كاسىپوداق: ەڭبەككەر قۇقى ەسكەرىلسە يگى

«دايىن اسقا تىك قاسىق» ۇيىم

قولدانىستاعى زاڭعا سالساق, ۇيىم جۇمىسى ەرىكتى تۇردە جۇزەگە اسادى. بۇدان سوڭ كاسىپوداق جۇمىس بەرۋشى مەن جۇمىسشىلاردىڭ ورتاسىنداعى داۋ-دامايلاردى ءادىل تۇردە شەشۋگە جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس. مەكەمەنىڭ كەم-كەتىگىن تۇگەندەپ, قىزمەتكەرلەردىڭ قۇقىعى بۇزىلا قالسا, ادۆوكاتتىڭ ءرولىن اتقارۋى قاجەت. تەورياسىنا سالساق, سولاي. بىراق بىزدەگى كاسىپوداقتىڭ قازىرگى جۇمىسىنا كوز سالساق, قارىن اشادى.

وسىدان ەكى جىل بۇرىن مۇعالىمدەر اراسىندا كاسىپوداق جۇمىسىنا شاعىم ايتقاندار شىعا باستادى. سويتسە, كەيبىر ۇيىمدار ۇستاز پىكىرىمەن ساناس­پاي, وداققا تىركەپ, جازباشا كەلىسىمسىز جالاقىدان جارنا ۇستاپ وتىرعان. ءبىر-ەكى پايىز جارناعا جىلاپ وتىرعان ولار جوق. تەك قوعامدا ناسىپكە ورتاق كاسىپوداق ەڭبەككەرلەردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا كەلگەندە شورقاق بولىپ شىققان. ماسەلەن, سول جىلى كۇرشىم اۋدانىندا تۇراتىن مۇعالىم اياۋجان نۇرلانقىزىنان جۇمىسقا كىرگەندە باستاۋىش كاسىپوداق ۇيىمى جارنا الۋ جونىندە جازباشا ءوتىنىش سۇراماعان. مۇعالىم مۇددەسىن قورعايتىن ۇيىم «باسشىلىقپەن اۋىز جالاسىپ ارەكەت ەتەتىنىن» العا تارت­قان ول ء«بىزدىڭ تۇسىنىگىمىزدە كاسىپ­وداق جارنا ۇستايتىن ۇيىم عانا», دەيدى. تۇ­سىنىكتى تىلدە ايتقاندا, بىرەۋدىڭ قالتا­سىن­داعى اقشاعا قول سۇعاتىن ۇيىم دەسەك, الدەقايدا دۇرىس سەكىلدى. ايتالىق, جىلدار بويى تەحنيكاسىنىڭ توز-توزى شىعىپ, جىرتىعىن جاماپ, ولمەستىڭ كۇنىن كورىپ وتىرعان مەملەكەتتىك مەكەمەلەردە ورنى تولماس قايعىلى وقيعالار ورىن الىپ, جۇمىسشىلارى قازا تاپپاعان بولار ەدى. مىسالى, ءبىر عانا «سەمەي ورمانى» رەزەرۆاتى, كوستەنكو اتىنداعى جانە «قازاقستان» شاحتالارىندا بولعان قايعىلى وقيعالاردىڭ دەنى ەلدەگى ەڭبەك قۇقىعىنىڭ دۇرىس قورعالمايتىنىن كورسەتىپ بەردى. بىراق بىزدەگى كاسىپوداق ۇيىمدارى ەڭبەك ادامدارىنىڭ ومىرىنەن گورى ءوز باستارىنىڭ قامىن قاتتىراق كۇيتتەيتىن ءتارىزدى.

