كاپيتالدى ەلدەن شىعارۋعا باقىلاۋ كۇشەيەدى
وتىرىس بارىسىندا سەناتورلار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ترانسفەرتتىك باعا بەلگىلەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدى ەكى وقىلىمدا قاراپ, ماقۇلدادى. بۇل زاڭ قازاقستاننىڭ نەگىزگى ەكسپورتتىق پوزيتسيالارىنىڭ باعا بەلگىلەۋىنە باقىلاۋدى كۇشەيتۋگە باعىتتالعان. اتاپ ايتقاندا, زاڭ سالىق سالىناتىن كىرىستى ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ينتەركۆارتيلدىك اۋقىمدى جانە باعا دياپازونىنىڭ مەديانالىق ءمانىن قولدانۋ ارقىلى ەكسپورتتىق باعانى تومەندەتۋگە جول بەرمەيدى.
سونداي-اق وتىرىس بارىسىندا اتاپ وتىلگەندەي, قۇجات نورمالارى سالىق تولەۋشىلەردىڭ دە, تەكسەرۋشىلەردىڭ دە اكىمشىلىك شىعىندارىن تومەندەتۋگە ارنالعان. «مەملەكەت باسشىسى ترانسفەرتتىك باعا بەلگىلەۋ ماسەلەلەرىن مۇقيات پىسىقتاۋدى تاپسىرعانى بەلگىلى. وسى باعىتتاعى جۇمىستىڭ ءبىرى رەتىندە ترانسفەرتتىك باعا بەلگىلەۋ تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋدى كوزدەيتىن زاڭ ازىرلەندى. زاڭدا حالىقارالىق ىسكەرلىك وپەراتسيالار مەن كەلىسىمشارتتار جاساۋ كەزىندە كىرىس ىسىرابىن بولدىرماۋعا باعىتتالعان قوسىمشا ەرەجەلەر قاراستىرىلعان. سونداي-اق كاپيتالدى ەلدەن شىعارۋعا باقىلاۋدى كۇشەيتۋگە ارنالعان تۇزەتۋلەر بار. الداعى ۋاقىتتا زاڭ بۇل سالادا مەملەكەت مۇددەسىنىڭ ءتيىمدى قورعالۋىن قامتاماسىز ەتەدى دەپ سەنەمىز», دەدى م.اشىمباەۆ.
ديسسەرتاتسيا قورعاۋعا كەدەرگى كوپ
سونىمەن قاتار پالاتا وتىرىسىندا سەناتورلار دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن جولدادى. سەناتور قايرات تاستەكەەۆ ءوزىنىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالىندا PhD ديسسەرتاتسياسىن قورعاۋ بارىسىندا دوكتورانتتار تاپ بولاتىن پروبلەمالار تۋرالى ايتىپ بەردى.
دەپۋتاتتىڭ سوزىنشە, دوكتورانتتاردىڭ كوپشىلىگى حالىقارالىق Scopus دەرەكقورىندا ماقالاسى جاريالانعان كەزدە قيىندىققا كەزىگەدى. بۇل ولاردىڭ ديسسەرتاتسياسىن قورعاۋدى قيىنداتادى. سونىڭ كەسىرىنەن 2011 جىلدان 2022 جىلعا دەيىن 10 276 دوكتورانتتىڭ 4 497-ءسى عانا قورعاي الدى. ولاردىڭ كوپشىلىگى حالىقارالىق عىلىمي باسىلىمداردا ماقالاسىنىڭ بولماۋىنا بايلانىستى قورعاۋعا جەتە المادى. بۇل رەتتە دوكتورانتتاردىڭ 93,5%-ى مەملەكەت ەسەبىنەن وقىعان بولاتىن.
سەناتور 2018 جىلدان 2022 جىلعا دەيىن حالىقارالىق دەرەكتەر بازاسىنىڭ قىزمەتىن تولەۋگە مەملەكەت بيۋدجەتىنەن 5,2 ملرد تەڭگە جۇمسالعانىن اتاپ ءوتتى. بىراق Scopus دەرەكتەر بازاسى بويىنشا قازاقستاندىق عالىمدار ماقالاسىنىڭ جاھاندىق اۋقىمداعى ۇلەسى از دەڭگەيدە قالىپ كەلەدى.
