قىزىلجارعا قاشان قۇت قونادى؟

بىراق ەلىمىزدەگى دەموگرا­فيا­لىق احۋال بىركەلكى ەمەس. ءۇش مە­گا­پوليستە جانە وڭتۇستىك پەن باتىس وڭىرلەردىڭ كوپشىلىگىندە حالىقتىڭ ۇدايى ءوسىمى بايقالىپ وتىرعانىمەن, سولتۇستىك جانە شىعىس وڭىرلەردە كەرىسىنشە, تۇر­عىندار سانىنىڭ جىلدان-جىلعا ازايۋ ءۇردىسى تىيىلماي تۇر. ماسەلەن, بىلتىر حالىق سانى اباي وبلىسىندا بۇرناعى جىلعى 610 198-دەن 607 556 (-2642) ادامعا دەيىن, قوستاناي وبلىسىندا 832 234-تەن 829 998 (-2236) ادامعا دەيىن, پاۆلودار وبلىسىندا 754 944-تەن 753 957 (-987) ادامعا دەيىن, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا (سقو) 534 104-تەن 530 124 (-3980) ادامعا دەيىن, شىعىس قازاقستان وبلىسىندا (شقو) 730 238-تەن 727 071 (-3167) ادامعا دەيىن كەمىپ كەتتى.

بۇل رەتتە ءبىر نازار اۋدارار­لىق جايت – وتكەن جىلى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنان باسقا وڭىر­لەردىڭ بارىندە حالىقتىڭ تابي­عي ءوسىمى بولعان. سوعان قارا­ماستان, اباي, قوستاناي, پاۆلودار, شى­عىس قازاقستان وبلىستارىندا تۇر­عىن­داردىڭ ازايۋى ولاردان باسقا جاق­قا كوشىپ كەتكەن ادامدار سانى كوشىپ كەلۋشىلەردەن الدەقايدا كوپ بولعان­دىعىنا بايلانىستى بولىپ شىقتى. ناق­تى ايتقاندا, كوشى-قوننىڭ تەرىس سال­دوسى اباي وبلىسىندا – 7141, قوس­تا­ناي وبلىسىندا – 3553, پاۆلودار وبلى­­سىندا – 3917, شىعىس قازاقستان وبلى­­سىندا 3862 ادامدى قۇرادى. ال سقو-دان كوشىپ كەتكەندەر قاتارى كوشىپ كەلۋ­شى­لەردەن 3654 ادامعا كوپ ەكەندى­گىنە قوسا, دۇنيەگە كەلگەن سابيلەر سانى دا ومىردەن وزعانداردان 326 ادامعا از بولعان.

ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك جانە شى­عىس وبلىستارىنداعى دەموگ­را­فيالىق احۋال­دى جاقسار­تۋ ماقساتىندا ۇكىمەت جەتى جىلدان بەرى ولارعا جۇمىس كۇشى ارتىق وڭىرلەردىڭ تۇرعىندارىن ەرىكتى تۇردە قونىس اۋدارۋمەن جانە قانداستاردى كۆوتا بويىنشا ورنالاس­تىرۋمەن اينالىسىپ كەلەدى. قازىر بۇل الەۋمەتتىك جوبالار «قۋاتتى وڭىرلەر – ەل دامۋىنىڭ درايۆەرى» ۇلتتىق جو­باسى اياسىندا ىسكە اسىرىلىپ وتىر.

الايدا سول جوبالار كۇتكەن­دە­گىدەي ناتيجە بەرمەي تۇر. سەبە­بى, دەمو­گرافيالىق ستاتيس­تيكا اتال­عان كەزەڭدە تۇرعىن­دار سانى قوس­تاناي وبلىسىندا 49,1 مىڭعا (2017 جىلعى 879 مىڭنان 2024 جىلعى 829,9 مىڭ ادامعا دەيىن), پاۆلودار وبلىسىندا 3,1 مىڭعا (757 مىڭنان 753,9 مىڭ ادامعا دەيىن), سقو-دا 32,9 مىڭعا (563 مىڭنان 530,1 مىڭ ادامعا دەيىن), اباي جانە شىعىس قازاق­ستان وبلىستارىن قوسا العاندا 54,4 مىڭعا (1389 مىڭنان 1334,6 مىڭ ادامعا دەيىن) ازايعانىن كورسەتتى. اسىرەسە, ەلدىڭ شەتىندەگى, جەلدىڭ وتىندەگى سقو-دا قالىپتاسقان جاع­داي الاڭداتارلىقتاي.

