ورالىنا ورالماعان قىز

جاسىن عۇمىر

گۇلزادا باتىس قازاقستان وبلىسى اقجايىق اۋدانى ءىلبىشىن اۋىلىندا 1969 جىلى 21 مامىردا دۇنيەگە كەلگەن. وتباسىندا گۇلزادادان كەيىن ەكى ۇل – 1972 جىلعى سەرىك پەن 1975 جىلعى مەرەكە بولعان. اكەسى ءنابي 1939 جىلى, اناسى قالامپىر 1940 جىلى تۋعان, اۋىلداعى قاراپايىم قىزمەتكەر بو­لىپتى. گۇلزادا وتباسىنىڭ تۇڭ­عىشى, ەلگەزەك, ساباققا العىر بولعان. كوزىنىڭ ۇستىندە مەڭى بول­عاندىقتان اعايىندارى گۇلزادا­نى «مەڭسۇلۋ» دەپ اتاپ كەتكەن ەكەن. 1984 جىلى اۋىل مەكتەبى­نەن سەگىزىنشى سىنىپتى ءبىتىرىپ, 15 جا­سىندا الماتىعا اتتانادى. ءوز قالاۋىمەن كينوتەحنيكۋمعا وقۋ­عا تۇسەدى. جاتاقحانادا تۇرادى. گۇلزادا تەحنيكۋمدا ءوز توبىنىڭ ستاروستاسى بولعان. اتا-اناسى الماتىعا, قىزىنا جىل سايىن بارىپ تۇرعان, بىرگە تۇسكەن فو­تولارى ساقتالعان. 1986 جىلدىڭ جەلتوقسانىنا دەيىن ەش جامانات حابار بولماعان.

«اكەم بىربەتكەي ادام ەدى. ءوز دەگەنىمەن جۇرەتىن. گۇلزادا 8-سىنىپتى بىتىرەر كەزدە گازەتتەن الماتىداعى كينوتەحنيكۋمعا وقۋعا شاقىرعان حابارلاندىرۋدى كورىپ, «مەن سول وقۋعا با­رامىن» دەپ شەشىپتى. اكەم قى­زىنىڭ قالاۋىنا قارسى شىقتى, قارشاداي قىز بالانىڭ الىسقا كەتۋىن قالامادى. بىراق وجەت قىز اقىرى اكەمدى كوندىردى», دەيدى ءىنىسى مەرەكە.

گۇلزادا تۋرالى ەڭ العاش ءبىلىپ, جارياعا شىعارۋعا كوپ ەڭبەك ەتكەن اۋىل مۇعالىمى الدابەر­گەن سارسەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, قالە­لوۆتار وتباسىنا ەڭ العاش سۋىق حابار 1986 جىلدىڭ سوڭىندا كەلگەن. گۇلزادانىڭ كۋراتورىنان ء«سىزدىڭ قىزىڭىزدىڭ تاربيەسى ناشار, بۇزاقى, بۇزاقىلارعا ىلەسىپ, قىلمىستىق ارەكەتتەر جاسادى» دەگەن ماعىنادا حات العان. اتا-اناسى الاڭداپ, قىزىنا بىرنەشە حات جازعان, ەلگە قايتۋىن سۇراعان. بىراق ەش حابار الا الماعان, تەلەفونمەن دە تىلدەسە الماعان. كوپ كەشىكپەي اقپان ايىنىڭ ىشىندە بىرىنەن سوڭ ءبىرى ەكى جەدەلحات كە­لەدى. ەكەۋى دە الماتىدان. بىرىن­شىسىندە: «قىزىڭىز اۋىرىپ قالدى, كەلىڭدەر» دەسە, ەكىن­شىسىندە: «قىزىڭىز قايتىس بولدى» دەپ جازىلعان ەكەن.

مەرەكە ءنابي ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, گۇلزادا جەلتوقسان كۇندەرى وتە بەلسەندى بولىپ, ءوز توبىن, ستۋدەنتتەردى باستاپ شىققان. جا­راقات تا العان. سودان كەيىن تەر­گەۋ ورىندارىنان قاشىپ جۇر­گەن, ءوز بەتىمەن ەمدەلگەن. ءبىر قى­زىعى, گۇلزادانىڭ 1987 جىلى 4 قاڭتاردا ورال قالاسىندا وقيتىن نەمەرە ءسىڭلىسى نۇرگۇلگە جازعان حاتى ساقتالعان. «مەنىڭ ءحالىم جاقسى. دەنساۋلىعىم دا جامان ەمەس. ءبارى دە ويداعىداي ءوتىپ جاتىر. الماتىدا قازىر كۇن جىلى. جاڭا جىلدى قارسىز قارسى ال­دىق. قالادا قار جوق, جاۋىپ, تەز ەرىپ كەتەدى. اۋىلدان حات الىپ تۇرام. پاپامدار دا حات جازىپ تۇرادى... سەنى قاتتى ساعىنىپ قالدىم. حات جازىپ تۇر» دەيدى باتىر قىز. جەلتوقسانداعى وقيعا, جاراقات, قۋعىن تۋرالى ءبىراۋىز ءسوز جوق. تەك تۇسپال, ىم عانا سەزىلەتىندەي...

