جاستاردىڭ قارجىلىق ساۋاتى قاي دەڭگەيدە؟

وتكەن جىلعى كورسەتكىشتى باعدار­لا­ساق, ەلىمىزدە 8,4 ملن ادامنىڭ كرە­ديتى بار. شامامەن 1,7 ملن وتاندا­سىمىز نەسيەسىن تولەي الماي ءجۇر. دەمەك حالىقتىڭ 84 پايىزىنىڭ بانك ال­دىندا قارىزى بار. بۇل – نەسيە ما­سە­لەسىنىڭ قانشالىقتى كۇردەلى ەكە­نىن اڭعارتادى. «جاستار» عىلىمي-زەرت­تەۋ ورتالىعىنىڭ «اۋىل جاستارىن دامىتۋدىڭ الەۋمەتتىك-مادەني اس­پەك­تىلەرى» اتتى ساراپتامالىق بايانداماسىندا اۋىل جاستارى اراسىندا نە­سيە الۋ جوعارى دەڭگەيدە ەكەنى كورسە­تىلگەن.

«ساۋالناماعا قاتىسقانداردىڭ جارتىسىندا 50,2% جابدىققا نەمەسە جيھازعا نەسيە, ءبولىپ تولەۋ (پايىزسىز نەسيە) بار. بۇل اۋىل جاستارىنىڭ ەداۋىر بولىگى ومىرگە قاجەتتى زاتتار­دى ساتىپ الۋدا ماتەريالدىق قيىندىق­تارعا تاپ بولادى دەگەن قورىتىندىنى تاعى ءبىر رەت راستايدى. بىلايشا ايت­قاندا, ءاربىر ەكىنشى جاس اۋىل تۇر­عى­نىنىڭ تۇرمىستىق زاتتاردى ساتىپ الۋعا قاراجاتى جوق. وعان قوسا رەسپوندەنتتەردىڭ جارتىسىنا جۋى­عىنىڭ 46,1% تۇتىنۋشىلىق نەسيەسى بار. سونداي-اق 26%-ى كيىمدى نەسيە­گە الادى. وسىلايشا, تۇتىنۋشىلار نەسيەلىك قاراجاتتى تەك ۇزاقمەرزىمدى تاۋارلاردى ساتىپ الۋ ءۇشىن ەمەس, كيىم ساتىپ الۋ سياقتى قازىرگى قاجەتتى­لىكتەردى قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن دە پايدالانادى. مۇنداي مىنەز-ق ۇلىق كوپتەگەن شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىنىڭ ءبولىپ تولەۋدى, بانكتىك باعدارلامالار ارقىلى تاۋارلاردى ساتىپ الۋدىڭ ءارتۇرلى جولىن ۇسى­نۋىنا بايلانىستى دا بولۋى مۇمكىن», دەلىنگەن باياندامادا.

كيىم-كەشەك, جيھاز, جابدىق­تار نەسيەسىنىڭ بولۋى ءۇي شارۋاشى­لىعىنداعى قارىز جۇكتەمەسىنىڭ ارتۋىنا اكەلەدى. ياعني جاستار بيۋدجەتتى جوسپارلاۋعا جانە نەسيەنى وتەۋ مۇم­كىندىگىن ەسەپتەۋگە جەتكىلىكتى كوڭىل بولمەيدى دەگەن ءسوز. سالدارىنان ءتۇر­لى ميكروكرەديتتىك ۇيىمنىڭ قىز­مەتىنە جۇگىنەدى.

«رەسپوندەنتتەردىڭ تەك 7,9%-ى بانك­­تەردە جانە ميكروكرەديتتىك ۇيىم­­داردا ەشقانداي قارىزى جوق ەكە­نىن اتاپ ءوتتى. بۇل ساۋالناماعا قاتى­­سۋشىلاردىڭ وننان ءبىر بولىگىنەن از. سۇرالعانداردىڭ جارتىسى عانا بەلگىلى ءبىر دارەجەدە نەسيەلەرىن ۋاقتىلى وتەي الاتىنىن بەلگىلەگەن. الايدا 21%-ى نەسيەلەرىن وتەي الماي­تىندىقتارىن مويىنداعان. ءتىپتى 12%-ى اي سايىنعى تولەمدەردى وتەۋ شىعىندارىن مۇلدەم كوتەرە المايتىنىن حابارلاعان. بۇدان اۋىل جاس­تارىنىڭ قارجىلىق دايىن­دىعىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى نەمەسە ولاردىڭ مۇم­كىن­دىكتەرى مەن مىندەتتەمەلەرى تۋرالى بىلە بەرمەيتىنى بايقالادى», دەپ كورسەتىلگەن «اۋىل جاستارىن دا­مىتۋدىڭ الەۋمەتتىك-مادەني اسپەك­تىلەرى» اتتى ساراپتامالىق باياندامادا.

