قوياندىدا تەك ساۋدا كورىگى عانا قىزعان جوق, ءان مەن كۇي, الەۋمەتتىك ماڭىزى بار پىكىرتالاستار, ءتۇرلى داۋ-دامايدى شەشۋ سىندى ءتۇرلى قىزمەتتى ءبىر باسىنا توعىستىرعان رۋحاني ورتا قالىپتاستى. مۇندا قىر ەلدەرى بيلەرىنىڭ سەزى ءوتىپ, ءتۇرلى الەۋمەتتىك, قۇقىقتىق ماسەلەلەر ءسوز بولىپ, ءوز شەشىمىن تاۋىپ وتىرعان. سونىڭ ءبىرى – 1905 جىلى قوياندى جارمەڭكەسىندە الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحاننىڭ باسشىلىعىمەن پاتشا وكىمەتىنە ساياسي قارسىلىق رەتىندە 14 مىڭ ادام قول قويعان اتاقتى «قارقارالى پەتيتسياسى» جازىلدى. ءتىپتى ەل اۋزىندا جۇرگەن ءبىرجان سال, قوبىزشى ىقىلاس دۇكەن ۇلى, كۇيشى تاتتىمبەت قازانعاپ ۇلى, ايگىلى اقىندار قامبار, جاناق, شوجە ءتارىزدى قازاقتىڭ ءبىرتۋار تالانتتارى باس قوسىپ, قوياندى دالاسىن دۋمانعا بولەگەن. سول كەزدە قىزىلدى-جاسىلدى كيىنگەن ءبىرجان سال ات ۇستىندە ۇكىلى دومبىراسىن بەزەپ:
«بازارىڭ قۇتتى بولسىن, ارداقتى ەلىم,
قوياندى – تۋ كوتەرگەن دۋمان جەرىم.
قارقارالى, سۇلۋ كوكشە – جەر شوقتىعى,
سارىارقا التىن اسۋ, اسقار بەلىم», دەپ جارمەڭكە بازارىن انمەن اشقان ەكەن. جاياۋ مۇسا, ۇكىلى ىبىراي, ءمادي ءباپي ۇلى, ءيمانجۇسىپ, مايرا ۋاليقىزى سىندى كومەيىنە بۇلبۇل ۇيا سالعان انشىلەردىڭ ءۇنى قالىقتادى قوياندى اسپانىندا. قازاقتىڭ باس اقىنى اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ دا ناعاشىلاپ قارقارالىعا كەلگەندە ءجيى ات باسىن بۇراتىن قۇتتى مەكەنى بولعان بۇل قوياندى.
سول سەكىلدى مۇندا شىڭىلتىر داۋسىمەن قازاقتىڭ كەڭ دالاسىن ءدۇر سىلكىنتىپ, سەگىز شاقىرىمعا دەيىن جەتكەن ەرەك ۇنىمەن ەلدى ۇزدىكتىرگەن امىرە قاشاۋباەۆتىڭ ونەرىمەن سۋسىندادى قالىڭ جۇرت. سۋىرىپ سالما اقىن يسا بايزاقوۆ, ء«ان اكادەميگى» جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ, قالي بايجانوۆ, عابباس ايتباەۆ باستاعان ءدۇلدۇل دارىندار – قوياندىدان تۇلەپ ۇشقان تالانتتار. بالۋان شولاق – نۇرماعامبەت بايمىرزا ۇلى مەن قاجىمۇقان مۇڭايتپاس ۇلىنىڭ دا تالاي رەت كۇش-قايراتىمەن قالىڭ جۇرتتى تاڭعالدىرعان قاسيەتتى توپىراعى بۇل. ءتىپتى بالۋان شولاقتىڭ ومىرىندەگى ايگىلى وقيعا – فرانتسۋز بالۋانى كاروننىڭ جاۋىرىنىن جەر يىسكەتىپ, قابىرعاسىن سىندىرعان تاريحي ساتىنە دە وسى كيەلى ولكە كۋا.
قوياندىنىڭ قازاقتىڭ تۇڭعىش كاسىبي تەاترىنىڭ قالىپتاسۋىنا دا سىڭىرگەن ىقپالى زور. تۇڭعىش ۇلت تەاترىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى, قازاق ونەرىنىڭ قارا نارى قاليبەك قۋانىشباەۆتىڭ ءبىر ءوزى ءبىر مەزەتتە بىرنەشە رولگە ەنەتىن قىزىقتى قويىلىمدارى مەن «شانشارلارىن» دا ەڭ العاش حالىق وسى جارمەڭكەدە تانىپ, ءبىلدى, ساف ونەر قۇدىرەتىنە تولاسسىز قوشەمەتىن ارنادى. قوياندىدا قانات قاتايتىپ, قياعا قالىقتاعان قاليبەك قۋانىشباەۆ, امىرە قاشاۋباەۆ, يسا بايزاقوۆ باستاعان تۋما تالانتتار 1926 جىلى قىزىلوردا توپىراعىندا تۋ تىككەن تۇڭعىش كاسىبي قازاق تەاترىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلار ەكەنىن ەسكەرسەك, دەمەك قوياندى ۇلتتىق تەاتر ونەرىنىڭ دە قاسيەتتى وتاۋى دەپ بەك سەنىممەن ايتا الامىز.
