ۇكىلى ۇشتىك: ءۇمىت پەن كۇدىك

قارجى نارىعى باسەكەگە دايىن با؟

نارىق زاڭىنا ەندى عانا بەيىمدە­لىپ جات­قان ءبىز ەمەس, دامىعان, الپاۋىت ەل­دەردىڭ ءوزى وزگە ەلدەردىڭ وزىق تاجىري­بەسىمەن قارۋلانىپ, بارلىق سەگمەنتتە ينتەگراتسيالانۋعا مۇددەلى. ءبىراز ەلدە بيلبوردتاردا كوزدىڭ جاۋىن الاتىن «Coca-Cola», «Gucci», «Chanel», «Dior» جارناماسى عانا ەمەس, UBS, «Bank of America», «JPMorgan», «BNP Paribas» سياق­تى ءىرى بانك اتاۋلارى دا سامساپ تۇر.

شەتەلدىك بانكتەر ءبىزدىڭ نارىق ءۇشىن جاڭالىق ەمەس. كەيىنگى جيىرما جىل­دا ولاردىڭ ءبىرى كەلدى, ءبىرى كەتتى. قازىر بىزدە ەكىنشى دەڭگەيلى 21 بانك جۇمىس ىستەيدى. 12 بانكتە شەتەل­دىك اكتسيونەرلەردىڭ ۇلەسى بار. باسقا بانك­تەردە شەتەل كاپيتالىنىڭ ۇلەسى اي­تار­لىقتاي از. قازاقستاننىڭ بانك سەك­تورىنداعى شەتەلدىك بانكتەر نەگىزىنەن ساۋدا وپەراتسيالارىنا نەمەسە ءوز ەلىنىڭ كومپانيالارىنا قىزمەت كورسەتەدى.

ساراپشىلار ءۇش بانك كەلگەن جاع­دايدا ەكونوميكانى قارجىلاندىرۋ مولشەرى مەن بانكتەر اراسىنداعى باسەكە ارتادى دەيدى. قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى ءمادينا ابىلقاسىموۆا ول بانكتەردىڭ باتىس ەۋروپا, ازيا مەن تاياۋ شىعىستان كەلۋ مۇمكىندىگى بارىن ايتقان.

قارجى ساراپشىلارىنىڭ سوزىنشە, قارجى نارىعىن جاڭا ويىنشىلارعا بەيىمدەۋ ۇدەرىسى بىلتىر كۇزدە باس­تالدى. جاڭا بانك اشۋ تالاپتارىنىڭ جەڭىلدەۋى شەتەلدىكتەرگە دە قولايلى بولۋعا ءتيىس. بىراق كۇزدەن بەرى بىزگە جەتىپ جاتقان اقپاراتتاردا ەلگە كەلەدى دەگەن ءۇش بانكتىڭ دەرەگى ناقتىلانعان جوق. قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ولجاس قيزاتوۆ اپتا باسىندا جۋرناليستەرمەن كەزدەسكەن كەزدە جەكەلەگەن شەتەلدىك بانكتەردىڭ قازاقستاندا ەنشىلەس ۇيىمدار نەمەسە فيليالدار اشۋعا دەگەن نيەتى قىزىعۋشىلىق نەمەسە زەرتتەۋ دەڭگەيىندە ەكەنىن ايتتى. اڭگىمە شىعىس ازيا ەلدەرىنەن, وڭتۇستىك كورەيادان, تاياۋ شىعىستان, سونىڭ ىشىندە قاتاردان, سونداي-اق شىعىس ەۋروپادان كەلگەن ينۆەستورلار تۋرالى بولىپ وتىر. بىراق ولاردىڭ ەشقايسىسى قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنە ءالى رەسمي ۇسىنىس تۇسىرمەگەن.