سونداي-اق قۇجاتتا جاستاردىڭ 15 پايىزى عانا قولما-قول اقشا جي­ناي الاتىنى جازىلعان. جاس شاما­سىنا شاقساق, 29 بەن 34 جاس ارالى­عىنداعىلار قاراجاتتى ۇنەمدەۋگە كوپ كوڭىل بولەتىن كورىنەدى. ويتكەنى باسىم كوپشىلىگى بۇل تۇستا وتباسىن قۇرۋ, ۇزاق­مەرزىمدى ماقساتتاردى جوسپارلاۋ تۋرالى ويلانا باستايدى. ال اندا-ساندا اقشا جينايتىندار – 19-دان 23-كە دەيىنگى جانە 24-تەن 28 جاسقا دەيىنگى ازاماتتار. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, قارجىلىق ساۋات قالا مەن اۋىل جاستارىندا ءتۇرلى ومىرلىك جاعدايعا بايلانىستى قالىپتاسادى.

«جۇمىسپەن قامتىلۋ جانە ەكونو­مي­كالىق جاعداي: جاستاردىڭ قارجى­لىق ەركىندىگى اۋىلدىق جەردەگى جۇ­مىسقا ورنالاسۋ مۇمكىندىگىنە جانە ەكونوميكالىق جاعدايعا بايلانىس­تى. ەگەر اۋىلدا جۇمىس ورىندارى مەن جۇمىسقا ورنالاسۋ پەرسپەكتيۆالارى بولسا, جاستار قارجىلىق تۇراق­تىلىققا ەرتەرەك قول جەتكىزە الادى. ال جوعارى ءبىلىم نەمەسە كاسىبي بىلىك­تىلىك ولاردىڭ جالاقىسى جوعارى جۇ­­مىسقا ورنالاسۋىنا, تيىسىنشە, قار­­جى­لاي دەربەس بولۋ مۇمكىندىگىن ايتار­لىقتاي ارتتىرادى. اۋىل جاس­تارى ادەتتە وتباسىلىق ومىرگە ەرتە ارالاسادى. ياعني شاڭىراقتىڭ ىشكى-سىرتقى شارۋاسىنا بەلسەنە ارالاسا­دى. بۇل دا قارجىلىق ساۋاتتىڭ قا­لىپ­تاسۋىنا ىق­پال ەتەدى», دەدى الەۋ­مەتتانۋ سالا­سى­نىڭ PhD گ ۇلىم دوسانوۆا.

الەۋمەتتانۋشىنىڭ ءسوزىن راستاعان قوستاناي وبلىسىنىڭ تۇرعىنى مەڭ­دىعالي وشاقباەۆ اتا-انامەن بىرگە تۇراتىن جاستاردا قارجىلىق ساۋات كوپ جاعدايدا كەش قالىپتاساتىنىن العا تارتتى.

«اۋىل جاستارىندا ەركىندىك از. ولار اۋىلدا اتا-انالارىمەن بىرگە تۇرادى, ولاردىڭ قارجىسىن بارىنە ورتاق بولەدى. سوندىقتان قارجىلىق تاۋەلسىزدىك 30 جاستان كەيىن كەلەدى. ال قالا جاستارى وقۋعا تۇسكەن كەزدەن باستاپ جەكە قارجىلىق تاۋەلسىزدىككە يە بولا باستايدى», دەدى م.وشاقباەۆ.

قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دا­مى­تۋ اگەنتتىگى بىلتىر 18-دەن 63 جاس­قا دەيىنگى جانە ودان ۇلكەن توپتار­دىڭ قارجىلىق ساۋاتىنا ساۋالناما جۇرگىزگەن. وعان رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار ءۇش قالادان جانە وزگە وڭىرلەردەن 3 مىڭ ادام قاتىسقان. نا­تيجەلەرىنە كوز سالساق, 30 بەن 49 جاس ارالىعىنداعى رەسپوندەنتتەردىڭ 35,6%-ى ءوز اقشاسىن اتا-انالارىنا سەنىپ تاپسىراتىنىن ايتقان.

«ليميتتەن جوعارى شىعىس جۇمسال­عان جاعدايدا ءاربىر ءۇشىنشى رەسپوندەنت قارىز العان (38,9%) جانە كرەديتتى پايدالانعان (35,9%), ونىڭ ىشىندە رەسپوندەنتتەردىڭ 12,5%-ى ميكروكرەديتتەرگە جۇگىنەدى, 7,5%-ى ونلاين كرەديت رەسىمدەيدى. ولاردىڭ تورتتەن ءبىر بولىگى جەكە جيناقتارىن پايدالانعان بولسا (23,7%), تاعى 13,1%-ى دەپوزيتتەن قاراجاتىن العان. كەيىنگى ەكى جىلدا ەڭ كوپ تارالعان قىزمەتتەر اۆتوكرەديتتەۋ (43%), زەينەتاقى اننۋيتەتى (40,3%), تۇتىنۋشىلىق كرەديت (39,9%) جانە دەبەتتىك كارتا (39,8%) بولدى. بولاشاقتا دەپوزيت (38,8%), يپوتەكا (39,4%) جانە ونلاين كرەديت (39,7%) قىزمەتتەرىنە سۇرانىس ساقتالادى», دەلىنگەن قۇجاتتا.

