيسترلىكتەر مەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىكتىڭ وكىلدەرىمەن بىرگە ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك اۋماقتارىندا اعىمداعى سۋارۋ ماۋسىمىنا دايىندىق بارىسىن تالقىلاپ, دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن جولدادى.
«Amanat» فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى, دەپۋتات جاناربەك ءاشىمجان ماتەريالدىق ەمەس رۋحاني مۇرالار جايىن قوزعادى. «ماتەريالدىق ەمەس قۇندىلىقتار – ۇلتتىڭ يممۋنيتەتى. كوزبەن كورۋگە, قولمەن ۇستاۋعا كەلمەيتىن, بىراق جانىڭمەن سەزىنەتىن قۇندىلىقتار بولماسا ۇلتتىڭ جانى جالاڭاشتانادى. قۇندىلىقتان ايىرىلعان ۇرپاق رۋحاني ازىپ, ۇلتتىق سانا السىرەيدى. بۇگىنگى بىرجىنىستىلىق, پەدوفيليزم, زورلىق-زومبىلىق, اكە-شەشەنى سىيلاماۋ, تۋىستىق قاتىناستىڭ ءۇزىلۋى, وتباسىلىق قۇندىلىقتاردىڭ السىرەۋى اسپاننان تۇسكەن جوق. سول ماتەريالدىق ەمەس رۋحاني مۇرالاردان تامىر ۇزگەن ۇرپاقتىڭ بويىنداعى كەسەلدەر», دەدى دەپۋتات. ۇكىمەت 2013 جىلى ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرانى قورعاۋ جانە دامىتۋ جونىندەگى قابىلداعان تۇجىرىمداما سول كۇيى قاعاز بەتىندە قالعانىن ايتا كەلىپ: «ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرانى انىقتاۋ, قۇجاتتاۋ, زەرتتەۋ, ساقتاۋ, جاڭعىرتۋ, ماتەريالدىق ەمەس مۇرامەن اينالىساتىن تۇلعالاردى قولداۋ سەكىلدى مىندەتتەردىڭ ءبىرى دە ورىندالعان جوق. الەمدە 150 ەل حالىقارالىق كونۆەنتسيانى راتيفيكاتسيالاپ, ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرانى قورعاۋعا مىندەتتەمە العان. بۇل قاتاردا قازاقستان دا بار», دەدى ول. سوندىقتان دەپۋتات اياقسىز قالعان جۇمىسقا جان ءبىتىرىپ, ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگان مادەني مۇرانى ساقتاۋدا جۇمىس ىستەيتىن ۋاقىت جەتكەنىن جەتكىزدى.
ساقتاندىرۋ ەمەس, سالىقتىڭ قوسىمشا ءتۇرى
«اق جول» قدپ فراكتسياسىنىڭ دەپۋتاتتارى مىندەتتى مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىنىڭ ءتيىمسىز جۇمىسىن سىنعا الىپ, قولدانىستاعى مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىندە ساقتاندىرۋ مودەلى جوق ەكەنىن جەتكىزدى. ولاردىڭ ايتۋىنشا, سالىمشىلار امسق-داعى ءوز قاراجاتىن باقىلاي المايدى, ال قور اتاۋىنداعى «ساقتاندىرۋ» ۇعىمى پروفاناتسياعا اينالدى. سوعان قاراماستان «اشىق نقا» پورتالىندا تابىسى 850 مىڭ تەڭگەدەن اساتىن ادامدار ءۇشىن ءمامس جارنالارىن بەس ەسەگە ۇلعايتۋ تۋرالى زاڭ جوباسى ورنالاستىرىلدى. ەڭ قىزىعى, پورتالدا جوبانى ونلاين تالقىلاۋعا ءبىر ساعات عانا ۋاقىت بولىنگەن. سول از عانا ۋاقىتتىڭ وزىندە جۇزدەگەن ازامات قارسى پىكىر ءبىلدىرىپ, ءمامس بويىنشا اۋدارىمداردى ۇلعايتۋ جونىندەگى باستاما بيزنەس وكىلدەرىنىڭ دە ەرەكشە نارازىلىعىن تۋعىزعان. «مەديتسينالىق ساقتاندىرۋدىڭ قولدانىستاعى مودەلى ەكونوميكانىڭ بارلىق قاعيداتتارىنا قايشى كەلەدى, ءوز دەنساۋلىعى ءۇشىن دەربەس جاۋاپكەرشىلىكتى جانە ەمدەلۋگە دەربەس جيناقتاردى قامتىمايدى. ادام ءوز دەنساۋلىعىنا قالاي قارايتىنىنا قاراماستان, تولەۋگە مىندەتتى بولىپ شىعادى. ياعني جامان ادەتتەرى جوق, سپورتپەن شۇعىلداناتىن جانە اۋدارىمدارىن ەمدەۋگە جۇمسامايتىندار دەنساۋلىعىنا ءمان بەرمەيتىندەر, تەمەكى شەگەتىندەر, ىشەتىندەر جانە ودان ۇنەمى ءدارى-دارمەكتەر مەن دارىگەرلەرگە اقشا جۇمسايتىندارمەن بىردەي تولەۋى كەرەك. قارتتارعا, مۇگەدەكتەرگە جانە توتەنشە جاعدايلارعا قاتىستى ىنتىماقتى قاعيدات جۇمىس ىستەۋى كەرەك ەكەنى تۇسىنىكتى. بىراق تولىققاندى ادامدار دەنساۋلىعىنا جاۋاپ بەرۋى كەرەك. ال ءاربىر جارنا تولەۋشىنىڭ ءوز جارنالارىن ءوز بەتىنشە بيلىك ەتۋگە قۇقىعى بولۋعا ءتيىس», دەيدى دەپۋتاتتار. ايتپەسە, ولاردىڭ مەديتسينالىق كومەككە جۇگىنبەستەن اي سايىن قورعا تولەيتىن اقشاسى ءۇشىنشى ادامداردىڭ مەديتسينالىق قىزمەتتەرىن تولەۋگە كەتەدى, سوراقىسى, قور ونى ءوز قالاۋىنشا پايدالانادى. اقيقاتىندا, بۇل ساقتاندىرۋ ەمەس, سالىقتىڭ قوسىمشا ءتۇرى عانا بولىپ وتىر.
