ەل بىرلىگىنىڭ ۇيىتقىسى

بيىل ايەلدەر ىستەرى جو­نىن­دەگى ۇلتتىق كوميسسياسى قىزمەتىنە 25 جىل تولادى. وسى ورايدا ويىما 2 سۇراق ورالدى: شيرەك عاسىردا قازاق ايەلى نە ءبىتىردى؟ قانداي ساپالىق وزگەرىستەر ءجۇردى؟

مۇنىڭ جاۋابىن ايتاردان بۇرىن «25 جىل بۇرىن ولار قانداي ەدى؟» دەگەن سۇراق توڭىرەگىندە دە ويلانعان دۇرىس. ءيا, ەسىمىزگە ءتۇستى: 1) الا سومكەسىن ارقالاپ, بالا-شاعامدى قالاي اسىرايمىن دەپ, ءوزىن دە, ەلدى دە ساقتادى; 2) جاي ساقتاعان جوق, نارىقتىڭ الىپپەسىن ۇيرەندى, بالالارىنا دا جاڭا ءبىلىم بەرۋگە تىرىستى; 3) اسسوتسياتسيالارعا بىرىگىپ, كاسىبي ءھام دەڭگەيىن كوتەردى; 4) بيلىك جۇمىسىنا اتسالىسۋعا ۇمتىلىپ, العاش­قى سايلاۋلارعا قاتىستى.

بۇل جەردە ارقايسىسىمىز ءوز جولى­مىزدى ەسكە الساق, كوپ ىلگەرىلەگەنىمىزدى كورەمىز. دامۋ­دىڭ وزەگى – ءار ادامنىڭ ادال ەڭبەگى, تاباندىلىعى, بىزگە سەنگەن اينالامىزدىڭ, وتباسىمىزدىڭ قولداۋى, مەملەكەتتىڭ الەۋمەتكە باعىتتالعان ساياساتى ەكەن. بىرەۋ بىلەر, بىرەۋ بىلمەس, وسى ساياساتتى قالىپتاستىرۋدا ايەلدەر ىس­تەرى جونىندەگى ۇلتتىق كوميس­سيانىڭ دا ەڭبەگى بار. ءاربى­رىمىز ورتامىزعا قالقان بولدىق, وت­كەن جولىمىز, كورگەن قيىن­دىعى­مىز, جەڭىستەرىمىز – تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى قازاق ايەلىنىڭ تاۋەكەلى ەدى.

ال قازاق ايەلى بۇگىن نە ءبىتىرىپ وتىر؟ قازاقستاندا ايەلدىڭ رامىزدىك سيپاتى قانداي؟ قازىرگى ايەلدىڭ رامىزدىك سيپاتى 25 جىل بۇرىنعى ايەلدەردەن الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق, ساياسي اسپەكتىدە ءبىرشاما ەرەكشەلەنەدى. اتاپ ايتساق:

• بۇگىنگى قازاق ايەلى وتبا­سىنداعى ءداستۇرلى ءرولىن يگە­رىپ وتىر, وتباسى ءومىرىن ۇيىم­داستىرۋعا, مانساپ پەن جەكە ءومىر اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋعا قولىنان كەلەتىننىڭ ءبارىن جاسايتىنى بايقالادى;
• بۇگىنگى زامان ايەلى كاسىبي جانە جەكە ءومىردى تەڭ ۇستاپ, قوعامدى جەتىلدىرۋدە ونەگەلىك ورنىن ۇمىتقان ەمەس;
• مانسابىن ەركىن تاڭداي وتىرىپ, ءبىلىم الۋعا جانە ءوزىن-ءوزى دامىتۋعا كەڭ مۇمكىندىك الدى;
• بۇگىندە ايەلدەر ساياساتتا, بيزنەستە جانە قوعامدىق ءومىردىڭ باسقا سالالارىندا بەلسەندى ءرول ات­قارادى. ولار پارلامەنتتە, كور­پوراتسيالاردا, قوعامدىق ۇيىم­دار­دا پوزيتسيالارىن نىعايتا ءتۇستى.
• سىرتقى كەلبەتىنە, ءوزىن-ءوزى دۇرىس كورسەتۋگە سانالى تۇر­دە قارايدى; باتىس پەن شىعىس تال­عامى تۇرعىسىنان وزىندىك كەلبەتىن ساقتاپ, ءتولتۋما ۇلتتىق قاسيەت پەن پاراساتتى دا ۇمىتپايدى;
• ەڭ باستى ميسسياسى – ومىر­گە ۇر­پاق اكەلۋدى دە جوعارى, سا­پالى دەڭگەيدە ورىنداپ, وتباسىن ۇيىتىپ وتىر.