«عىلىمي ماقالالاردى جاريالاۋعا بايلانىستى نەگىزگى پروبلەماعا سىزدەردىڭ نازارلارىڭىزدى اۋدارعىم كەلەدى. عىلىمي جۇمىستاردى جاريالاۋداعى قيىندىق كۇشتى باسەكەلەستىك پەن رەتسەنزيانىڭ قاتاڭ تالابىنا, سونداي-اق قارجى كەدەرگىسىنە بايلانىستى. حالىقارالىق بازالار بارلىق عىلىمي سالانى بىردەي قامتي المايدى, بۇل كەيبىر ماماندىقتاعى زەرتتەۋشىلەردى قولايسىز, وزگەشە جاعدايعا دۋشار ەتەدى. ءبىزدىڭ عالىمداردىڭ ءوسىپ-وركەندەۋى جالعىز باعالاۋعا بايلانىستى بولۋى مۇمكىن ەمەس. ول حالىقارالىق بازادا ماماندىعى تانىمال ەمەس نەمەسە كوپشىلىكتى قىزىقتىرمايتىن ادامدارعا ادىلەتسىز بولىپ وتىر. بۇل اكادەميالىق ادىلەتتىلىك ماسەلەسى», دەدى ق. تاستەكەەۆ.
سەناتور وسىعان بايلانىستى حالىقارالىق بازالارداعى ماقالاسىمەن شەكتەلمەي, ديسسەرتاتسيالىق جۇمىستاردىڭ ساپاسىن باعالاۋ ولشەم-شارتتارىن قايتا قاراۋدى ۇسىندى. دەپۋتات حالىقارالىق دەرەكتەر بازاسىنا ەنگىزۋ ءۇشىن ولاردىڭ دەڭگەيىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەتىن ساپالى ۇلتتىق عىلىمي جۋرنالداردى دامىتۋ مەن قولداۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى. سەناتور سونىمەن قاتار جاس عالىمداردى ءوز جۇمىستارىن حالىقارالىق جۋرنالداردا جاريالاۋعا قولداۋ كورسەتۋ ءۇشىن ارنايى گرانتتاردىڭ بولۋىن ماڭىزدى دەپ سانايدى. حالىقارالىق عىلىمي بازالارعا قول جەتكىزۋ جانە اكادەميالىق جازۋ بويىنشا ترەنينگتەردى قامتاماسىز ەتۋمەن قوسا زەرتتەۋلەردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ جونىندە كەشەندى باعدارلامالار ازىرلەۋ كەرەك.
ەكولوگيامىزعا قاتەر ءتونىپ تۇر
ەلىمىز كەيىنگى جىلدارى 180 مەملەكەتتىڭ اراسىندا ەكولوگيالىق تيىمدىلىك رەيتينگىندە 93-ورىنعا ءتۇسىپ, ناميبيا, گابون جانە زيمبابۆە سياقتى ەلدەردەن ارتتا قالدى. جاسىل جەلەككە بولەنۋ رەيتينگىندە 78 ەلدىڭ ىشىندە 72-ورىندا تۇر. سەناتور سوۆەتبەك مەدەباەۆ ءوزىنىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالىندا اۋانىڭ, سۋدىڭ جانە توپىراقتىڭ شامادان تىس لاستانۋ پروبلەمالارىن جاريا ەتتى.
دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, استانا, الماتى, اقتوبە, قاراعاندى, جەزقازعان جانە تەمىرتاۋداعى اۋا ساپاسى جوعارى دەڭگەيدە لاستانعانى بايقالادى. ونىڭ ءبارى ادامداردىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا تەرىس اسەر ەتەدى. « ۇلىتاۋ وبلىسىنىڭ جەزقازعان جانە ساتباەۆ قالالارىندا ايماقتاعى ءوندىرىس ورىندارىندا زياندى گازداردى سۇزۋگە ارنالعان قوندىرعىلاردى جاڭارتۋ جۇمىستارىن دەر كەزىندە جۇرگىزبەسە, ءوڭىردىڭ ەكولوگيالىق جاعدايى كۇرت ناشارلاۋى مۇمكىن. قازىرگى ۋاقىتتا جەزقازعان وڭىرىندە نەگىزگى سۋ كوزى – كەڭگىر سۋ قويماسى. ال سۋدىڭ ساپاسى وندا قاناعاتتانارلىق ەمەس, سۋ كلاسى بويىنشا IV كلاسس رەتىندە انىقتالعان. ونى جاقسارتۋ ءۇشىن گيدرولوگيالىق جۇمىستاردى جۇرگىزۋمەن قاتار, ءۇيتاس-ايدوس جەراستى سۋ قۇبىرىنىڭ قۇرىلىسىن دا جەدەلدەتۋ قاجەت», دەدى سەناتور.