وندىرىستە 250 ادام كوز جۇمعان

حوش, ماسەلەنىڭ ءمانىسىن بىلمەستەن بۇرىن كاسىپوداق ۇيىمىنىڭ اتقارعان جۇمىسىنا زەر سالعان دۇرىس بولار. وسى ورايدا ەلدەگى كاسىپوداقتار فەدەرا­تسيا­سى­نىڭ جىلدىق قورىتىندىسى مەن الدا اتقارار جۇمىسىن سۇراپ بىلدىك. فەدەراتسيا توراعاسى ساتىبالدى داۋلەتاليننىڭ ايتۋىنشا, قاۋىپسىز ەڭبەك جىلى اياسىندا جاراقاتتانۋ دەڭگەيى مەن وندىرىستەگى جا­زاتايىم وقيعالاردى تومەندەتۋ, قىز­مەت­كەرلەردىڭ دەنساۋلىعىن قورعاۋعا باسىمدىق بەرىلگەن. توقەتەرى, كۇنكورىس قامىمەن جۇرگەن ادام جۇمىس ورنىندا قازا بولماۋعا ءتيىس.

اۋماقتىق كاسىپوداقتار بىرلەستىك­تە­رى­نىڭ اقپاراتى بويىنشا, بىلتىر ەلدەگى كاسىپورىنداردا 1 236 جازاتايىم وقيعا تىركەلىپ, سالدارىنان 1 437 ادام زارداپ شەكتى. ونىڭ 250-ءى ولىممەن اياقتالدى. بۇل بىلتىر ەلدەگى وندىرىستىك جاراقاتتانۋدىڭ ستاتيس­تيكاسى وسكەنىن كورسەتەدى. «ال 66%-ىندا جازاتايىم جاعداي كاسىپوداقتارى جوق كاسىپورىنداردا ورىن السا, بۇل رەتتە كاسىپوداقتار قاتىساتىن كاسىپورىنداردا بىلتىر جازاتايىم وقيعالاردىڭ سانى 1,4%-عا تومەندەگەن», دەيدى س.داۋلەتالين. وسى جازاتايىم وقيعالاردىڭ 57%-ىندا جۇمىس بەرۋشىنىڭ كىناسى دالەلدەنسە, كاسىپوداقتار جوق كاسىپورىنداردا ونىڭ ۇلەسى 62%-دى قۇرايدى.

كاسىپوداقتار فەدەراتسياسىنىڭ مالى­مە­تىنشە, بۇگىندە 13 مىڭعا جۋىق وندىرىس­تىك كەڭەس جۇمىس ىستەيدى. بۇل ونىڭ سانى ارعى جىلمەن سالىستىرعاندا 3,1%-عا وس­كەنىن كورسەتەدى. دەگەنمەن ساتىبالدى داۋلەتالين الەۋمەتتىك ارىپ­تەستەر اراسىن­داعى ۇشجاقتى سالالىق جانە وڭىرلىك كەلى­سىمدەر ناشار ورىندالاتىنىن ايتادى. باسقارۋ قۇرىلىمدارى كەلىسىمدەردى ءالى دە زاڭدى كۇشىنە ەنگەن اكت رەتىندە قابىلدامايتىن كورىنەدى.

كاسىپوداق تاۋەلسىز بولۋعا ءتيىس

قوعام بەلسەندىسى ءارى وسى سالانىڭ جىلىگىن شاعىپ, مايىن ىشكەن مامان مۇحتار ۇمبەتوۆ شەتەلدەردە كاسىپوداق جۇمىسى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن ويلاستىرىلعان جۇ­مىس ەكەنىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ۇلت­تىق جانە ەۋروپارلامەنتتە دە ءوز وكىلدىگى بار ابدەن جۇيەلەنگەن قۇرى­لىم. سوندىقتان دامىعان ەلدەردە كا­سىپتىك سالالىق ۇيىمدار ۇكىمەتتىڭ الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق ساياساتى سالاسىندا شەشىم قابىلداۋعا كوپ اسەر ەتەدى. باتىس ەلدەرىندە ۇيىم – دەموكراتيالىق قۇرىلىمىنىڭ نەگىزگى ەلەمەنتتەرىنىڭ ءبىرى.