قازىر ايەلدەرىنىڭ بارلىق سالاداعى ورنى تۋرالى قوعامدىق پىكىر وزگەردى. وسىدان 25 جىل بۇرىنعىعا قاراعاندا ايەل زاتىنىڭ مۇمكىندىك اياسى كەڭەيىپ, تاڭداۋ ەركىندىگى ارتتى. بۇل ونىڭ قوعامداعى ءرولىن ايعاقتايدى.

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ تۇركىس­تان­دا وتكەن ۇلتتىق قۇرىل­تايدا: «تۇپكى ماقسا­تىمىزعا جەتۋ ءۇشىن ساياسي ەكو­نوميكالىق رەفورما جاساۋ جەتكىلىكسىز. ەڭ باستىسى, ءار ازا­ماتتىڭ سانا-سەزىمى جاڭ­عى­رۋى كەرەك. حالقىمىزدىڭ دۇ­نيە­تانىمى, جاڭا ومىرلىك ۇس­تانىم­دارى وزگەرۋگە ءتيىس. ايت­پەسە رە­فورمانىڭ ءبارى بەكەر. ءبىر سوزبەن ايتقاندا پيعىل وزگەر­مە­سە, ەشتەڭە دە وزگەرمەيدى. ويت­كەنى سانا-سەزىم جاڭعىرۋى, جاڭا ومىرلىك ۇستانىمدار, پيعىل وز­گەرۋىنە ىقپال ەتۋ, ەڭ الدىمەن, بۇل ايەلدەر ماسەلەسى دەپ ويلايمىن» دەپ, باستى مەسسەدجدى ايقىندادى.

ۇلت پەن ەل جاع­دايىنا بەيجاي قارا­ماي­تىن ايەلدەر قاۋىمى ادىلەتتى جانە تۇ­راقتى قوعام تۋرالى پرە­­زيدەنت تاپسىرمالارىن جۇ­زەگە اسىرۋعا جان-جاقتى كومەك­تە­سە الادى. ايەلدەردىڭ الەۋمەت­تىك ادىلەتتىلىكتى, تەڭدىك پەن ورنىق­تىلىقتى نىعايتۋعا باعىتتالعان قوعامدىق ۇيىمدارى مەملەكەت باس­شىسىنىڭ ساپالى ۇلت, ادال ازاماتقا قاتىستى ساياساتىن قول­داي­دى.

تاريح كورسەتكەندەي, ايەلدەر ەلدىك سانانى قالىپتاستىرىپ, قوعامداعى وزگەرىستەرگە تۇرتكى بو­لۋدا شەشۋشى رولگە يە, تەرەڭ وزگەرىستەردىڭ كاتاليزاتورى بولا الادى. سول ارقىلى قوعامدا ەلەۋلى وزگەرىستەرگە قول جەتكىزدى. ويتكەنى ايەلدەر وتباسى مەن قوعامعا جاڭا دۇنيەتانىم مەن ومىرلىك ۇستانىمدى اكەلۋدە جەتەكشى ءرول اتقارادى. ايەلدەر باسقالارعا ۇلگى بولۋ ارقىلى قو­عامدا ءوزى كورگىسى كەلەتىن قۇندى­لىقتاردى قالىپتاستىرا الادى.