ولجاس قيزاتوۆتىڭ ايتۋىنشا, قارجى رەتتەۋشىسى ءوز تاراپىنان بۇل باعىتتا ءبىراز دايىندىق جۇمىستارىن جۇرگىزىپ قويعان. شەتەلدىك ەنشىلەس ۇيىمدار مەن فيليالداردى اشۋ تالاپتارىن ىرىقتاندىرۋ بويىنشا زاڭ جوباسى دايىندالدى. زاڭنامالىق تۇزەتۋلەردى جاقىن ارادا پارلامەنتكە ەنگىزۋ جوسپاردا بار. سونداي-اق شەتەلدىك بانكتەردى اشۋ كەزىندە ۇسىنىلاتىن قۇجاتتاردىڭ سانىن ازايتۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتقانىن جەتكىزدى.

ء«بىز بۇل اقپاراتتىڭ كوپشىلىگىن باسقا ءارتۇرلى كوزدەن الۋعا بولاتىنىن كورەمىز. تىكەلەي ەمەس, ءبىر-ءبىرىن قايتالايتىن قۇجاتتار ءجيى بولاتىن. اۋديت جۇرگىزۋ بارىسىندا بۇرىن تىركەۋ كەزىندە تالاپ ەتىلەتىن ەلۋ قۇجاتتىڭ ءبىرازى قىسقارتىلدى. قالاي بولعاندا دا, ءىرى حالىقارالىق بانكتەردىڭ ءبىزدىڭ نارىققا كەلگەنىن قالايمىز, ولاردىڭ كەلۋى بانك سەكتورىنىڭ ودان ءارى ساپالى وسۋىنە وڭ اسەر ەتەدى دەپ سەنەمىز», دەيدى ولجاس قيزاتوۆ.

بانكتەردىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتكە نازارى

ساراپشىلار ەلگە سەنىمدى شەتەلدىك بانكتەردى تارتقىمىز كەلسە, بۇل ماسەلەگە بايىپپەن قاراۋ كەرەكتىگىن ايتادى. ءتىپتى دامىعان ەلدەردىڭ قارجى سەگمەنتى شە­تەلدىك ءىرى ويىنشىلاردى ىشكى نارىققا تارتۋ ارقىلى بانك سەكتورىن ساۋىقتىرىپ العىسى كەلەدى. مۇنايدىڭ تابىسقا نەمەسە ەلدىڭ رەيتينگىنە كەپىلدىك بەرمەيتىنى وتكەن جىلداردان باستاپ بايقالا باس­تادى.

كوللاجدى جاساعان – الماس ماناپ, «EQ»

«ۇلتتىق بانك جانىنان رەيتينگ­تىك اگەنتتىكتەردىڭ دەرەگىندەگى مالى­مەت­تەردى سىني تۇرعىدان تالداي الاتىن ساراپشىلار كەڭەسىن قۇرۋ كەرەك» دەگەن پىكىر كوپتەن ايتىلىپ ءجۇر. بۇل بانك ءىسىن ىلگەرىلەتۋدىڭ ناقتى باعدار­لاما­سىن بەلگىلەۋگە جانە ەل پارلا­مەن­تىنە زاڭنامالىق وزگەرىستەرگە قاتىستى ۇسى­نىستار جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

بەلگىلى قارجىگەر بەرلين يريشەۆتىڭ بايانداۋىنشا, باتىس ەلدەرىنىڭ ءىرى بانك­تەرىنىڭ ەلگە كەلۋى تەك بەدەل ماسەلەسى ەمەس, ناقتى كاپيتال جانە ەل ەكونوميكاسىنا قوسقان ەلەۋلى ۇلەس تۇرعىسىنان سيپاتتالادى.