«بۇكىل الەمدە كاسىپوداق ۇيىمىنىڭ مۇشەلەرى جۇمىسشىلاردىڭ ءوزى جانە جارنا ەسەبىنەن جۇمىس ىستەيدى. سول ارقىلى ولار ەڭبەك ادامدارىنىڭ مۇددەلەرىن قور­عايدى. بىزدەگى كاسىپوداق بۇرىنعى كەڭەس­تىك جۇيەنى ەسكە سالادى جانە كوش­باس­­شى­لارى سايلانبايدى, ارقاشان تاعايىن­دالاتىن دەموكراتيالىق ەمەس ۇيىم. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, باسشىلارى بۇ­رىنعى شەنەۋنىكتەر: وبلىس اكىمى, ەكس-مي­نيستر, قىسقاسى, ولار قاراپايىم ادام­دار­دىڭ مۇددەلەرىنەن الىس. بۇل ارقاشان ادام­دار­عا سەنىمسىزدىك تۋدىرادى», دەيدى م.ۇمبەتوۆ.

ال بۇل ەڭبەك ۇجىمدارىنداعى نارازى­لىق اكتسيالارىن تۇتاتىپ وتىر. سەبەبى جۇمىسشى بەلسەندىلەرى مەن ۇيىمنىڭ ەرىك-جىگەرى ورتاق مۇددەگە جۇمىس ىستە­مەيدى. ەڭ قىزىعى, كاسىپوداقتار بۇل قاقتىعىستاردى شەشۋدە ەشقانداي ءرول اتقارمايدى. مۇنى مامان «اتامەكەننىڭ» مىسالىندا دا كورىنىس بەرگەنىن, بۇل كاسىپوداق ءىس جۇزىندە كاسىپكەرلەردەن مۇشەلىك جارنالار جينايتىن ۇلتتىق بۋرجۋازيا بولعانىن العا تارتتى. بار بولعانى ءىرى بيزنەستىڭ مۇد­دەسىن قورعاپ كەلگەن ۇيىم بارلىق دەمو­كراتيالىق قاعيداتتى بۇزا وتىرىپ, مەملەكەتتىڭ ارتىقشىلىقتارىنا يە بولىپ وتىر.

سول ءۇشىن قوعام بەلسەندىسى «كاسىپوداق ەڭبەك ادامدارىنىڭ مۇددەلەرىن لايىقتى قورعاۋ ءۇشىن مىقتى, تاۋەلسىز بولۋى قاجەت», دەيدى. قالىپتى دامىعان ەلدەر­دە­گى كاسىپوداق كوشباسشىلارى ناقتى كاسىپ­ورىن­داردا, ۇيىمداردا ءادىل سايلاۋ­دا اشىق­تىق قاعيداتتارى بويىنشا سايلانادى. بۇل اۋىستىرىلاتىن لاۋازىمعا كەز كەلگەن كاسىپوداق مۇشەسى تاڭدالۋى مۇمكىن. دالىرەك ايتساق, بىزدەگىدەي تاعايىندالعان ەمەس, سايلانعان لاۋازىم. ەگەر ول وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتەردى ورىنداماسا, ورنىنان الىنىپ تاستالادى.

بۇيرەگى كىمدەرگە بۇرىپ تۇر؟

جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ ۇجىمدىق شارت جاساۋى دۇرىس-اق. بىراق اشىقتىق قاعيداتتارى قاتاڭ ساقتالمايتىن جۇيە سانى بار دا ساپاسى جوق شارتتاردى ساڭىراۋقۇلاقتاي قاپتاتىپ وتىر. سەبەبى الگىندە ايتقانداي, مۇنداي شارت­تار­عا ادەتتە كاسىپوداق ەمەس, ءىس جۇزىن­دە جۇمىس بەرۋشى «سايلاپ» قويعان جۇمىس­شى­لار وكىلى قول قويادى. تۇپتەپ كەلگەن­دە, بۇل قۇجات تەك ەڭبەك كودەكسى نور­­ما­­لارىنىڭ كوشىرمەسىنە اينالادى. بۇدان سوڭ ەڭبەك ينسپەكتسيا­سى قۇجاتتى قاراپ جاتپاي-اق, تىركەي سالادى ەكەن. شالا­عاي ءىستىڭ سوڭى ەڭبەك ۇجىمدارىندا جۇمىس­شى­لاردىڭ قارسىلىق كورسەتۋىنە جانە جۇمىس ورنىنداعى جازاتايىم وقي­عا­نىڭ ارتۋى­نا اكەلەدى. وسىنداي وزدەرىنە وڭتايلى جۇيەمەن جۇمىس ىستەپ جاتقان ۇيىم ءالى كۇنگە دەيىن تاۋەلسىز ينستيتۋت رەتىندە قالىپتاسا العان جوق. بۇعان ءبىرىن­شى كەزەكتە ءىرى بيزنەس پەن وليگارحتار مۇد­دە­لى بولدى. سوندىقتان 2015 جىلى انتي­كاسىپوداقتىق, انتيەڭبەككەرلىك زاڭ قابىل­دانىپ, ەلىمىزدەگى كاسىپوداق ۇيىم­دارىنىڭ بارلىعى قايتا تىركەۋدەن وتۋگە مىندەتتەلدى. «سۇزگىدەن» ءساتتى وتكەندەر بۇگىندە جۇمىسشىلاردىڭ مۇددە­سىنە, جۇمىس بەرۋشىگە بۇيرەگى بۇرىپ تۇراتىن بولدى.