ايەلدەر جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باس­قارۋدان باستاپ ۇلتتىق سايا­ساتتى قالىپ­تاستىرۋعا دەيىن قاتىسىپ ءجۇر. ەلدەگى جاڭا رەفور­مالار­دى قولداي وتىرىپ, قوعام­دىق ديسكۋرسقا اسەر ەتىپ, سانانى جاڭ­عىر­تۋعا, نيەتتى تۇزەۋگە اتسالىسۋعا ءتيىس. ايەلدەر قاجەت دەپ تاپسا, كەز كەلگەن جاعدايدا ومىر­شەڭ كەڭىستىك جاساي الادى. سول سەبەپتى, قوعام دامۋىنا وڭ اسەر بەرەتىن تاقىرىپتاردى دا­مىتىپ, تەرىس ويلارعا قارسى تۇراتىن جاڭا يدەيا­لار مەن قۇن­دى­لىقتاردىڭ تارالۋىنا ىقپال ەتەدى.

ايەلدە ەموتسيالىق ينتەللەكت مىق­تى بولعاندىقتان, ءۇمىتى, توزىمدىلىگى, ترانس­فورماتسياعا بەيىم­دىلىگى ەمپاتياعا, تۇسىنىستىك­كە, ىنتىماقتاستىققا, قازاقشا ايتقاندا, بەرەكە-بىرلىككە باس­تاۋعا ءتيىس.

وسى جانە باسقا قادامدارى­مىز­بەن ءسىز بەن ءبىز سانا-سەزىم جاڭعىرۋىنا, پيعىل وزگەرۋىنە ىقپال ەتەمىز. پرە­زيدەنت بۇ­گىن­­گى جاھاندانۋ زامانىندا مەم­لەكەتى­مىز­دەگى انالار, قىز-كە­لىن­شەكتەر ۇلت الدىن­داعى ەڭبەگىن ابىرويلى اتقارىپ جۇر­گەنىن, مەملەكەت باسقارۋدا ايەلدەر ۇلەسى­نىڭ كو­بەي­گەنىن ماقتانىشپەن ايتتى.

ايەل تاقىرىبىنا بايلانىس­تى تاعى مىنا كوكەيكەستى ماسەلەگە توقتال­عىم كەلەدى.

قازاقتا «سۋدىڭ الدىن شىم­ بوگەيدى, داۋدىڭ الدىن قىز بو­گەيدى» دەگەن ماقال بار. قىز­دىڭ اقىل-پاراساتىن, ەلدى تاتۋ­لاستىراتىن قاسيەتىن ايتادى. تاريحقا توقتالساق, كونە زا­مان­داعى تۇمارقىزدان ءوزىمىز كوزىن كورگەن حيۋازعا دەيىن, الاش قايرات­كەرلەرى جاڭا زامان قىز­دارى­نىڭ ەتالونى دەپ جوعارى با­عالاعان اققاعاز دوسجانوۆا, جەلتوقسان باتىرى ءلاززات اسا­نو­ۆا, ەڭبەك ادامى زىليقا تام­شىباەۆا سىندى تۇلعالاردان باستاپ, بۇگىنگى ءبىرتۋار جانداردىڭ ۇلگىسى جەتكىلىكتى.

ءبىز – باقىتتى حالىقپىز. ىز­دەگەن ادامعا بىرلىك, پاراسات, مەم­لەكەتشىلدىك, انالىق ونەگە كوپ-اق. ونىڭ سەبەبى ەۋرازيا كەڭىستىگىندە قازاق مەملەكەتى ءوزىنىڭ دەربەس قۇقىق جۇيەسىن, زاڭ شىعارۋ ءداستۇرى مەن سالت-ساناسىن ءۇزىلىسسىز جالعاستىرعان مەملەكەتتىك بىر­لىك ەدى. ءالى ەسىمىزدە, قازاق حان­دىعىنىڭ 550 جىلدىعىندا ۇلت­تىق كوميسسيانىڭ ۇيىتقى بولۋى­مەن «قازاق حاندىعى تۇسىنداعى حانىمدار مەن ارۋلار» تاقىرىبىندا حا­لىق­ارالىق كونفەرەنتسيا ءوتىپ, ەجەلگى جازۋ مامانى, پروفەسسور باقىت ەجەنحان ۇلى: «كونە تۇرىك قاعاناتى تۋرالى قىتاي جازبالارىندا «ۆارۆارلاردىڭ سالتىنا ساي, ايەلدەر بيلىككە ارالاسادى» دەگەن دەرەككە قارسى «حاتۋن ەل ىشىندەگى داۋ-دامايعا تورەلىك جاساي الادى, انالارى نەگىزىنەن ەلدەگى داۋ-دامايدى شەشۋگە جاۋاپتى بولادى, ولار ءىستى قاتال ءارى ادىلدىكپەن شەشەتىن, سول سەبەپتەن بۇل ەل ىشىندەگى بىراۋىزدىلىق پەن ءتارتىپ وتە كەرەمەت بولدى» دەگەن دايەك كەلتىردى. ياعني تاريحىمىزداعى ساياسي ورنىعۋدا ايەلدەر تۇراقتىلىقتىڭ كەپىلى بولا ءبىلدى. وسى ارقاۋ كەشەگى كۇنگە دەيىن ۇزىلگەن ەمەس. بىزدىڭشە, بۇگىن ايەل قاۋىمى ەل بىرلىگىنىڭ ۇيىتقىسى بولۋعا ءتيىس. ويتكەنى بۇل – قازاق انالارىنىڭ اماناتى, ەلدىكتى ساقتاۋ جولى.