«بۇل ءاربىر ادام ءۇشىن, اسىرەسە قارا­پايىم حالىق ءۇشىن ءتيىمدى. «باتىس, ەو ەلدەرىنىڭ ءىرى بانكتەرىن ەلگە اكەلۋ قيىن. تابىستى قارجى ينستيتۋتى ابىروي مەن بەدەلدى باعالايدى, وزىنە ۇسىنىس بىل­­دىر­گەن ەلدىڭ نارىعىنا شىقپاس بۇ­­رىن ونى جان-جاقتى زەرتتەيدى. شەتەل­دىك بانك­تەر ءبىرىنشى كەزەكتە ەلدىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىنە نازار اۋدارادى. نارىق زاڭى­نان الىس جانە بولاشاعىنان ءۇمىت كۇت­تىرمەيتىن ەلدەرگە اقشاسىن سال­ماي­دى. سودان كەيىن قۇقىقتىق تۇراقتى­لىققا نازار اۋدارادى. ولار باسىمدىق بەرەتىن ءۇشىنشى ماسەلە – باسەكەلەستىك ورتانىڭ بولۋى. بيلىك پەن بيزنەس بىتەقايناسقان ەلدەرگە شەتەلدىك بانك­تەر بارمايدى. 90-جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ەنشىلەس كومپانيالارىن اشقان كوپتەگەن باتىس ويىنشىسى اقىرى قازاق نارىعىنان كەتىپ قالدى. دەمەك ولارعا ەسىك اشپاستان بۇرىن ءوز ەلىمىزدە كوپ نارسەنى وزگەرتۋ قاجەت. زاڭنامالىق تۇزەتۋلەردەن باستاپ ادام پسيحولوگياسىنا, مادەنيەتىنە قاتىستى كوزقاراستار تۇبەگەيلى وزگەرۋى كەرەك», دەيدى ب.يريشەۆ.

ساراپشى راسۋل رىسمامبەتوۆتىڭ اي­تۋىنشا, ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردى شەتەل­دىك ينۆەستورلاردىڭ قولىنا بەرۋ ار­قى­لى بانك سەكتورىن شەتەلدىك قارجى ينس­تي­تۋتتارىمەن ينتەگراتسيالاۋعا بولادى.

تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەندىرۋ نارىعى تۇتاستاي العاندا «قىزىپ كەتكەن», وسى­عان بايلانىستى ونىڭ ودان ءارى ءوسۋ مۇم­­كىندىكتەرى شەكتەۋلى. قارجى ۇيىم­دا­رىنىڭ اگرەسسيۆتى ماركەتينگى تۋرالى اڭگىمە – جەكە تاقىرىپ. ەگەر بۇل ماسەلە رەتتەلسە, تۇتىنۋشىلىق نا­رىق ساباسىنا تۇسەدى. كورپوراتيۆتىك سەگمەنتتە ساپالى قارىز الۋشىلاردىڭ تاپ­شىلىعى بايقالادى, بۇل – قازاقستان بانك­تەرىنىڭ نەسيە بەلسەندىلىگىن تومەندە­تەتىن فاكتور­لاردىڭ ءبىرى. مۇنىڭ ءبارى قيسىنسىز اقشا-نەسيە ساياساتى جانە رەتتەۋشى مەن بانكتەر اراسىنداعى ناق­تى قارىم-قاتىناس اياسىندا بولىپ جاتىر. مۇنداي جاعدايدا بىزگە سىرتقى ويىنشىلاردىڭ قىزىعۋشىلىق تانىتۋى ەكىتالاي, بىراق ولاردىڭ كەيبىرى ساياسي سەبەپتەرگە بايلانىستى كەلۋى دە مۇمكىن», دەيدى.

قارجى ينستيتۋتىنا كومەك كەرەك

بيزنەس ءوز جوباسىن ءوز كۇشىمەن قار­جىلاندىرۋعا مۇددەلى ەمەس. بانكتىك قارجىلاندىرۋدىڭ 75-80%-ى دەپوزيتتەر ارقىلى قارجىلاندىرىلادى. بانكتەردىڭ باسىم كوپشىلىگى دەلدال رەتىندە شەتەلدەن قارىز الىپ, ەكونوميكانى قارجىلاندىرۋعا مۇددەلى ەمەس. بىراق ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, ءبىزدىڭ نارىقتى شەتەلدىك قارجى ينستيتۋتى ءۇشىن تىم جاعىمسىز سيپاتتا دەي المايمىز. ىشكى نارىقتا شىعار-شىقپاس جانى بار بانكتەر دە بار. دەگەنمەن ينۆەستورلاردىڭ نازارى ينۆەستيتسيالىق جاعىنان ءۇمىت كۇتتىرەتىن بانكتەرگە اۋىپ تۇر.