ەكونوميست مارات تولىباەۆ دامى­عان ەلدەردە كاسىپوداق ۇيىمى مىقتى كۇش رەتىندە ساياسي پارتيالارمەن دەڭ­گەي­لەس ەكەنىن العا تارتادى. مۇددەلەس ادامداردىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن ۇيىمدار جۇ­مىسشىلاردىڭ پىكىرىن ۇكىمەتكە جەت­كىزىپ, قوعامعا ۇلكەن ۇلەس قوسىپ جاتىر. مىسالى, قازىر فرانتسيادا فەرمەرلەردىڭ باسىن قوسقان كاسىپوداقتار جولداردى تراكتورلارىمەن جاۋىپ, ۇكىمەتتىڭ نازارىن جۇمىسشىلاردىڭ جاعدايىنا اۋدارۋعا جۇمىلىپ كىرىسىپ كەتتى. ەكىن­شى­دەن, شەتەلدە كاسىپوداق ۇيىمى تەك قانا ۇيىم مۇشەلەرىنىڭ جارناسىنا جۇمىس ىستەيدى, مەملەكەت نەمەسە باسقا ۇيىمداردان اقشا المايدى. ال اشىقتىققا نەگىز­دەل­گەن شە­تەلدىڭ جۇيەسى بىزدە جەمىسىن بەرسە, قوعام­دىق كۇش ۇكىمەتتىڭ ورنىنان كەتۋىنە ءماجبۇر ەتۋى مۇمكىن. سوندىقتان ەگەمەن ەمەس, جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ باقى­لاۋى­نان شىقپايتىن كاسىپوداق قاجەتكە جاراپ تۇرعانى جاقسى. شەتەلدە كاسىپوداق جۇمىسىنا بيلىك ارالاسسا, بىردەن ايقاي-شۋعا ۇلاسادى. ىقپال ەتكەندەر بىردەن جۇ­مىستان كەتەدى. كەلەسى سايلاۋعا وتە المايدى. «مەنىڭشە, جۇمىسشىلار وزدەرى جينالىپ, پارتيا سەكىلدى سايلاۋ وتكىزگەندە عانا شىنايى باسەكەلەس بولادى. تەك سوندا جۇمىسشىلاردىڭ قۇقىعىن قورعايتىن ادامدار باسشىلىققا وتە الادى», دەيدى ەكونوميست.

ءۇي ىشىنەن ءۇي تىككەن

بۇل سالادا ءبىراز تاجىريبەسى بار جۋرناليست نۇرلان ورازعاليەۆ «كاسىپوداقتار ءوز مىندەتىن اتقارا الماي وتىر جانە اتقارادى دەپ ايتۋعا ءالى ەرتە», دەيدى. سەبەبى قىسىم كوپ, ءوزى قۇرعان ۇيىمعا جۇمىس بەرۋشىنىڭ تالابى ارقاشان دۇرىس. سوندىقتان قول استىنان شىعا المايدى. «سول ءۇشىن كاسىپوداقتى سىرتتان قۇرىپ, تارتۋ كەرەك. ال مەكەمەنى ءوز ىشىنەن قۇرىپ, جارنانى ءماجبۇرلى تۇردە اۋدارتىپ, ءۇي ىشىنەن ءۇي تىگەتىن قازىرگى جۇيەدەگى كاسىپوداق جۇمىسىن مىڭ جەردەن وزگەرتسە دە, جۇمىس بەرۋشىگە تاۋەلدى», دەيدى جۋرناليست.