حالقىمىزدا ء«ۇيدى قىرىق ەركەك تولتىرا المايدى, ءبىر ايەل تولتىرادى» دەگەن دانالىق بار. راس, ايەل زاتى بىرلىك-بەرەكەنى ارت­تى­رادى, اعايىننىڭ باسىن قوسا­دى. قوعا­م­نىڭ بەرەكەسىن ساقتاۋعا ۇلەس قوسىپ, ادىلەتتى قازاقستان ۇستا­نى­مىنا, ەلدى سەرپىندى ەتۋگە اتسا­لىسا الامىز. ايەل – ۇرپاق ساباق­تاس­تى­عىن جالعاستىراتىن دانەكەر­. ءبىز قازىر الەمنىڭ كەز كەلگەن ەلى­نە بارىپ, مىنبەردەن ءسوز سوي­لەپ ۇيرەن­دىك, ءتىپتى ولاردى تاڭقال­دىرا الا­مىز. ەندى ۇيدەگى شارۋا­نى رەت­تەي­تىن ۋاقىت كەلدى. ياعني بالا تار­بيەسىنە ەرەكشە كوڭىل ءبو­لۋ, ۇل-قىز­دارىمىزدى ۇلت داستۇ­رىنە با­عىت­تاۋ, وتباسىندا ەرلى-زا­يىپ­تى­لار سىيلاستىعىن, بەرە­كە­سىن پەر­زەنتىڭىزگە بالا كۇنى­نەن ءتۇسىندىرۋ, قوعامعا قۇرمەت­پەن قاراۋ, باسقا ادامنىڭ قۇقىن سىيلاۋ – مىنە, ماڭىزدى مىندەتتەر.

قازاق قوعامىندا ەش جەردە جازىل­ماعان دالالىق ەتيكەت پەن حاتتاما­نىڭ كورىنىسى – ۇلتتىڭ بىرلىك داستۇرىن­دە تۇنىپ تۇر. بىرلىككە باستايتىن داستۇرلەرىمىز: ابىسىن-اجىن تاتۋلىعى, ۇلكەندى سىيلاۋ, كەلگەن ادامدى جىلى قاباقپەن قابىلداۋ, كۇنى تۇسكەن ادامعا قايىرىم جاساۋ, اعايىن-تۋىستىڭ باسىن قوسۋ, جورا-جول­داس­تارعا ىقىلاس كورسەتۋ. قازاق حالقى­نىڭ رۋحاني, مادەني, مەن­تال­دى قۇندىلىقتارىنىڭ كورىنىس تاباتىن جەرى – وسى. ەندەشە ونى جالعاستىراتىن دا, ۇيلەستىرەتىن دە, ىقپال ەتەتىن دە – ايەل.

وسىدان ءبىراز بۇرىن قوعامدا «كۇل بولماسا, ءبۇل بولسىن» دەگەن قارىم-قاتىناس, پوزيتسيا بەلەڭ الدى. «وتباسى – اركىمنىڭ ءوز جۇمىسى» دەگەن دە ۇستانىم بولدى. قازىر ول ۋاقىتتان وتتىك. مۇنىڭ تۇبە­گەيلى دۇرىس ەمەس ەكەنىن مويىن­داپ وتىرمىز. ء«وز بالامدى تار­بيەلەدىم, باسقا دا سولاي جا­ساسىن» دەگەن كوزقاراس ادىلەتتى قازاقستانعا جات. قوعام­دى تاربيەلەمەسەك, ەرتەڭ ءوز بالا­مىزدىڭ الدىنان شىعاتىن تەرىس دۇنيە كوپ بولماق.