ءىنىسىنىڭ ايتۋىنشا, گۇلزادانى اقپاننىڭ 5-ىنە قاراعان تاڭدا ۇستاعان. «اپام قارسىلاستى ما ەكەن, الدە سول كەزدە قانى قارايعان جەندەتتەردىڭ قولى قاتتى ءتيدى مە, شۇيدەسىنەن ساپەر كۇرەگىمەن قاتتى سوققى العان سەكىلدى. باس سۇيەگى سىنىپ, ميىنا زاقىم كەلگەن. سودان اۋرۋحانادا قايتىس بولعان.

اشىپ ايتىلماسا دا وقىس, تۇ­سىنىكسىز وقيعا بولعانى انىق ەدى. اكەسى ءنابي جىلارمان كۇيدە: «قۇداي-اۋ, قىز بالا قانداي تار­تىپسىزدىك جاساۋى مۇمكىن» دەپ, ۇي­گە كىرىپ-شىعىپ الاسۇرعانمەن, ودان باسقاعا دارمەنى جوق. سۇ­يەكتى الىپ كەلۋگە اكەسىمەن بىرگە الماتىعا اۋىلداعى مەكتەپ ديرەكتورى ماۋلەنباي باقتىعۇلوۆ پەن كۇيەۋ بالاسى مۇرات تىلەپوۆ بارعان. مىرىش تابىتتاعى ءما­يىتتى ورال قالاسىنا ۇشاقپەن جەت­كىزگەن, اۋەجايدا ءىلبىشىن سوۆ­حوزىنىڭ ديرەكتورى جىبەرگەن كو­لىك كۇتىپ تۇرعان. وسىلايشا, گۇل­زادانىڭ ءمايىتىن جەدەل اۋىل­عا اكەلىپ, قابىل اۋىلىنىڭ جا­نىنداعى زيراتقا جەرلەگەن.

ايتپاقشى, جەرلەر الدىندا اناسى «قىزىمنىڭ ماڭدايىنان ءبىر يىسكەيىن» دەپ, تىيىم سالىن­عانىنا قاراماستان, تابىتتى اش­تىرعان. تەمىر قوراپتىڭ ىشىندە قىزىل ماتامەن قاپتالعان اعاش تابىت بولىپتى. مارقۇمنىڭ باسى اق داكەمەن شاندىپ بايلانعان ەكەن. نەمەرە اعاسى ايان قالەلوۆ گۇلزادانىڭ باسىن ءسال كوتەرمەك بولىپ قولىن سۇققاندا, شۇيدە تۇسىنداعى سۇيەك مۇلدەم جوق, ماقتاداي بىلقىلداپ جاتىپتى. بىراق قايعىدان قان جۇتقان اناسى ودان ءارى ۋايىمداماسىن دەپ بارىنشا بىلدىرمەگەن...

كەيىنگى قۋعىن

«سول 1987 جىلى ناۋرىز ايىن­دا تۇنگى 11-12-لەر شاماسىندا ۇيگە ءۇش ادام كەلدى. مەن 11-دە, اعام 13-تە بولاتىن. ءبارى ەسىمدە. كەلگەندەردىڭ ءبىرى قازاق ەكەن, ەكەۋى سلاۆيان ءناسىلدى. اكەمدى اۋلا­عا الىپ شىقتى. قاراڭعى ۋاقىت قوي. الگى قازاق انامدى بالالارىمەن بىرگە جىبەرمەي تۇردى, قال­عان ەكەۋى اكەمدى ساباپ تاستادى. اڭگىمەدەن ۇققانىم: «مىرىش تابىتتى نەگە اشاسىڭدار؟ سەنىڭ قىزىڭ بۇزاقى, ماسكۇنەم, جەڭىل ءجۇرىستى. سوۆەت ۇكىمەتىنە قارسى شىق­قان. ەگەر وسىدان ءلام دەپ اۋىز­دارىڭدى اشاتىن بولساڭدار, جاقسىلىق كۇتپەڭدەر! ونداي قى­زىڭ بولعانىن ۇمىتىڭدار!». بۇل – مەرەكە ءنابي ۇلىنىڭ ەستەلىگى.