بۇگىندە الەۋمەتتىك جەلىدە قار­جى­لىق ساۋات تۋرالى كۋرستار, پاراق­شالار كوپ. زەرتتەۋدە دە قارجى جونىن­دەگى ءبىلىمنىڭ نەگىزگى كوزى (48,2%) رەتىن­دە وسى تەتىكتەردى كورسەتەدى. دە­مەك بۇل – قوعام قاجەتتىلىگى. الەۋ­مەت­تىك جەلىلەردە بەلسەندى پسيحولوگ, قار­جى­گەر روزا اشىرباەۆانىڭ سوزىن­شە, ادامنىڭ پسيحيكاسى سەگىز جاسىنا دەيىن قالىپتاسىپ قويادى. «ياعني اتا-انا بالاعا سول كەزەڭگە دەيىن قانداي سەزىم ۇيالاتسا, ۇلكەن ومىرگە سول قالىپپەن قادام باسادى», دەيدى.

«بالا ۇيدە اتا-اناسىنىڭ اقشا ءۇشىن بولعان اڭگىمەسىن تىڭداپ, ۇرىس-جانجالىن كورىپ وسەدى. ءتىپتى ءوزىنىڭ قولىنا تۇسكەن قارجىنى اكە-شەشەسىنىڭ الىپ قويعانىنا نازار سالادى. وسىلايشا, بالادا اقشا تۋرالى باستاپقى اقپارات جۇيەلەنەدى. ميىندا بەيسانالى تۇردە اقپارات بولادى. ارتىنشا ادەت تۇزەلەدى. سون­دىقتان ءار ازامات الدىمەن «قا­را­جاتتى قالاي جۇمسايمىن, بالا شاقتاعى اسەرمەن بايلانىسى بار ما؟» دەپ تالداۋى قاجەت. قازىر كوپ جاس  ايلىق كۇنكورىستىڭ ەسەبىنە عانا ءومىر سۇرەدى. وزىنە ەسەپ جۇرگىزبەيدى. قا­را­پايىم عانا مىسال كەلتىرەيىن, وتانداستارىمىزدىڭ باسىم بولىگى بانكتەن نەسيە الاردا ونىڭ شارتتارىن مۇقيات وقىماي, قول قويا سالادى. ودان قالدى ۇيگە كەلگەن تولەمدەرگە دە ءمان بەرىپ قارامايدى. ەسەسىنە جاڭالىقتارداعى «بەلگىلى ءبىر سوما بيۋدجەتتەن ءبولىندى» دەگەن فورماتتاعى اقپاراتتارعا «حالىقتىڭ اقشاسى...» دەپ نەشە ءتۇرلى پىكىر قالدىرىپ جاتادى. نەگىزى اقشانىڭ اينالىمىن بىلسەڭىز, كەز كەلگەن مينيسترلىك, اكىمدىك سەكىلدى مەملەكەتتىك ورگان سايتىنا كىرىپ, ول قارجىنىڭ قايدا, قالاي جۇمسالىپ جاتقانىن كورۋگە بولادى. سوندىقتان قارجىلىق ساۋاتتىڭ ازاماتتىڭ ساناسىندا مىقتاپ بەكى­گەنىن قالاساڭىز, ۇيدەگى كىرىس پەن شى­عىس­تىڭ پارقىن بالا كەزدەن تۇسىنگەن ابزال», دەدى ساراپشى.

الەۋمەتتانۋشىلاردىڭ پىكىرىنشە, ازاماتتاردىڭ قارجىلىق بولاشا­عىن جاقسارتۋ ءۇشىن مەملەكەت, بيزنەس جانە ءبىلىم بەرۋ تاراپىنان بىرلەسكەن ءىس-ارەكەت قاجەت. اسىرەسە مەكتەپ كۋرس­تارىن, ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندەگى ساباقتاردى جانە ەرەسەك ادامدارعا ارنالعان وقىتۋ باعدارلامالارىن قامتيتىن باعدارلامالاردى جاساق­تاۋ كەرەك. بۇعان قوسا ماماندار قار­جى تۋرالى پايدالى مالىمەتكە قولجە­تىمدىلىكتى ارتتىرۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيالاردى قاداعالاپ, قارىزدى باسقارۋعا كومەكتەسەتىن ارنايى وتاندىق قوسىم­شا ويلاستىرۋدى ۇسىندى.