اجىراسۋعا بەت تۇزەگەن جاس­تارعا نەمقۇرايدى قاراۋ دا – بارىمىزگە سىن. اقساقالدار, اجەلەر, انالار القاسىنىڭ جۇمى­سىن شىنايى قولعا الايىق. اۋىلدىڭ, اۋلەتتىڭ, ورتانىڭ بەرەكەسىن كىرگىزۋگە قىز­مەت ەتۋى­مىز قاجەت. مەملەكەتتىڭ تۇ­راقتىلىعى وسىدان قالىپتاسادى. قازىر بيلىك كوبىنە مەملەكەتتەن كومەككە ءزارۋ ادامدارمەن كەزدەسە­دى. باسقالاردىڭ ورتاسىنا كىم بارا­دى؟ ايەلدەر كوميسسيالارى, قوعام­دىق ۇيىمدار – بارلىعى حالىق­پەن جۇمىس ىستەۋى كەرەك. اۋىلدان قالاعا دەيىن جالعاسقان بەرەكەلى داستۇرلەردى قايتارۋىمىز قاجەت.

ء«بىر كۇن ۇرىسقان ۇيدە قىرىق كۇن بەرەكە بولمايدى» دەپتى بابالارىمىز. «وتباسى الا بولسا, كەرەگە باسى سا­يىن بالە بار» دەگەن اسىل اجەلەرىمىز. بۇل ەر مەن ايەلدىڭ تاتۋلىققا بىردەي جاۋاپكەرشىلىگىن كورسەتەدى. كەيىنگى كەزدە «اكەنىڭ مىندەتى – تەك وتباسىن ماتەريالدىق تۇرعىدان قامتاماسىز ەتۋ» دەگەن قاتە كوزقاراس قالىپتاستى. ارينە, قار­جىلىق تۇراقتىلىق – ماڭىزدى ماسە­لە, بىراق ودان دا ماڭىزدى, بالانىڭ جان دۇنيەسىن قالىپتاستىرۋعا اكەنىڭ سىڭىرەر ەڭبەگى بار ەمەس پە؟ ادام تابيعاتى سولاي جاراتىلعان. اكەنىڭ كۇشى تاربيەدە باستى ورىندا تۇرعانى ءجون. ءداستۇرلى قازاق قوعامىندا اكە – بالالارى مەن وتباسى ءۇشىن تىرەك جانە قورعاۋشى. وسى ۇستانىمدى قازاق ايەلدەرى قولداپ تا, جال­عاستىرىپ تا وتىرعان. «اكەڭ بىلەدى», «داستارقانعا الدىمەن اكەڭدى شاقىر» دەگەن ءسوز اكەنىڭ ءرولىن جوعارى قويىپ, ابىرويىن قولداپ وتىرعاننىڭ كورىنىسى.

تۇلعالىق دامۋدا اكەنىڭ ورنىن ەشبىر ادام تولتىرا المايدى. پسيحولوگتەر اكەسىمەن پسي­حولوگيالىق بايلانىستاعى بالا تۇراقتى جانە سەنىمدى قالىپ­تاسىپ داميتىنىن دالەلدەپ وتىر. سوندىقتان بالامىز تولىققاندى بولسىن دەسەك, اكە ابىرويىن كوتەرۋگە مۇددەلى بولۋعا ءتيىسپىز.

انالارىمىزدان قالعان اسىل ءسوز ۇيدە ءجيى ايتىلۋى كەرەك. جانە بۇل ەشبىر شارتسىز ءتۇسىندىرىلىپ, ورىندالعانى يگى. ول ءۇشىن بالانىڭ اناسى مەن اكەسىنىڭ جەكە ونەگەسى, سىيلاستىعى ما­ڭىز­دى. ءتۇرلى اكە بار, بىراق ونى بالا­سىنىڭ كۋميرىنە اينالدىرۋ – انانىڭ ميسسياسى. بۇل جەردە وبيۋزەرلەردى ەمەس, قاراپايىم قازاق بالاسىن ايتىپ وتىرمىن. بۇل ماسەلە ەش قاۋلىمەن, قارا­جاتپەن شەشىلمەيدى. ءار ادامنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ارقىلى شەشىلەدى.

