«التىن شۋاقتان» كەيىن اراعا وتىز التى جىل سالىپ, 1999 جىلى قالامگەردىڭ «دۇنيە عاپىل» دەپ اتالاتىن ەكىنشى جىر كىتابى جارىق كوردى. وعان اۆتوردىڭ ءار جىلدارى جازعان ولەڭدەرى ەنگەن. دەمەك جازۋشى پوەزيادان ءبىرجولا قول ءۇزىپ كەتپەي, عۇمىر بويى ولەڭمەن تىلدەسىپ, ءار كەزدەگى كوڭىلىن تەربەگەن, وي-ساناسىنا اسەر ەتكەن جايلاردى اقىننىڭ ورنەكتى تىلىمەن, پوەزيانىڭ نازىك يىرىمدەرىمەن جازىپ جۇرگەنىن كورەمىز. «التىن شۋاقتا» اقىننىڭ جاس شاعىندا, نەگىزىنەن ستۋدەنتتىك كەزىندە جازعان بالاڭ جىرلارى جارىق كورسە, «دۇنيە عاپىل» – قالىپتاسقان قالامگەردىڭ پاراساتتى ويلارىمەن سۋارىلعان, ومىردەن كورگەنى مەن تۇيگەنى مول اقىننىڭ ادام مەن قوعام سىرلارىنا تەرەڭ بويلاپ, تەبىرەنىسپەن وي قوزعايتىن سىرشىل دا سىنشىل جىرلارىنىڭ جيناعى. كىتاپتىڭ «كونە داپتەردەن (1959–1969)» جانە «جاڭا داپتەردەن (1980–1999)» دەپ اتالاتىن ەكى تاراۋى اينالاسى وتىز جىلداي ۋاقىتتى قامتيتىن, ءارتۇرلى تاقىرىپتى قوزعاپ, دۇنيە بەينەسىنە ءتۇرلى راكۋرستان كوز جىبەرەتىن ويلى جىرلاردان تۇرادى.
اقىندىق تۇلعا – ءومىر بويى ادامزات پەن ۇلت الدىنداعى ازاماتتىق پارىزىن ايقىن ءتۇسىنىپ, پوەزياعا ادالدىعىن ساقتاپ وتەتىن ايرىقشا قابىلەت يەسى. ويتكەنى پوەزيا ادامدىق بولمىستىڭ ەڭ جوعارى قۇندىلىقتارىن ۇلىقتاپ, وقىرمان ساناسىنا كوركەمدىكپەن ەگۋدى ماقسات تۇتادى. «پوەزيا – جاراتقان يەنىڭ ءاماندا جالعىزدىق تورىنداعى پەندەلەرىمەن پەيىلدەسسىن, پىكىرلەسسىن دەپ ادەيى جاراتقان اق قانات پەرىشتەسى», دەپ ءا.كەكىلباەۆتىڭ ءوزى ايتقانداي, اقىندىق قاسيەت قونعان جان ادامدىق تۋىن جوعارى ۇستاپ, جاراتقاننىڭ پارىز ارتقان پەرىشتەسىندەي ادام بالاسىنا عۇمىر بويى رۋحاني قىزمەت ەتىپ وتپەك.
ء«ابىش كەكىلباي ۇلى – تالانت! ۇلكەن تالانت! ال ناعىز تالانت – بارىنەن بۇرىن اقىن. ءابىش ادەبيەتكە ولەڭدەتىپ كەلدى. مۇنىسى زاڭدى ەدى. ەگەر تۋمىستان اقىن بولماسا, سان قىرلى – ءارى ساڭلاق سۋرەتكەر, ءارى عۇلاما ويشىل, ءارى سۇڭعىلا شەشەن, ءارى كورەگەن كوسەم بولماس ەدى. وسىلاردىڭ ءبارىنىڭ توركىنى اقىندىقتا جاتىر», دەپ اكادەميك ز.قابدولوۆ ايتقانداي, شىنىندا دا, پوەزيا ءا.كەكىلباەۆ تالانتىنىڭ پوەتيكالىق التىن ارقاۋى دەسەك بولادى. ويتكەنى قاي جانردا جازسا دا, قانداي تاقىرىپتى ءسوز ەتسە دە, جازۋشىنىڭ كوركەم مانەرى ءومىر شىندىعىن كەڭىنەن قامتىپ, جيناقتاي پايىمدايتىن اۋقىمدىلىعىمەن, تەرەڭىنە تارتاتىن ويشىلدىعىمەن, سىرشىل دا سىنشىل سيپاتىمەن, ىرعاقتى-ۇيقاستى ماقامىمەن ەرەكشەلەنەدى. سۋرەتكەر قولتاڭباسىنداعى اقىندىق مانەر-ماقام – ءا.كەكىلباەۆتىڭ دارالىق ءستيلىن ايقىنداۋشى فاكتورلاردىڭ ءبىرى.