بۇل «قوناقتار» كەتەرىندە ۇي­دەگى گۇلزادانىڭ تۋ تۋرالى كۋا­لىگىن, باسقا دا قۇجاتتاردى الىپ كەتكەن. وسىدان كەيىن قالەلوۆ­تەر وتباسىنا اراعا 2-3 اي سالىپ بەلگىسىز ادامدار كەلىپ, ءتۇرلى سۇ­راق­قا الىپ وتىرعان.

«جالعىز قىزىنىڭ قايعىسى اكەمە دە, شەشەمە دە قاتتى ءتيدى. اكەم 1994 جىلى 55 جاسىندا ومىردەن ءوتتى. «بەلگىسىز ادامدار» ەندى انامدى مازالاي باستادى. 1997 جىلى اۋىلدان ورالعا كوشىپ كەتتىك. 2003 جىلى 1 قاراشا – مەنىڭ تۋعان كۇنىم ەدى. ءدال وسى كۇنى ورالدىڭ №5 مارشرۋتتاعى اۆتوبۋسىندا انام جۇرەك تالماسى ۇستاپ قايتىس بولدى», دەيدى مەرەكە.

العاشقى ءىز

1997 جىلدىڭ قازان ايى ەدى. 1930-جىلدارداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانداردى اقتاۋ جونىندە جۇمىس باستالىپ, بۇل ىسكە ارناۋلى ورگانداردىڭ ءوزى ىقىلاستى كەزى بولاتىن. اق­جا­يىق اۋدانى اكىمىنىڭ اپپارا­تىندا جاۋاپتى قىزمەتتە جۇرگەن ال­دابەرگەن سارسەكوۆ پەن اۋدان­دىق گازەت رەداكتورى بولات ەس­قا­ليەۆكە ارنايى تاپسىرما بەرى­لەدى. ول تاپسىرما – ۇلتتىق قا­ۋىپ­سىزدىك كوميتەتى وبلىستىق باس­قارماسىنىڭ مۇراعاتىنان 1930-جىل­دارى ستاليندىك رەپرەس­سيا, ۇشىراعان اقجايىق تۇلعا­لارىنىڭ ىسىمەن تانىسىپ, اقتاۋعا ۇسىنۋ, ماقالا جازۋ بولاتىن.

– بىزگە ءبىر توپ كونە پاپكانى دايىنداپ قويعان ەكەن. ولاردى قاراپ وتىرىپ, سىرتى جاڭا بۋماعا تاپ بولدىم. ءىشىن اشىپ قاراسام, گۇلزادا قالەلوۆانىڭ جەلتوق­سان وقيعاسىنان كەيىن ۇستالعا­نى, تەرگەۋشىگە بەرگەن جاۋابى ەكەن. ءبىزدىڭ اۋداننان, ءىلبىشىن اۋىلىنان ەكەنىن كورگەن سوڭ جالما-جان قاجەتتى تۇستارىن كوشىرىپ الدىم. ەل تاۋەلسىزدىگى جولىندا قىر­شىن كەتكەندەردىڭ قاتارىندا جەر­لەس قارىنداسىمىز بولعانىن ءبى­لىپ, جۇرەگىم ەلجىرەپ كەتتى. الايدا مۇ­راعاتتان شىعاردا ەسىك الدىندا وتىرعان كەزەكشى «مۇنى الۋعا بولمايدى» دەپ, گۇلزاداعا قاتىستى جازعانىمنىڭ ءبارىن سىپىرىپ الىپ قالدى, – دەيدى الدابەرگەن سارسەكوۆ.

وسى وقيعادان كەيىن گۇل­زادا قالەلوۆانىڭ بىردەن-ءبىر جوق­تاۋشىسى – الدابەرگەن سارسەكوۆ بولعانىن ايتۋ كەرەك. العاش رەت گۇلزادانىڭ ءۇيىن ىزدەپ بارىپ, قالامپىر انامەن جولىققاندا, قاھارمان قىزدىڭ اناسى جۇرەگى جارىلا قۋانىپتى. بىراق قۋا­نۋعا ەرتە ەكەن. گۇلزادا تۋرالى جەرگىلىكتى باسىلىمدارعا قان­شا ماقالا جازىلدى, رەسمي ورىن­دارعا قانشا سۇراۋ سالىندى – ەش ناتيجە جوق. «مۇنداي ادام تۋرالى ەش مالىمەت جوق» دەگەن جاۋاپ كەلەدى. جەلتوقسان وقيعاسىن زەرتتەگەن كوميسسيالار قۇجاتتارى, جاريالانعان تىزىمدەر, عىلىمي-زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى – بىرىندە گۇل­زادا قالەلوۆا تۋرالى دەرەك جوق.