سونىمەن قاتار ول ءوندىرىس ورىندارىنىڭ قالدىقتارى اشىق جەرلەردە ساقتالۋىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردىڭ كوپ بولىگى ەش سۇرىپتاۋسىز شىعارىلىپ, اشىق پوليگوندار مەن قالالىق پوليگونداردا جينالىپ جاتىر. دەپۋتات وسىعان بايلانىستى جاعدايدىڭ اۋقىمى مەن وتانداستارىمىزدىڭ دەنساۋلىعىنا ەلەۋلى قاتەر ءتونۋى مۇمكىندىگىن ەسكەرە وتىرىپ, وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋ جونىندە بىرقاتار شارالاردى ۇسىندى.
«قاۋىپتى قالدىقتار مەن قوقىستاردىڭ مولشەرىن ازايتۋ ماقساتىندا الەمدىك ەكولوگيالىق ستاندارتتارعا سايكەس ەكوجۇيە ەنگىزۋ جولدارىن قاراستىرۋ قاجەت. قالدىقتاردى, ونىڭ ىشىندە قۇرىلىس قالدىقتارىن جيناۋعا ارنالماعان جەرلەردە زاڭسىز تاسىمالداۋ جانە شىعارۋ فاكتىلەرىن انىقتاۋ ماقساتىندا تەكسەرۋ جانە وزگە دە شارالار جۇرگىزۋ ارقىلى مەملەكەتتىك باقىلاۋدى كۇشەيتۋ قاجەت. جەرگىلىكتى جانە ورتالىق اتقارۋشى ورگاندار بىرلەسىپ اۋداندىق, قالالىق جانە اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردە تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتاردى باسقارۋ, ونىڭ ىشىندە تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتاردى بولەك جيناۋ, تاماق جانە قۇرىلىس قالدىقتارىن قايتا وڭدەۋ جونىندە ينفراقۇرىلىم قۇرۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋ ماڭىزدى», دەپ اتاپ ءوتتى دەپۋتات.
اۋىل مەكتەبىندە پسيحولوگ جەتىسپەيدى
ەلىمىزدىڭ اۋىلدىق جەرلەرىندە پسيحولوگيالىق كومەك كورسەتۋ جۇيەسى ناشار دامىعان. سوندىقتان ناقتى پروبلەمالار ۋاقتىلى انىقتالمايدى جانە جاستارعا پسيحولوگيالىق كومەك كورسەتىلمەيدى. عالياسقار سارىباەۆ ءوزىنىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالىندا وسى ماسەلەنى كوتەردى.
سەناتوردىڭ پىكىرىنشە, بالالاردىڭ پسيحولوگيالىق جاعدايى مەن مىنەز-قۇلقىنداعى العاشقى پروبلەمالار مەكتەپكە دەيىن جانە مەكتەپ جاسىندا انىقتالادى. سوندىقتان پەداگوگ-پسيحولوگتەردىڭ وقۋشىلارعا جەكە دارا قولداۋ جاساۋعا قول جەتكىزۋ مۇمكىندىگى جانە ونىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەت. الايدا بۇل سالادا بىرقاتار پروبلەما بار.
«ورتا ەسەپپەن 1,5 مىڭ بالا وقيتىن مەكتەپتەردە 60, ال 4 500 جانە ودان دا كوپ وقۋشىسى بار ءبىلىم وشاقتارىندا 170-تەن اسا سىنىپ بار. ياعني, ءبىر پسيحولوگ 2 000 وقۋشىعا جانە ەرەكشە ءبىلىم بەرۋ قاجەتتىلىكتەرى بار بالالارعا قىزمەت كورسەتەدى. ۇلكەن جۇكتەمەسى بولۋىنا بايلانىستى ناقتى مۇقتاج ادامعا كومەك بەرىلمەي جاتادى», دەدى سەناتور.
سەناتور ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن مەكتەپ پسيحولوگتەرىنىڭ سانى جونىندەگى ءنورماتيۆتى ەسەپتەۋدى قايتا قاراۋدى جانە وعان سىنىپ سانىنا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋدى ۇسىنادى. «رەسمي تۇردە 1987 جىلى پسيحولوگ شتاتتارى مەكتەپتەرگە ەنگىزىلگەنىمەن ولاردىڭ زاڭدى مارتەبەسى انىقتالماعان. ەڭبەكاقى تولەۋ جۇيەسىندە ولار قوسىمشا ماماندىق رەتىندە تىركەلەدى. پسيحولوگ ەرەكشە ماماندىق ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ, نەگىزگى ماماندار تىزبەسىنە ەنگىزۋدى ويلاستىرۋ قاجەت», دەدى دەپۋتات.