«Bereke Bank-ءتى قاتارلىق ينۆەستور­لار­دىڭ باسقارۋىنا بەرۋ تۋرالى اڭگىمە ءجۇرىپ جاتىر. Jusan Bank تە ينۆەستورلار ءۇشىن تارتىمدى. سوڭعى 20 جىلدا جاڭا قارجى ينستيتۋتى اشىلعان جوق. كەيىنگى تولقىن جاڭا بانك دەپ قابىلدايتىن بانكتەردىڭ باسىم كوپشىلىگى تەك اتىن وزگەرتتى. سەبەبى ەلدە ەسكى يەلەرىنىڭ قۇ­پياسىن ساقتاپ وتىرعان بانكتەر بار. بانكتەردى جابۋ – قيىن ۇدەرىس. جا­بىلۋ قارساڭىندا تۇرعان بانكتەردى شەتەل­دىكتەردىڭ باسقارۋىنا ۇسىنىپ, ساۋىق­تىرىپ الۋعا مۇمكىندىك بەرۋ كەرەك. شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە كۆازيسەك­تورداعى قارجى ينستيتۋتى ەمەس, كادىمگى بانك كەرەك. شوب بانكتەر ءۇشىن ءپىسىپ-جەتىلدى. بىراق نارىقتا اۋىلعا نەمەسە شوب-قا باعىتتالعان بانك جوق. جاڭا ويىنشىلاردى بولشەك ساۋدا كەرەك ەتپە­گەنىمەن, كورپوراتيۆتىك نەسيەلەۋ تۇرعى­سىنان قاجەت بولىپ تۇر. بۇل رەتتە بىزگە ايماقتى, نارىقتى, مەنتاليتەتتى جاق­سى تۇسىنەتىن, قازاقستانعا ۇقساس ەكو­نو­ميكادان شىققان شاعىن بانكتەر كەرەك شىعار. تەك قاتار عانا ەمەس, يندو­نەزيا, مالايزيا, ءۇندىستان جانە شىعىس ەۋروپا ەلدەرىنەن شىققان بانكتەر قاجەت», دەيدى ساراپشى.

بانك سەكتورىنىڭ سىن ساعاتى

ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, تۇتىنۋ­شىلىق نەسيە بويىنشا قارىزدىڭ جوعا­­رى دەڭگەيى بانكتەردىڭ باس اۋرۋىنا اينالىپ تۇر. دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ مالى­مەتىنشە, تۇتىنۋشىلىق قارىز ەلدىڭ قارجىلىق تۇراقتىلىعىنا قاۋىپ توندى­رەتىن سىني دەڭگەيگە جەتىپ قالدى. بۇل بانكتەردىڭ ستراتەگيالارىن قايتا قاراۋ­عا جانە شوب سۋبەكتىلەرىنە دەگەن كوز­قاراسىن وزگەرتۋگە ماجبۇرلەپ جاتىر. شەتەلدىك بانكتەردى تارتۋ با­سەكە­لەس­تىكتى ارتتىرۋعا, قىزمەت كورسەتۋ­دى جاق­سارتۋدى ىنتالاندىرۋعا جانە كليەنتتەرگە قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرۋى مۇمكىن ەكەنى ايتىلىپ قالادى.

مەملەكەت شىنىمەن جاڭا ينۆەس­توردى كۇتىپ, بانككە قاتىستى قىرۋار جۇمىس اتقاردى. بازالىق مولشەرلەمە 14,75 پايىزعا دەيىن تومەندەدى, جىلدىڭ ەكىنشى جارتى جىلدىعىندا ەكىنشى دەڭگەيلى بانك نەسيەسى دە تومەندەيدى دەگەن بولجام بار. الداعى ون جىلدىڭ ەلىمىزدىڭ قارجى سەكتورى ءۇشىن قانداي كوكجيەكتەر اشاتىنىن ۋاقىت كورسەتەدى. ازىرگە رەسمي اقپارات ەمەس, بولجام باسىم. ءبىز ەلگە كەلۋدەن ءۇمىتى بار شەتەلدىك بانكتەردىڭ شوب-تىڭ جانە كليەنتتىڭ, ەڭ باستىسى ەكونوميكانىڭ مۇمكىندىگىنە قاراي بەيىمدەلگەنىن قالايمىز.

الماتى