ءبىر قىزىعى, باسپاسوزدە, الەۋ­مەتتىك جەلىدە گۇلزادا قالەلوۆا تۋرالى سۇراۋ سالىنعان سايىن قالەلوۆتاردان قالعان جالعىز تۇياق – مەرەكە ءنابي ۇلىن «بەلگى­سىز ادامدار» مازالايدى ەكەن. بۇل كەزدە اعاسى سەرىك تە دۇنيە­دەن وتكەن ەدى. «مەنىڭ گۇلزادا تۋرا­لى شىعىپ جاتقان اقپاراتقا قاتى­سىم جوق, ەشكىمگە ارىزدانعان ەمەس­پىن» دەپ شىر-پىر بولعان مەرەكە 2008 جىلى استانا قالاسىنا, 2017 جىلى كوكشەتاۋ وبلىسىنا قو­نىس اۋدارادى. وسىلايشا, گۇلزادا ­تۋرالى ەشكىمگە ءتىس جارماي, تەلەفون ءنومىرىن جىلىنا 10-15 مارتە اۋىستىرىپ, توماعا-تۇيىق عۇ­مىر كەشەدى...

قاڭتاردان سوڭ

الدابەرگەن سارسەكوۆتەن سۇح­بات الىپ, «Aqjaiyq» تەلەارنا­سىندا «تاريحتان تاعىلىم» حا­با­رىنىڭ 2021 جىلعى ءبىر سانىن گۇلزادا قالەلوۆاعا ارناعان بەلگىلى جۋرناليست مۇنايدار بالمولدا دا حابار ەفيرگە شى­عار الدىندا بەلگىسىز ادامدار حا­بارلاسىپ, «گۇلزادا تۋرالى ەش اقپارات شىعارماۋدى جەل­توق­سانشىلاردىڭ اتىنان وتىنگەنىن» ايتادى.

قاھارمان قىزدىڭ ەسىمىن جاڭ­عىرتۋ ىسىنە كەلەسى سەرپىن بەرگەن – جەلتوقسانشىلاردىڭ وزدەرى بولدى. سول 2021 جىلى ورالدىق جەل­توقسانشىلار دادەم اتا – جۇ­ماعازى حازىرەت زياراتىندا باس قوسىپ, جەلتوقسان قۇرباندارى­نا دۇعا باعىشتاپ, اس بەردى. «با­تىس جەلتوقسان» قوعامدىق بىرلەس­تىگىن قۇرۋ يدەياسى كوتەرىلدى.

– ورالدىق ەرەجوللا ورىن­عاليەۆ دەگەن جەلتوقسانشى دوسىم گۇلزادا قالەلوۆا تۋرالى ايتىپ, وسى قىزدى اقتاۋ جونىندە كومەك سۇرادى. بۇدان بۇرىن دا وسىنداي ماسەلەمەن اينالىسىپ, ارحيۆ اقتارعان تاجىريبەمىز بار ەدى. ىسكە كىرىستىك. ول وقىعان كينوتەحنيكۋم بۇرىنعى ورنىنان كوشىپ كەتكەن, ارحيۆ جويىلعان. پروكۋراتۋرا­نىڭ ەسىگىن توزدىردىق. الماتى­نىڭ مەدەۋ اۋداندىق احاج ءبولىمى گۇلزادا حالەلوۆانىڭ قايتىس بولعانى تۋرالى اكت كوشىرمە­سىن 2023 جىلى اقپان ايىندا بەر­دى, بىراق ول قۇجاتتا ء«ولىم سەبەبى» دەگەن جول بوس تۇردى. كەيىن تالاپ ەتىپ ءجۇرىپ ءولىمنىڭ سەبەبى «مي­دىڭ زاقىمدانىپ, ەزىلۋىنەن» دەگەن انىقتاما الدىق. بۇدان كەيىن جەلتوقسان قاتىسۋشىلارىنىڭ فوتوسۋرەتتەرى اراسىنان گۇلزا­دانىڭ بەينەسىن تاۋىپ, ونىڭ باس­قا فوتولارىمەن سالىستىرا ساراپتاما جاساتتىق. وسىنىڭ با­رىنە ءۇش جىلداي ۋاقىت كەتتى. بۇل تەك جالعىز ادامنىڭ ەمەس, بىر­لەستىك قۇرامىنداعى بارشا جەل­توقسانشىنىڭ ۇيىمشىلدىعى مەن تالاپشىلدىعىنىڭ ناتي­جە­سىندە مۇمكىن بولدى, – دەي­دى «سول اقيقات» قوعامدىق بىرلەس­تىگىنىڭ توراعاسى بەيسەمباي ساي­فولدا ۇلى.