جەمقورلىق جايلاعان سالا
2020-2024 جىلدارى ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا 511 سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىسى تىركەلگەن. سەناتور ايگۇل قاپباروۆا ءوزىنىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالىندا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى بيۋدجەت قارجىسىن جاپپاي ۇرلاۋ ماسەلەسى تۋرالى ايتىپ بەردى.
سەناتوردىڭ سوزىنشە, ءبىلىم بەرۋ سالاسى الەۋمەتتىك قولداۋ جونىندەگى كەشەندى شارالارعا قاراماستان جەمقورلار جينالعان ورتانىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. 2023 جىلى سىبايلاس جەمقورلىق پەن ۇرلىقتىڭ 12,5 ملرد تەڭگە بولاتىن ءىرى فاكتىسى انىقتالدى.
«قازىرگى قولدانىستاعى تەتىكتەر جالپى ءبىلىم بەرەتىن ۇيىمداردا ەڭبەكاقى قورىنان بيۋدجەت قاراجاتىن جىمقىرۋعا, بيۋدجەتتىك وتىنىمدەردى جوسپارلاۋ مەن قالىپتاستىرۋ كەزىندە جالاقىعا جۇمسالاتىن شىعىنداردى قولدان ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. ياعني وقۋ-اعارتۋ اعارتۋ سالاسىندا بيۋدجەتتى جوسپارلاۋ ءىسى اقساپ تۇر. مەملەكەتتەن ەڭ كوپ قارجىلاندىراتىن سالاعا بيۋدجەتتىك پارامەترلەردى شەكتەيتىن ناقتى قاعيدالار جۇيەسى قاجەت. بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىز بويىنشا جالپى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا بەس مىڭعا جۋىق پەداگوگ تاپشى. مۇعالىمدەرگە دەگەن قاجەتتىلىك ارتىپ تۇرعان كەزەڭدە مەكتەپ ديرەكتورلارى ءوز تانىستارىن جالعان بۇيرىقپەن جۇمىسقا الىپ, مەكتەپتە جۇمىس ىستەمەيتىن بوگدە ادامدارعا زاڭسىز جالاقى مەن ءتۇرلى جاردەماقىلار تولەگەن», دەدى ا. قاپباروۆا.
سەناتور سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ تارالۋىنا ىقپال ەتەتىن بۋحگالتەرلىك ەسەپ جۇيەسىن, وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى مەن قازىناشىلىق بازالارىن ينتەگراتسيالاۋ ماسەلەسىنە نازار اۋداردى. مەكتەپ بيۋدجەتتەرىن قالىپتاستىرۋ تۋرالى وتىنىمدەر, اسىرەسە وڭىرلەر مەن اۋىلداردا ءالى دە قاعاز تۇرىندە بەرىلەدى. بيۋدجەتتى قالىپتاستىرۋ ۇدەرىسى ءالى اۆتوماتتاندىرىلماعان, دەگەنمەن تسيفرلاندىرۋ سىبايلاس جەمقورلىققا جانە كولەڭكەلى ەكونوميكاعا قارسى كۇرەستىڭ ماڭىزدى قۇرالى بولىپ وتىر.
«ەلىمىزدە تسيفرلاندىرۋ مەن بيۋدجەتتىك ۇدەرىستى ينتەگراتسيالاۋدىڭ جوعارى دەڭگەيىنە كوشۋ ماسەلەسىن شۇعىل تۇردە قولعا الۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. مەملەكەتتىك قارجىنى باسقارۋدىڭ بىرىڭعاي ينتەگراتسيالانعان جۇيەسىن قۇرۋ, بارلىق دەڭگەيدەگى بيۋدجەتتىك ۇدەرىستىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. الايدا بۇل باعىتتاعى بىرقاتار ءىس-شارا باياۋ ءجۇرىپ جاتىر. ماسەلەن قازىناشىلىقتىڭ اقپاراتتىق جۇيەسىن ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ بۋحگالتەرلىك ەسەپ جۇيەلەرىمەن ينتەگراتسيالاۋ ءۇشىن API-سەرۆيس ازىرلەۋ جوسپارلانعان. بىراق ونىڭ قاشان جۇزەگە اساتىنى بەلگىسىز», دەدى ا. قاپباروۆا.
سەنات وتىرىسىن قورىتىندىلاعان ماۋلەن اشىمباەۆ بارشا ارۋلاردى حالىقارالىق ايەلدەر كۇنىمەن قۇتتىقتاپ, ىزگى تىلەگىن ارنادى.