«التىن شۋاق» پەن «دۇنيە عاپىل» جيناقتارىنداعى ولەڭدەرى كەيىن قالامگەردىڭ كوپتومدىقتارىنا ەندى. ون ەكى تومدىق (1999, «ولكە»; 2019, «جازۋشى») جانە جيىرما تومدىق (2010, «جازۋشى»; 2019, «مەرەكە») شىعارمالار جيناقتارىندا سول ەكى كىتاپتاعى ولەڭدەر قايتالانىپ باسىلىپ كەلەدى. الايدا ودان كەيىنگى ءتۇرلى باسىلىمدا جاريالانعان جانە ۇستەل داپتەرىنە جازىپ قالدىرعان اقىننىڭ ءبىراز ولەڭى تۇتاس جيناقتالماعاندىقتان, وقىرمان قاۋىمعا بەيمالىم بولىپ قالىپ وتىر. وسىعان وراي ءا.كەكىلباەۆتىڭ اقىندىق شىعارماشىلىعىن وقىرمان قاۋىمعا تولىقتىرا ۇسىنۋدىڭ قاجەتتىلىگى كورىنەدى.
ءابىش كەكىلباەۆتىڭ ادەبي مۇراسى جان-جاقتى زەرتتەلۋدە. ونىڭ شىعارماشىلىعىنا دەگەن عىلىمي قىزىعۋشىلىق سۋرەتكەردىڭ كوزى ءتىرى كەزىندە باستالىپ, كوپتەگەن ەڭبەك جازىلدى, ديسسەرتاتسيالار قورعالدى. عالىم-زەرتتەۋشىلەر مەن قالامگەرلەر ماقالالارىن تۇراقتى جاريالاپ كەلەدى. سول جاقسى ءۇردىس قازىر زاڭدى جالعاستىعىن تاۋىپ, ء«ابىشتانۋ» اتتى كەڭ ارنالى عىلىمي سالاعا ۇلاستى. جازۋشىنىڭ ادەبي مۇراسىنىڭ ءار قىرىنان, جاڭا عىلىمي پاراديگما مەن تەوريالىق-كوركەمدىك تالداۋ تۇرعىسىنان زەردەلەنە بەرەتىنى ءسوزسىز.
عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى عىلىم كوميتەتى قارجىلاندىراتىن عىلىمي جوبا اياسىنداعى ىزدەنىس جۇمىسىمىزدىڭ ناتيجەسىندە سۋرەتكەردىڭ بۇرىنعى جيناقتارىنا ەنبەگەن جانە ەش جەردە جاريالانباعان ولەڭدەرى مەن باللادالارىن توپتاستىرىپ, اقىننىڭ ءۇشىنشى جىر جيناعىن دايىنداپ, وقىرمانعا ۇسىنۋ باقىتىنا يە بولىپ وتىرمىز. ول جيناق «داۋرەن كەشكەن» دەگەن اتپەن جاقىندا عانا «مازمۇنداما» قورىنىڭ باسپاسىنان 2000 دانا تارالىممەن جارىق كوردى. وسى ورايدا اقىننىڭ ولەڭدەرىن جيناستىرۋعا قولۇشىن بەرگەن جازۋشىنىڭ نەمەرەسى, قالامگەر مۇراسىنىڭ قامقورشىسى ابىل اۋلەت ۇلى كەكىلباەۆ پەن كىتاپتى باسىپ شىعارۋدى ءوز موينىنا العان «مازمۇنداما» قورىنىڭ جەتەكشىسى شىڭعىس جۇمابەك ۇلى مۇقان باۋىرلارىمىزعا العىس ايتامىز.
سۋرەتكەردىڭ ءىرىلى-ۇساقتى ءاربىر شىعارماسى – وقىرمان ءۇشىن ولجا, عىلىم ءۇشىن قۇندى دەرەك. ول قالامگەردىڭ شىعارماشىلىق زەرتحاناسىن, شىڭدالۋ ەۆوليۋتسياسى مەن ديناميكاسىن زەردەلەۋ ءۇشىن دە ماڭىزدى. سوندىقتان جازۋشىنىڭ بارلىق تۋىندىسىن جيناقتاپ, وقىرمانعا ۇسىنۋ – كەزەك كۇتتىرمەيتىن مىندەت. تۇلعاتانۋ مەن مۇراتانۋ, ادەبي شىعارماشىلىقتى زەرتتەۋ سالاسىندا دەرەككوزدەردىڭ مولدىعى مەن مەيلىنشە تولىمدىلىعى اسا ماڭىزدى.
ابىز سۋرەتكەر ادەبيەتكە قادامىن ولەڭمەن باستاپ, ولەڭمەن اياقتاپتى. «جان سىرىڭدى تاستاۋ ءۇشىن اقتارىپ, ارتىق امال بولۋشى ما ەد ولەڭنەن», دەپ ءوزى جىرلاعانداي, ادامزاتتىڭ اسىل وي تەڭىزىنەن قۇنىعا سۋسىنداپ, حالقىنىڭ ارعى-بەرگى تاريحى مەن رۋحاني قازىناسىن ۇلىقتاپ وتكەن, ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن تىكتەۋ مەن حالقىنىڭ جاسامپازدىعىن نىقتاۋ جولىندا قايراتكەرلىگىمەن دە, قالامگەرلىگىمەن دە قىزمەت ەتكەن ويشىل تۇلعا عۇمىر بويى ولەڭمەن سىرلاسىپ, ويلى شۋماقتارىن قاعازعا ءتۇسىرىپ وتىرىپتى.
«داۋرەن كەشكەن» دەپ اتالاتىن بۇل جاڭا جيناققا اقىننىڭ ەشبىر جەردە جاريالانباعان جانە ءار جىلدارى باسپاسوزدە جارىق كورگەنىمەن, جيناقتارىنا ەنبەگەن ولەڭدەرى ەنىپ وتىر. وقىرمان قاۋىم بۇل كىتاپتى اقىننىڭ ءۇشىنشى جىر جيناعى رەتىندە قابىلداپ, ۇلتتىق ادەبيەتىمىزدەگى ورنى بولەك كورنەكتى ءسوز زەرگەرىنىڭ مۇراسىن تولىقتىرۋ باعىتىنداعى قىزمەت دەپ باعالارىنا سەنەمىز.
ءا.كەكىلباەۆتىڭ پوەزياسى – دۇنيە سىرلارىن ءجىتى باقىلاپ, تەرەڭ ۇعىنۋدان تۋعان, ءومىر قۇبىلىستارىنا سۋرەتكەرلىك تۇيسىك, اقىندىق جۇرەك, ازاماتتىق پايىممەن قاراعان جاسامپاز ونەرپازدىقتىڭ پوەزياسى. بالالىق شاعى سوعىس جىلدارىندا ءوتىپ, قازاق اۋلىنداعى اۋىر كەزەڭنىڭ نەبىر قيىنشىلىقتارىن كورسە دە, سوعىس شىڭداعان مىڭداعان زامانداستارى سەكىلدى ومىرگە دەگەن ىنتىزارلىعى الداعى كۇنگە ءۇمىت ارتۋمەن جەتىلگەن اقىننىڭ ولەڭدەرىندە ومىرسۇيگىشتىك پافوس, وپتيميستىك رۋح ۇدايى جولباسشى بولىپ وتىرادى.
اقىن ولەڭدەرىنىڭ تاقىرىپتارى ءار الۋان, ول تۋعان جەر مەن اتا-انانىڭ قادىرىن, تابيعاتتىڭ جاراستىعىن, ءومىردىڭ جارقىن ساتتەرىن, جاستىقتىڭ ارمان-اڭسارىن, ادام عۇمىرىنىڭ سان الۋان قۇبىلىستارىن شابىتتانا جىر ەتەدى. اقىننىڭ ليريكالىق تولعانىستارى ءومىردىڭ ءار مەزەتىن كوزدەن تاسا قىلماي, اسەرلى بەينەلەۋگە, ودان فيلوسوفيالىق وي تۇيۋگە تىرىسادى. سولاردىڭ ءبارى, سايىپ كەلگەندە, ءومىردىڭ ءمانىن پايىمداۋ دەيتىن اقىن بىتكەننىڭ ماڭگىلىك ميسسياسىنا جەتەلەيدى. ادەبيەتتىڭ مىندەتىن تەرەڭ پايىمداپ, جاستايىنان ءسوز ونەرىنە قۇمارلىعىن ومىرلىك پارىز رەتىندە قالىپتاستىرعان قالامگەر ادەبيەتكە ادالدىقتى عۇمىر بويى جوعارى ۇستاپ ءوتتى.
سوناۋ جەتپىسىنشى جىلداردىڭ باسىندا جازعان ءبىر ماقالاسىندا: «ليريكا – ادام جانىن, سول ارقىلى قوعام كەلبەتىن اسا ءجىتى ۇعىپ, اسا نازىك بەينەلەيتىن ەڭ ءبىر سەزىمتال ونەر» (كەكىلباەۆ ءا. ولەڭ كوكجيەگى. جۇلدىز. №12, 1971.), دەپ باعالاپتى. ونىڭ ولەڭدەرى سول كەزدەن-اق ءومىر كورىنىستەرىن سىرتتاي قىزىقتاماي, ىشكى مانىنە ءۇڭىلىپ, ەلەۋلى-ەلەۋسىز جايلاردىڭ قاي-قايسىنان دا سىر اڭدىپ, اقىندىق ينتۋيتسيامەن وقىرماننىڭ الدىنا جايىپ سالادى. وسى ماقالاسىندا جازۋشى ونەردى ساياساتقا بايلاپ, كوركەمدىكتىڭ قۇنىن تۇسىرمەك بولعان تۇرپايى سوتسيولوگيالىق تانىمدى, كەڭەستىك بيلىكتىڭ يدەولوگيالىق باعدارىنىڭ كەزەڭدىك قۇبىلىسىن سىنشىلدىقپەن باعامداعان. ءوزى دە اقىن رەتىندە ولەڭدى جاڭا دەڭگەيگە شىعارىپ, ليريكانىڭ سىرشىل تابيعاتىنا جان بىتىرۋگە تىرىستى.
شىنايى ليريكادا وي مەن سەزىم, قيال مەن سۋرەت, تۇيسىك پەن پايىم استاسىپ جاتادى. سولاردىڭ ءبارى ادام جانىن سارساڭعا سالىپ, كوڭىلىن تولقىتار جاعداي تۋدىرسا, اقىنعا تىزگىن ۇستاتار تايانىش – پايىمشىل وي بولسا كەرەك. «تەرەڭ ويسىز پوەزيا ءوزىنىڭ ازاماتتىق پارىزىن ويداعىداي اتقارا المايدى», دەپ تۇجىرىمداعان اقىن ويشىلدىعى – قاشاندا ازاماتتىق پوزيتسياسىنىڭ تىرەگى ىسپەتتى. جاس كەزىندە جازعان ولەڭدەرىندە الداعى عۇمىردىڭ بۇرالاڭ دا سوقتىقپالى جولىن بولجاپ, قانداي نارسەگە دە تەك وي-سانا ارقىلى كوز جەتكىزىپ, ارەكەت ەتۋدىڭ قاجەتتىگىمەن بولاشاققا باعدار جاسايدى. ەسەيگەن, ەگدە تارتقان شاقتاعى ولەڭدەرىندە ءومىر-تىرشىلىكتى مەتافورالىق بەينەلەۋ ارقىلى ءومىر مەن ءولىم, تاعدىر, ءتوزىم, ءۇمىت پەن ارمان, باقىت سياقتى ۇعىمداردىڭ مانىنە وي جۇگىرتەدى.
اقىن ءومىر اعىنىن ءتۇرلى مەتافورالىق بەينەلەۋدىڭ كوركەمدىك راكۋرسىندا قاراستىرىپ, وقىرماننىڭ كوز الدىنا ەلەستەتەتىندەي, كوڭىلىمەن تابىساتىنداي ىڭعايدا بەينەلەيدى. الايدا ول وقىرمانعا بەيتانىس, جۇمباق قۇبىلىس ەمەس, قايتا اقىن يشارالاعان جايتتار وقىرماننىڭ دا ءومىر تاجىريبەسىنەن پايىمداعان ىشكى ويلارىمەن تابىسىپ, ورتاق تۇجىرىمعا جەتەلەيدى. ادامدى العا جەتەلەيتىن ارمان-ماقسات بولسا, سول جولدا تالاي كەدەرگىلەر مەن قيىندىقتار, الدانىشتار مەن اداسۋلار, ۋايىم مەن ءۇمىت الما-كەزەك ءتۇسىپ, استاسىپ جاتقان ءومىر جولىنداعى قىم-قۋىت قۇبىلىستار ولەڭ ورىمىنەن كورىنىس تابادى.
ءا.كەكىلباەۆ پوەزياسىن ونىڭ جالپى شىعارماشىلىعىنان, سونىڭ ىشىندە پروزاسىنان بولەك قاراستىرا المايمىز. جازۋشىنىڭ تالاي شىعارماسىنا وزەك بولعان تىرشىلىك سىرىنا بويلاتاتىن ء«ومىر فيلوسوفياسى» پروزاسى مەن دراماسىندا بىردە كەيىپكەر ويىمەن, بىردە اۆتورلىق تولعانىستارمەن, ەندى بىردە ىشكى مونولوگ پەن اۆتورلىق بايانداۋ استاسىپ جاتاتىن «سانا اعىمىنىڭ» ىڭعايىمەن پايىمدالىپ وتىرسا, پوەزياسىندا اقىندىق ينتۋيتسيا ادامنىڭ رۋحاني دۇنيەسىندەگى ءتۇرلى نيۋانستى جيناقتاي قامتىپ, جاسامپازدىقپەن تولعايدى.
اقىن شىعارماشىلىعىنداعى باستى ۇستىن – ادامگەرشىلىك پەن ازاماتتىق. ول ءومىر قۇبىلىستارىن, ادام تىرلىگىن قۇر قىزىقتاماي, ءار نارسەگە ادامدىق, ازاماتتىق پوزيتسيادان وي جۇگىرتە وتىرىپ, ومىرسۇيگىشتىك پەن جاسامپازدىقتىڭ تۇرعىسىنان قاراپ تەبىرەنىسپەن جىرلايدى. ءار ولەڭىنەن اۆتوردىڭ سۋرەتكەرلىك كورەگەندىگى مەن ازاماتتىق ورەسىنىڭ جەلى ەسىپ تۇرادى. اقىننىڭ ليريكالىق كەيىپكەرى ومىرگە قۇشتارلىعىمەن, سونداي-اق ەشنارسەگە ەنجار قاراي المايتىن ەلگەزەكتىگىمەن, الاڭشىلدىعىمەن كورىنەدى, اقىندىق بار بولمىسىمەن تانىلادى.