ومىردە ءتۇرلى جاعداي بولادى. مىسالى, اجىراسقان وتباسىدا بالا اناسىمەن قالادى. بۇل – وتە دۇرىس. بىراق بولەك كەتكەننەن كەيىن ايەلدەر بالالارىن اكەسىمەن كەزدەستىرمەي, جامانداپ, بالاعاتتاۋدان تىيىلعانى ءجون. ولار كيكىلجىڭدى بالاسىن مانيپۋلياتسيالاۋ ارقىلى جالعاستىرسا, ۇل-قىزىن بۇزىپ تىنادى. بۇل – ءومىر شىندىعى.

ادەتتە بالا تۋعان اكەسى ياكي اناسى نە ايتسا دا جەك كورمەيدى, بۇل – تابيعي قۇبىلىس. اكەسىمەن كەزدەس­تىرمەۋ بالا­نىڭ ءوسۋىن, ەمو­تسيونالدىق ينتەللەكتىن تەجەي­دى. ءوسىپ, جەتىلىپ العان سوڭ «ەندى اكەڭ ىزدەپ جاتىر, مەن ءوسىردىم, جەتكىز­دىم» دەۋدىڭ ەش قاجەتى جوق. بۇل, وكىنىشكە قاراي, ءجيى كورىنەتىن قۇبىلىس. انالارىمىز كوپ قيىندىق كوردى, جاۋگەرشىلىك, اشارشىلىق... باسقا دا ازاپتار. بىراق ايەل پاراساتىن ۇمىتقان ەمەس. اپام ۇمسىنايدىڭ قىزى بولىپ, وسىنداي اڭگىمەلەرگە قانىپ ءوستىم. دالادا قالعان بيداي ماساعىن جيناپ اكەلۋگە كەتكەندە, بىرنەشە بالاسى قاراشا ۇيىمەن بىرگە ورتەنىپ كەتىپتى... سودان ومىردەن كۇدەرىن ءۇزىپ جۇرگەندە اكەم دۇنيەگە كەلىپ, «جاڭىلىپ ولمەي قالسىن» دەگەن نيەتپەن, جاڭىلىس قويعان ەكەن...

قانداي قيىندىق بولسا دا, ومىر­دەن ءۇمىتىن ۇزبەگەن, ۇرپاعى ءۇشىن بار­لىق قيىندىقتى جەڭىپ, وسى ەلدى, مەملە­كەتتىڭ نەگىزىن بىزگە قالدىرعان – اتا-بابامىزدىڭ, انا-اجەلەرىمىزدىڭ ولشەۋسىز ەڭبەگى, جانكەشتىلىگى – بىزگە امانات.

ەلدى قور­عايتىن – ەرلەر, ەردى تاربيە­لەيتىن – ايەلدەر. بەرەكەلى ايەل – كەز كەلگەن قوعامدىق فورماتسيادا بەرەكەلى ايەل. «شايپاۋ ايەل» دە سولاي. كىم جامان ايەل اتانعىسى كەلەدى؟ ويلانايىق!

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ايتقان وزىق ويلى ۇلت بولۋعا ۇمتىلۋ – ماڭىزدى ستراتەگيالىق ماقسات. وزىق ۇلت بولۋ – ەكونوميكانىڭ وسۋىنە, ازاماتتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋعا, قوعامنىڭ ءتۇرلى اسپەكتىدە جوعارى ستاندارتتاردى ساقتاۋعا ۇمتىلۋ. قيىن دا ابىرويلى مىندەتتى ءسىز بەن ءبىز اتقارامىز. وسى جولدا باستامامىز, ءىسىمىز بەرەكەلى بولعاي.

ءلاززات سۇلەيمەن,

قوعام قايراتكەرى, الەۋمەتتانۋ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى