بىرىڭعاي ۋاقىت – ساۋلىققا سەپ

قوعامدا قىزۋ تالقىلانعان وسىناۋ وزگەرىستى قۇپتاي قوي­ماعانداردىڭ ءبىر ءۋاجى بىرىڭعاي ۋاقىت بەلدەۋىنىڭ دەنساۋلىققا كەرى اسەرى ەدى. الايدا مەديتسينا ماماندارى بۇلاي قاۋىپتەنۋدىڭ قاجەتى جوق ەكەنىن ايتىپ, بىردەي ۋاقىت بيولوگيالىق ساعاتپەن دە سايكەسەتىنىن العا تارتتى. ءتىپتى وسى پىكىرتالاس اۋانىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى ارنايى مالىمدەمە جاسادى.

«ادام اعزاسى تاۋلىك بويى گور­­مون­داردىڭ اسەرىنە ۇشىراي­دى جانە ءىس جۇزىندە بارلىق سەرگۋ, ۇي­قى, بەلسەندىلىك, سترەسس, قال­­پىنا كەلتىرۋ ۇدەرىستەرى – جال­­پى ورگانيزمنىڭ جۇمىسى گور­­مون­داردىڭ ءتۇزىلۋ ۋاقىتى مەن دەڭ­گەيىنە تىكەلەي بايلانىس­تى. گورموندار ءتۇزىلۋىنىڭ تاۋلىكتىك تسيكلى ورگانيزمنىڭ تاۋ­لىكتىك ىرعاقتارىمەن رەتتەلەدى. ولار ءوز كەزەگىن­دە تابيعي, كۇن ۋاقىتىمەن باستالادى جانە سينحروندالادى. بۇل ۇدەرىس باسقا سىرتقى فاك­تورلارعا باعىنبايدى. ورگا­نيزم­نىڭ ۋاقىتىلى قالپىنا كەلۋى, ۇيقىنىڭ ساپاسى, وياتۋ جانە سەرگۋ كەزەڭدەرى, اقىل-وي بەل­­سەندىلىگى – بارلىق وسى ۇدەرىس­تەر بەلگىلى ءبىر گورمون­داردىڭ دەڭگەيىمەن وتە جاقسى رەتتەلەدى. سونداي-اق قاتاڭ رەجىم مەن تسيكل­گە يە. سوندىقتان فيزيولو­گيا­لىق فۋنكتسيالاردىڭ كۇندەلىكتى ىر­عاعى تۇراقتى», دەلىنگەن مي­نيستر­لىكتىڭ حابارلاماسىندا.

سونىمەن قاتار مۇندا ادام ميىنىڭ «گيپوتالامۋس» دەپ اتالاتىن بولىگىن باس­قا­­راتىن ورگا­نيزمدەگى بيولوگيالىق ساعات­تىڭ ءرولى جونىندە ماعلۇمات بار. گيپوتالامۋس كورۋ نەرۆتەرىنەن جارىق پەن قاراڭعىلىقتىڭ وزگەرۋى تۋرالى تىكەلەي اقپارات الادى. سونداي-اق تاۋلىكتىك ىر­عاق­تىڭ نەگىزگى رەتتەۋشىسى – مەلاتونين گورمو­نىن شىعارۋعا جاۋاپ بەرەدى. باسقاشا ايتقان­دا, مەلاتونين – ۇيقى گورمونى, ياعني ىشكى بيولوگيالىق ساعاتتارىمىزدى ىسكە قوسۋ سەرىپپەسى.

قىسقا مەرزىمدە رەجىمنىڭ بۇزىلۋى كوبىنەسە يممۋنيتەتتىڭ تومەندەۋىنە, قاتتى شارشاۋعا, اقىل-وي بەلسەندىلىگى مەن ەستە ساقتاۋ قابىلەتىنىڭ تومەن­دەۋىنە, باسقا دا كوپتەگەن سال­دار­عا اكەلەدى. تابيعي ەمەس ۋاقىت بەل­دەۋىن­دە ۇزاق ۋاقىت بولۋ, ارينە, دەنە­نىڭ بەيىمدەلۋىنە تۋرا كەلەدى, بىراق دەنساۋلىققا اۋىر زاردابىن تيگىزەدى.

وسى ورايدا استانا مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتى قالىپتى فيزيولوگيا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋ­شىسى كۋرەيش حامچيەۆ بيولوگيالىق ساعاتتىڭ ەرەك­شەلىگىنە توقتالىپ, مۇنىڭ ۋاقىت بەل­دەۋى­مەن قانشالىقتى ۇيلەسەتىنىن ايتىپ بەردى.