1999 جىلى جۇرگىزىلگەن ۇلت­تىق ساناق قورىتىندىسىنا قارا­عاندا, سول ۋاقىتتا قىزىلجار وڭىرىندە 725 980 ادام تۇرعان. ارادا وتكەن 25 جىل ىشىندە وبلىس تۇرعىندارىنىڭ سانى 195 856 ادامعا ازايعان. وسىعان وراي, 2018 جىلى سولتۇستىك قا­زاقستان وبلىسىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكو­نو­مي­كالىق جاعدايى قاۋىپ­سىزدىك كەڭە­سىندە قارالعان بولاتىن. ناتي­جەسىندە, قىزىلجار وڭىرىندە ارناۋلى ەكونوميكالىق ايماق قۇرۋ جانە قاناتقاقتى جوبا رە­تىن­دە وڭتۇستىك ولكەدەن قونىس اۋدارۋشىلار ءۇشىن تۇرعىن ۇيلەر سالۋ سياقتى يگى شارالار ىسكە اسى­­رىلدى. ايتسە دە, ول شارالار دا وڭىردەگى دەموگرافيالىق احۋال­دى ساۋىقتىرا العان جوق. ء«اپ-ادەمى ءان ەدى, پۇشىق شىركىن قور قىلدى» دەگەندەي, جەرگىلىكتى شەنەۋنىكتەردىڭ تاراپىنان تالاپ پەن باقىلاۋدىڭ بولماۋىنان قونىس اۋدارۋشىلارعا ار­نال­عان باسپانالار ساپاسىز سالىنىپ, ولاردىڭ ورىندى رەنىشىن تۋعىز­عان.

«كازاحستانسكايا پراۆدا» گا­زە­تى­نىڭ وسى جونىندەگى سىني ماقا­لا­سىنا دەن قويعان پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىنا وراي وبلىس كولەمىندە كەشەندى تەكسەرۋ جۇر­گى­زىلىپ, قونىس اۋدارۋشىلارعا نەمقۇرايدىلىق تانىتقان ايىرتاۋ جانە ەسىل اۋداندارىنىڭ اكىم­دەرى قىزمەت­تە­رى­نەن بوساتىل­عان, ال وزگە بىرنەشە جوعارى لا­ۋا­زىمدى شەنەۋنىك تار­تىپتىك جاۋاپ­قا تارتىلعان. قو­نىس اۋدا­رۋ­­شىلارعا تۇرعىن ءۇي سالۋ جو­نىن­دەگى قاناتقاقتى جوبا­نىڭ وسىنداي ساتسىزدىككە ۇشىرا­عا­نىن ەسكەرە وتىرىپ, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قور­عاۋ ءمينيسترى 2022 جىلعى 27 مامىرداعى بۇيرىعىمەن «جۇمىس كۇشىنىڭ ۇتقىرلىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن ادامداردىڭ ەرىكتى تۇردە قونىس اۋدارۋ قاعيدالارىنا» ەكو­نو­ميكالىق ۇتقىرلىق سەرتي­في­كاتى تۋرالى تولىقتىرۋ ەنگىز­دى. ول – تۇرعىن ءۇيدى ساتىپ الۋ جانە سالۋ, يپوتەكالىق نەسيە بويىنشا باستاپقى جارنانىڭ ءبىر بولىگىن جابۋ ءۇشىن قونىس اۋدارۋشىلار مەن قانداستارعا بەرىلەتىن اقشا­لاي تۇردەگى ماتەريالدىق كومەك.

وكىنىشكە قاراي, سقو-عا قو­نىس اۋدارۋشىلار مەن قانداس­تاردى قابىلداۋ ءۇشىن جىل سايىن بەرىلەتىن كۆوتا سانى وسى وڭىردەن كوشىپ كەتۋشىلەردىڭ ورنىن جابا الماي كەلەدى. مىسالى, بىلتىر بولىنگەن كۆوتا سانى – نەبارى 2698 ادام. سوعان سايكەس قىزىلجار وڭىرىنە 2460 قونىس اۋدارۋشى مەن 238 قانداس قانا كوشىپ كەلگەن. وسى ورايدا سقو اكىمدىگى 2586 قونىس اۋدارۋشى ءۇشىن سۇراعان كۆوتانى ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مي­نيستر­لىگى نەگە 126 ادام­عا قىس­قار­تىپ تاستاعاندىعىن ءتۇسى­نۋ قيىن.