ءبىر قاراعاندا, ءا.كەكىلباەۆتىڭ كەيبىر ولەڭدەرى اۋىر وقىلاتىنداي كورىنەتىنى بار. اقىن ولەڭدە جىبەكتەي ەسىلگەن جەڭىل ۇيقاس پەن بىردەن تۇيسىككە جەتەتىن تۋرا تۇسىنىكتەردەن گورى وقىرماندى ويشىلدىقتىڭ تەرەڭىنە جەتەلەيتىن وردامدى ويلاردى قول كورەدى. ونىڭ ولەڭدەرىندەگى كەيبىر كۇردەلى تىركەستەر, تۇسىنىككە اۋىر تيەتىن ايتىلىمدار سونى مەڭزەيدى. اسىرەسە كەيىنگى جىلدارى جازىلعان ولەڭدەرىندە قاراپايىم جايلاردى ايتىپ وتىرعانداي كورىنگەنىمەن, فيلوسوفيالىق پايىمعا جەتەلەيتىن تۇستارى كوبىرەك.
اقىننىڭ بىزدەر ۇسىنعان جيناقتاعى بۇرىن جاريالانباعان ولەڭدەرى نەگىزىنەن 2000–2010 جىلدار ارالىعىندا جازىلىپتى. بۇل قالامگەردىڭ جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتتەرگە بەلسەنە ارالاسىپ, ماڭىزدى مەملەكەتتىك ىستەردىڭ قىزۋ ورتاسىندا جۇرگەن جىلدارى بولعانى بەلگىلى. بۇل كەزدە جازعان ولەڭ-جىرلارىنىڭ دەنى كوڭىل كۇي ليريكاسى بولىپ كەلەدى. قولى قالت ەتكەندە كوڭىلدەگى ويىن كورىكتى ولەڭگە اينالدىرىپ, قاعازعا ءتۇسىرىپ وتىرعان قالامگەردىڭ كوڭىل كۇي اۋانى, ىشكى سىرى, ءوزى جان دۇنيەسىمەن سەزىنگەن زامانا سيپاتى مەن زامانداستارىنىڭ اۋجايى ايقىن اڭعارىلادى. ەلىنىڭ بولاشاعىن ويلاپ, حالقىن سابىر مەن بىرلىككە ۇندەپ وتكەن جازۋشىنىڭ جان دۇنيەسىندەگى الاي-دۇلەي بۇلقىنىس تا, زامانا جايىن باجايلاعان ۋايىمى دا, ءومىردىڭ اششىسى مەن تۇششىسىن تالماپ, سەنىمى مەن كۇمانى الما-كەزەك ءتۇسىپ وتىرعان الاڭ كوڭىلى دە سول تۇستاعى ولەڭدەرىنىڭ وزەگىن قۇرايدى. ويلى وقىرمان اقىن ولەڭدەرىن زەردەلەسە, بۇل جىرلاردان جۇرەك تۇكپىرىندەگى تولعانىستارى مەن كوڭىل الاڭىنداعى قۇبىلىستاردى اشىق تا, استارلاپ تا ولەڭمەن ورگەن ءبىراز جايتقا قانىعا الادى.
ءا.كەكىلباي ۇلىنىڭ پاراساتتى پوەزياسى – جان دۇنيەسىنىڭ سىرى, جۇرەگىنىڭ ءلۇپىلى, ازاماتتىق ءۇنى, استارلى اقيقاتى. اقىن شۋاقتى جىرلارى ارقىلى ۋاقىت مەجەسىن مويىنداماي, وقىرماندارىمەن ۇدايى تىلدەسىپ وتىرماق. جىلداردى كوكتەي ءوتىپ, ءومىر تىنىسى مەن كوڭىل كۇيىن جالپى ادامزات پروبلەمالارىمەن ورتاقتاستىرا تولعايتىن اقىندىق ميسسيانىڭ ومىرشەڭدىگى دە وسىندا. دەمەك اقىن كەستەلەگەن وي مەن سەزىم ورنەكتەرى – ابىزدان قالعان امانات جىرلار قاشاندا وقىرمانىن تابارى ءسوزسىز.
ادىلەت قابىلوۆ,
ش.ەسەنوۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى,
باقتىباي جايلاۋوۆ,
دوكتورانت, پروفەسسور اسسيستەنتى
اقتاۋ