«ۇزاق جىل بويى قازاقستان حال­قىنىڭ باسىم بولىگى UTC+6 ۋاقىت بەلدەۋى بويىنشا, ياعني قابىلدانباعان ۋاقىتقا سايكەس ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى. الايدا UTC+6-نىڭ ورتالىق مەريديانى ءتىپتى قازاقستان اۋماعىنان دا وتپەيدى. ايتالىق, وسكەمەن قالاسى UTC+6 ولشەمىنىڭ ەڭ باتىس بولىگىندە ورنالاسقان. ياعني ءوز ۋاقىتىنان الدە­قايدا الدا تۇر. شىن مانىندە بۇل شاھار UTC+5,5 ۋاقىت بەلدەۋى­نىڭ باسىندا جاتىر. ال قوستاناي وبلىسىندا قولدانىستاعى ۋاقىت (UTC+6) تابيعي UTC+5-پەن سايكەس كەلمەيدى. مۇنىڭ سالدارىنان 17 جىلدان بەرى بالالار ۋاقىتىنان بۇرىن ويانۋعا ءماجبۇر. وسى رەتتە كەشكى ساعات 22.23-تە كوشەدە كۇندىزگىدەي جارىقتىڭ ساقتالىپ وتىرعانى بايقالادى. بۇل, اسىرەسە ۇيقىسىزدىقتان ابدەن مەزى بولعان ادامدارعا, ونىڭ ىشىندە زەينەت جاسىنداعى ازاماتتارعا قيىن», دەيدى ك.حامچيەۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا, بيولوگيالىق ساعات – ادام اعزاسىنداعى يممۋندىق نەمەسە جۇرەك-قان تامىرلارى سەكىلدى ماڭىزدى جۇيەلەردىڭ ءبىرى. اتالعان ساعات بىزگە قورشاعان ورتانىڭ ىرعاعىمەن ۇيلەسىم تابۋ ءۇشىن قاجەت. ماسەلەن, كۇن مەن ءتۇننىڭ وزگەرگەن كەزىندە نەمەسە جىل مەزگىلدەرىنە بەيىمدەلۋ ءۇشىن ونىڭ وزەكتىلىگى ارتا تۇسەدى. ءبىزدىڭ اعزامىزدى باسقاراتىن ساعات ءۇش دەڭگەيدە جۇمىس ىستەيدى. ءبىرىنشىسى – ءاربىر جاسۋشادا جاسىرىلعان كىشكەنتاي ساعات مەحا­نيزمى. ول بارلىق جاسۋشادا سينتەز­دەلەتىن ارنايى سlock-اقۋىزدارى دەپ اتالادى. سlock-اقۋىزدارىنىڭ ءبىر بولىگى تاڭەرتەڭ ءتۇزىلىپ, جاسۋشاداعى مەتابوليزمدى بەلسەندىرسە, ەكىنشىسى كەشكە قاراي مەتابوليزمدى تەجەيدى. وسىلايشا, ءار جەكە جاسۋشانىڭ كۇن­دەلىكتى نەمەسە تاۋلىكتىك ىرعاعى جولعا قويىلادى.

«بارلىق جاسۋشانىڭ ىرعاعىن ۇي­لەس­تىرەتىن ارنايى بەز ەپيفيز نەمەسە دومالاق بەز دەپ اتالادى. ول ادام­نىڭ ۇيىقتاۋ ۇدەرىسى مەن ويانۋىن, كوڭىل كۇيىن رەتتەيتىن اعزاداعى مەلا­تونين مەن سەروتونيندى بولەتىن گورموندار. كۇندىز اتالعان بەز «باقىت گورمونى» سەروتونيندى شىعارىپ, قاراڭعى تۇسكەندە ول «ۇيقى گورمونىن» مەلاتونينگە اينالادى. بۇل ۇيقىمىزدى تەرەڭدەتىپ, تولىق ەتەدى. مەلاتونين جەتكىلىكتى مولشەردە تەك تۇندە بولىنەدى. شامالى جارىقتىڭ ءوزى ونىڭ كولەمىن ازايتاتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. بۇل گورمون تىم قىسقا ۋاقىتتا عانا قىزمەت ەتەدى – ساعات 23.00-01.00 ارالىعىندا. سوندىقتان دا وسى كەزگە دەيىن ۇيقىعا دۇرىستاپ كوڭىل بولگەن دۇرىس. سونىمەن بىرگە بۇل ۋاقىتتا گيپوفيز بەزى ەسىرتكىگە اسەر ەتەتىن وپيويدتى گورموندار – ەندورفيندەر مەن ەنكەفاليندەردى ءبولىپ, اعزاداعى ادرەنالين كولەمى تومەندەي­دى. ناتيجەسىندە, ادام قالىپتى ۇيقىعا كەتەدى. ويانۋعا دەيىن ادام اعزاسى كۇندىزگى بەلسەندى ءارى سەرگەك ومىرگە دايىن بولۋى كەرەك. بۇل كەزدە بۇيرەك ءۇستى بەزىنىڭ قىرتىسى تاڭعى 6-7-دە جۇيكە جۇيەسىن قوزدىراتىن كورتيزول گورمونىن بولە باستايدى. ءدال وسى ۋاقىتتا ادامنىڭ تۇرىپ كەتكەنى ابزال. نەگە دەسەڭىز, سەرگەكتىك گورمونى مەن كورتيزول ەنەرگياسى سترەسس گورمونىنا اينالۋى مۇمكىن. سونىڭ كەسىرىنەن ۇيلەسىمدىلىك ۇدەرىسى ناشارلاپ, ۇزاق ۋاقىت بويى شارشاۋعا, دەپرەسسياعا, ۇيقىسىزدىققا, سونداي-اق جۇرەك-قان تامىرلارى, ونكولوگيالىق جانە باسقا دا اۋرۋلاردى قوزدىراتىن بيولوگيالىق ىرعاقتىڭ بۇزىلۋىنا اكەلۋى عاجاپ ەمەس. جەدەل ينفاركت پەن ميدىڭ گەمور­راگيالىق ءينسۋلتى نەگىزىنەن تاڭەرتەڭ گليۋكوكورتيكويدتاردىڭ بولى­نۋىنە بايلانىستى پايدا بولادى. وسى ورايدا تابيعي جانە بيولوگيالىق ساعاتتاردى ۇيلەستىرۋ ءبىزدىڭ قولىمىزدا ەكەنىن ۇمىتپايىق. بۇل – ۇلت دەنساۋ­لىعىن ساقتاۋداعى ماڭىزدى قادامدار­دىڭ ءبىرى, وسىنى ەسكەرۋىمىز قاجەت», دەيدى دارىگەر ك.حامچيەۆ.