ەكس-دەپۋتات ءارى كاسىپوداق ورتالىعىن باسقارعان بەرىك بەكجانوۆتىڭ ايتارى باسقا. ونىڭ ايتۋىنشا, كاسىپوداق ۇيىمى – ەرىكتى ۇيىم. ال ەرىكتى تۇردە قۇرىلعان ۇيىمدا كاسىپوداق مۇشەلەرىنىڭ بەلسەندىلىگى تومەن بولسا, دارمەنسىزدىك كورسەتىپ جاتقان ۇيىمداعى قىزمەتكەرلەر جاريا تۇردە ايتۋى قاجەت. بۇل ورايدا ەڭ­بەك­كەرلەر دە ءوز جارناسىنىڭ ەسەبىن سۇراپ, جۇمىس ىستەي الماي جاتقان ۇيىمنىڭ باس­شى­لىعىن اۋىستىرۋعا ىقپال ەتە بىلگەنى دۇرىس.

«قازاقمىس» كورپوراتسياسى جانىن­دا­عى ارداگەرلەر كەڭەسىنە قاراستى ساتباەۆ فيليالىنىڭ باسشىسى, ءماسليحات دەپۋتاتى ابۋلايس مۋلاكوۆ تا «اتى بار, زاتى جوق ۇيىمدار باس-باسىنا بي بولعان وڭكەي قيقىم», دەپ اشىنادى. ايتۋىنشا, كاسىپوداقتار تەك مەتاللۋرگتەر مەن كەن­شىلەر كۇنىندە بوي كورسەتىپ, قالعان ۋاقىتتا ءبىر-ءبىر كابينەتكە تىعىلىپ وتىرۋمەن شەكتەلەدى. «ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ قاتا­رىن­دا 14 مىڭ زەينەتكەر بار. ولارعا اتى دارداي ۇيىم قولۇشىن بەرىپ كورگەن ەمەس. زەينەتكەرلەرگە قامقور بولۋ تەك «كاسىپقورعان» كاسىپوداق ۇيىمىنىڭ قولىنان عانا كەلىپ تۇر. «بولىنگەندى ءبورى جەيدى» دەگەندەي, باس-باسىنا ءبولىنىپ كەتكەن بۇگىنگى كاسىپوداقتار جۇمىسشىلاردى جادىنان شىعارىپ تاستادى», دەيدى ول.

كاسىپوداق ۇيىمىنىڭ نەگىزگى جۇمىسى – جۇمىسشىلاردىڭ مۇددەسىنە جۇمىس ىستەۋ. ايتكەنمەن ءالى كۇنگە دەيىن باستاپقى مىندەتىنەن جاڭىلىپ, ەڭبەك قاتىناس­تا­رىنىڭ الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق ينستيتۋتى بولىپ قالىپتاسا الماعان سانى بار ساپاسى جوق ۇيىمداردىڭ جۇمىسىن رەت­تەيتىن ۋاقىت كەلگەن سەكىلدى. بۇل – ءبىزدىڭ ەمەس, جۇمىسشىلاردىڭ جانايقايى, ما­مانداردىڭ ورتاق پىكىرى. ولاي بولماسا, اتقارىپ وتىرعان جۇمىسى اسا اۋىر بولماسا دا, ەڭبەككەرلەردىڭ تاپ­قان تابىسىنان ايلاپ جارنا الاتىن, ءتىپتى بەلگىلى ءھام بەلگىسىز سەبەپتەرمەن بيۋد­جەت­تىڭ قوماقتى قاراجاتتارىنا جۇمىس ىستەيتىن ۇيىمداردىڭ ۇپايى تۇگەل, ال جۇمىسشىلاردىڭ قۇقىعى بۇزىلا بەرەرى انىق.