وسىلايشا, قىزىلجار وڭىرىن­دە­گى كوپتەگەن اۋىلدىڭ ءتۇتىنى بىر­تىندەپ ءوشىپ, جۇرتى عانا قالىپ جاتىر. 2017 جىلى سقو-دا 673 اۋىل بولسا, ارادا وتكەن جەتى جىل ىشىندە ولاردىڭ 38-ءى جابىلىپ, ءوڭىر كارتاسىنان سىزىلىپ تاستالعان. قالعان 635 اۋىلدىڭ 328-ءى تىرەك جانە سەرىكتەس اۋىل­دىق ەلدى مەكەندەر تىزبەسىنە ەنگى­زىل­مەي, «كەلەشەگى جوق» دەگەن قاتاڭ ۇكىم كەسىلگەندەي بولىپ وتىر. ونىڭ ىشىندە 125 اۋىلداعى تۇرعىندار سانى 50-گە جەتپەيدى. ال 35 اۋىلدا 3-4 تۇرعىن عانا قال­عان. «ەلدەن ەل اجىراسا – جۇت» دەگەن وسى.

«ارقادا قىس جايلى بولسا, ارقار اۋىپ نەسى بار؟» دەمەكشى, سول­تۇس­تىكتىڭ جەتى ايعا دەيىن سوزىلاتىن قاتال قىسىندا تۇرعىن ۇيلەردى كومىر جاعىپ جىلىتۋ ماشاقاتى, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا جالاقىنىڭ تومەندىگى, اۋىل جولدارىنىڭ ناشارلىعى – سولتۇستىكقازاقستاندىقتاردى جاي­لى مەكەن ىزدەۋگە ماجبۇر­لەي­تىن سەبەپتەر, مىنە, وسىلار. ولار اسىرەسە, سۇرانىسقا يە بىلىكتى دە تاجىريبەلى ماماندار كورشىلەس رەسەيدىڭ تۇمەن, قورعان جانە ومبى وبلىستارىنىڭ گازدان­دى­­رىلعان ەلدى مەكەندەرىنە ءجيى قونىس اۋدارىپ جۇرگەنى بەلگىلى. ال سقو-نى گازداندىرۋ ماسەلەسى جيىر­ما شاقتى جىلدان بەرى سوز­باق­قا سالىنىپ, شەشىلەر ەمەس. ءاۋ باسىندا كورشىلەس قوستاناي وبلىسى سياقتى, سقو-نى دا رەسەيدىڭ گاز تاسىمالداۋ جۇيەسىنە قوسۋ ۇسى­­نىل­عانمەن, بۇل ۇسىنىس ۇكىمەت تاراپىنان قولداۋ تاپپاعان.

مەملەكەت باسشىسى 2021 جىلعى 17 ماۋسىمدا بولعان ەلى­مىز­دىڭ گاز سالاسىن دامىتۋ جونىن­دەگى كەڭەستە اقمولا جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىن تولىق گازداندىرۋ قاجەتتىگىن ايتا كەلىپ: «بۇل – مەملەكەتتىك ماڭىزعا يە ماسەلە. كەمىندە ەكى ءتاسىل بار: «سارى­ارقا» ما­گيسترالدى گاز قۇبى­رىن جالعاس­تىرۋ نەمەسە رەسەي گاز تاسىمالداۋ جۇيەسىنە قوسىلۋ. ەكى نۇس­­قانىڭ دا وزىندىك ءپليۋسى مەن مينۋسى بار. ۇكىمەت وڭىرلەردىڭ اكىمدىكتەرىمەن بىرلەسىپ, جاقىن ارادا تاڭداۋ جاساۋعا ءتيىستى», دەگەن ەدى. الايدا سودان بەرى ەكى جارىم جىلدان استام استام ۋاقىت وتسە دە, ۇكىمەت بۇل مەملەكەتتىك ماڭىزى بار ماسەلە بويىنشا ءالى ناقتى شەشىم قابىلداعان جوق. سقو-دان سايلانعان پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ەركەبۇلان مامبەتوۆ پەن سەناتور اسەم راح­مەتوۆانىڭ وسى ماسەلە جونىن­دە بىلتىر جانە بيىل جولداعان دەپۋتاتتىق سا­ۋالدارىنا دا بۇرىنعى ۇكىمەت تە, جاڭا ۇكىمەت تە ەكىۇشتى جاۋاپ بەرىپتى.