– گۇلزادانىڭ ءىسى ورنىنان قوز­عالىپ, وڭ ناتيجەگە قول جەتۋى­نە قاڭ­تار وقيعاسى دا اسەر ەتكەن سياق­تى, – دەيدى ءىنىسى مەرەكە. ءبىر قىزىعى, 2022 جىلعى قاڭتار وقي­عاسىنان كەيىن, دالىرەك ايتساق 21 قاڭتاردا ساعات 15.00-شاماسىندا كوكشەتاۋ وبلىسىنا قاراستى زەرەندى اۋدانىنىڭ پريرەچ­نىي اۋىلىندا تۇراتىن مەرەكە نا­بيەۆتى ىزدەپ, ەكى ادام بارعان. «قاڭتار وقيعاسىنا قاتىسىڭىز بار ما؟» دەپ سۇراعان. ءوزىنىڭ, كەلىنشەگىنىڭ تەلەفونىن تەكسەر­گەن. بۇل جەردە قاي ۋاقىتتان بەرى تۇراتىنىن, نەمەن اينالىساتىنىن تاپتىشتەپ سۇراعان. «تاعى دا تۇسىنىكسىز قۋدالاۋ باس­تالدى ما؟» دەپ ۋايىمداعان مەرەكە وسى­دان كەيىن جۋرناليستەر, جەل­توقسانشىلار تاراپىنان دا گۇلزادا تۋرالى حابارلاسىپ, سۇ­راۋ سالۋ كوبەيگەنىن ايتادى.

– ءوزىم جاقسى تانيتىن جاناشىر ادامدار دا حابارلاسىپ, ەشتەڭەدەن قورىقپاۋىمدى, گۇل­زادا تۋرالى بارلىق اقيقاتتى جۋر­­ناليست, تاريحشىلارعا ايتۋىم­دى سۇرادى. قاڭتاردان كە­­يىنگى وزگەرىستەردى كورىپ, ءوزىم دە عاجايىپقا سەنە باستاعاندايمىن. 37 جىلدان كەيىن انامنىڭ اماناتى, ءومىر بويعى ارمانى ورىندالىپ, گۇلزادانىڭ ەسىمى اقتالعانىن ەستىگەندە جۇرەگىم جارىلا جازدادى. وسى وقيعا ءتۇسىم سياقتى, ءالى دە سەنەر-سەنبەسىمدى بىلمەيمىن, – دەيدى ايتۋلى وقيعا تۇسىندا تۋعان جەرىنە ارنايى كەلگەن مەرەكە ءنابي ۇلى.

P.S. گۇلزادا قالەلوۆانىڭ اقتالىپ, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى رەتىندە تانىلعانى تۋرالى ءسۇيىنشى حابار – انىقتامانى قاھارمان قىزدىڭ تۋعان جەرىنە جەتكىزگەن ءبىر توپ الماتىلىق جەلتوقسانشى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اقجايىق اۋدانىنداعى اقجول اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى قابىل اۋىلىندا بولىپ, مارقۇمنىڭ قابىرىن زيارات ەتتى. قىرشىن كەتكەن قىزدىڭ تۋعان جەرىندە وتكەن ءىس-شاراعا اقجايىق اۋدانى اكىمى مۇرات سەردالين, «جەلتوقسان اقيقاتى» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى بەيسەنباي سەيفولدا, «باتىس-جەلتوقسان» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى كۇنزيلا ماقسۇتوۆا, «تاۋەلسىزدىك-1986-جەلتوقسان» قوعامدىق ۇيىمىنىڭ قۇرىلتايشىسى اقكۇمىس يحلاسوۆا, «Patriot 1986» قوعامدىق ۇيىمى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەرەجوللا ورىنعاليەۆ جانە باسقالارى قاتىستى. ورال قالاسىنداعى دوستىق سارايىندا وتكەن «ورالعا ورالماعان ارۋ قىز» اتتى دوڭگەلەك ۇستەل ماجىلىسىندە باتىر قىزدى ۇلىقتاۋ, ەسىمىن ەل جادىندا جاڭعىرتۋ جونىندە ۇسىنىس-پىكىرلەر ايتىلدى. ەڭ باستىسى, گۇلزادا قالەلوۆا اقتالدى! 

باتىس قازاقستان وبلىسى