جاقىندا پارلامەنت سەنا­تىن­دا «دەموگرافيالىق ءوسۋ – ۇلتتىڭ ستراتەگيالىق ارتىق­شىلىعىنىڭ نەگىزى» تاقىرى­بىندا وتكەن ۇكىمەت ساعاتىنا قا­تىسقان سقو اكىمى عاۋەز نۇرمۇحامبەتوۆ قىزىلجار وڭى­­رىن­­دەگى دەموگرافيالىق جاع­داي­دى جاقسارتۋ ماقساتىندا بىرقاتار ناقتى ۇسىنىس جاسادى. سونىڭ ىشىندە جاڭا تۋعان بالا ءۇشىن بەرى­لە­تىن بىرجولعى جاردەماقى, بالا كۇتۋ ءۇشىن بەرىلەتىن جاردەم­ا­قى جانە وبلىستا تۇراقتى تۇرا­تىن كوپبالالى انالارعا بە­رىلەتىن اي سايىنعى جاردەماقى مولشەرىن 2 ەسە ءوسىرۋ, جۇمىس بەرۋشىلەرگە ءاربىر جۇمىسسىزدى ەڭبەكپەن قام­تىعانى ءۇشىن 2 جىل بويى 30 اەك مولشەرىندە سۋبسيديا تولەۋ, جۇمىس كۇشى ارتىق وڭىرلەر تۇر­عىن­دارىنىڭ جۇمىس كۇشى تاپشى وڭىرلەرگە ەرىكتى قونىس اۋدارۋى باعدارلاماسى اياسىندا بەرىلەتىن ەكونوميكالىق ۇتقىرلىق سەرتيفيكاتىن 1625 اەك-كە دەيىن ۇلعايتۋ, سون­داي-اق وبلىس ىشىندە قونىس اۋدا­رۋشىلارعا دا ەكونوميكالىق ۇت­قىرلىق سەرتيفيكاتتارىن بەرۋ بار. ءوڭىر باسشىسى سقو ەلدى مە­كەندەرىن گازداندىرۋدىڭ ما­­ڭىز­دىلىعىن دا اتاپ ءوتتى. «جال­پى, بۇل شارالار سولتۇستىك­قازاق­­ستان­دىق­تاردىڭ ءال-اۋقاتىن جاق­سار­تىپ, تۇرعىنداردىڭ كىرى­سىن كوبەيتىپ, دەموگرافيالىق احۋال­­عا وڭ اسەرىن تيگىزەدى», دەدى ع.نۇرمۇحامبەتوۆ.

سقو اكىمىنىڭ اتالعان ۇسى­نىس­­تارى مەملەكەت باسشى­سى­نىڭ 2021 جىلعى «حالىق بىر­لىگى جانە جۇيەلى رەفورمالار – ەل وركەندەۋىنىڭ بەرىك نە­گى­زى» جول­داۋىندا ۇكىمەتكە بەرگەن: «ەل ىشىندەگى ەڭبەك كۇ­شىنىڭ ۇتقىرلىعى ماسەلەسىنە قاتىستى دا جاڭا ۇستانىمدار قاجەت. ۇكىمەت وڭتۇستىكتەن سول­تۇستىككە كوشىپ جات­قان ازامات­تارعا جاردەماقى ءبولۋ­دىڭ قول­دا­نىس­تاعى تاسىلدەرىن قايتا قاراۋى كەرەك. اتاپ ايت­قان­دا, ونى اكىمدىكتەر ارقىلى عانا ەمەس, وڭتۇستىك وڭىر­لەر­دەن ادامداردى ءوز بەتىمەن جال­دايتىن جۇمىس بەرۋ­شىلەردىڭ شىعىنىن وتەۋ ارقىلى دا بەرۋگە بولادى. ءوز بەتىنشە بيزنەسپەن اينالىسقىسى كەلەتىندەردىڭ دە كوشۋىنە جاعداي جاساعان ءجون. كو­شىپ كەلگەن ازا­ماتتارعا ءۇي سالۋ عانا ەمەس, اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋ ءۇشىن دە جەر تەلىمدەرىن بەرۋ مۇمكىندىگىن پىسىقتاۋ كەرەك. سونداي-اق ولارعا مەم­لەكەتتىك قولداۋ شارالارى قول­جەتىمدى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت», دەگەن تاپسىرماسىنا نەگىز­دەلگەن. تەك وسى تاپسىرمانى بۇرىنعى ۇكىمەتتىڭ ورىنداپ جارىت­پاعانى انىق. ەندىگى ءۇمىت – جاڭا ۇكىمەتتە.