مەملەكەت باسشىسى وتكەن جىلعى «ادىلەتتى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق باعدارى» جولداۋىندا دا: «ادىلدىك, ينكليۋزيۆتىك جانە ۇنەمشىلدىك جاڭا ەكونوميكالىق باعدارىمىزدىڭ وزەگىنە اينالادى», دەپ الداعى ەكونوميكالىق رەفورمالاردىڭ باستى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى ۇنەمشىلدىك, ياعني ىسىراپشىلدىقتان ارىلۋ ەكەنىن اتاپ ايتتى.
بۇل باعىتتا وسى ايدىڭ باسىندا جاڭادان قۇرىلعان ۇكىمەت العاشقى دا باتىل قادامىن جاسادى. پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆ 9 اقپاندا مەملەكەت باسشىسى العا قويعان مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋ ماسەلەلەرى جونىندە وتكىزگەن كەڭەستە بيۋدجەت شىعىستارى تولىعىمەن ەكونوميكالىق تابىس اكەلۋگە باعىتتالىپ, ءونىمسىز شىعىستار تولىعىمەن جويىلۋى كەرەكتىگىن ايتا كەلىپ: «قارجى مينيسترلىگى 10 كۇن ىشىندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە جانە ءبىر اي ىشىندە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ بارلىعىنا تەكسەرۋ جۇرگىزىپ, اسا ماڭىزى جوق شىعىستاردى ايتارلىقتاي قىسقارتۋعا ءتيىس. ەشكىم دە اقشانى ورىنسىز شاشپاۋى كەرەك», دەپ ناقتى تاپسىرما بەردى. ال 20 اقپاندا بولعان ۇكىمەت وتىرىسىندا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى نۇرلان بايبازاروۆ بيۋدجەت شىعىستارىن وڭتايلاندىرۋ ماقساتىندا ءونىمسىز پوزيتسيالاردى انىقتاۋ ءۇشىن جۇرگىزىلگەن قوسىمشا تەكسەرىس ناتيجەسىندە 300 ملرد تەڭگەدەن استام قاراجات وڭتايلاندىرۋعا ۇسىنىلاتىندىعىن باياندادى. وسىنشاما قارجى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ فورۋمدار وتكىزۋگە, الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە, ىسساپارلارعا شىعۋعا ارنالعان اكىمشىلىك شىعىستارىن قىسقارتۋ, اكىمشىلىك عيماراتتار سالۋ, جوندەۋ جۇمىستارى سياقتى اسا ماڭىزدى ەمەس جوبالار مەن ءىس-شارالاردى قايتا قاراۋ ەسەبىنەن ۇنەمدەلگەلى وتىر. ونىڭ ءبارى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىن جانە ەكونوميكانىڭ نەگىزگى سەكتورلارىن قارجىلاندىرۋعا باعىتتالماقشى.
سالىستىرىپ قاراساق, 300 ملرد تەڭگەدەن استام قاراجات اباي جانە سولتۇستىك قازاقستان سياقتى وبلىستاردىڭ جىلدىق بيۋدجەتىنە جۋىق ەكەن. وسىلايشا, ونداعان جىل بويى تريلليونداعان تەڭگە قارجى قۇمعا سىڭگەن سۋداي بولىپ, ەش ءىزى قالماعانى وكىنىشتى-اق. بۇل جايلى التىنشى شاقىرىلىمداعى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى جىل سايىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت جوباسىن قاراعان كەزدە ورىندى دابىل قاعىپ, بۇرىنعى ۇكىمەت مۇشەلەرىنە ءونىمسىز شىعىنداردى قىسقارتۋ تۋرالى ۇسىنىمدار جاساعانىمەن, ودان شىعارىلعان ناتيجە جوقتىڭ قاسى بولعانى جادىمىزدا. ەندى كوبىنەسە جوعارى لاۋازىمدى شەنەۋنىكتەردىڭ تامىر-تانىستارىنا بۇيىراتىن مەملەكەتتىك تاپسىرىس ارقىلى جۇرگىزىلەتىن قۇر داڭعازا ءىس-شارالار مەن كوزگە ۇرىپ تۇرعان اششى شىندىقتى «تۇششىتاتىن» الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەرگە, اكىم مەن مينيستر اۋىسقان سايىن ولاردىڭ جۇمىس كابينەتتەرىن جوندەۋگە, ولارداعى جيھازداردى جاڭالاۋعا جۇمسالاتىن مول قارجى ەل يگىلىگىنە جاراتىلماقشى.
ارينە, ەلىمىزدەگى ىسىراپشىلدىق ماسەلەسى وسىمەن تۇپكىلىكتى شەشىمىن تاپتى دەۋگە ءالى ەرتە. ماسەلەن, سپورت سالاسىنداعى داڭعويلىق پەن داراقىلىق تىيىلماي تۇر. تۋريزم جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ ءوتىنىمى بويىنشا 2024-2026 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 3 جىلدا جوعارى جەتىستىكتەر سپورتىن دامىتۋعا 266 ملرد تەڭگە ءبولىنىپ وتىرعاندىعى – سونىڭ ايعاعى. بۇل – ءار جىلعا شاققاندا شامامەن 195 ملن اقش دوللارىنا تەڭ قارجى. وسى ماسەلە جونىندە ءماجىلىس دەپۋتاتى, بەلگىلى تەلەجۋرناليست نارتاي سارسەنعاليەۆ وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا ۇكىمەتكە جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا: «قازاقستاننىڭ سپورتىنا بولىنەتىن قاراجات دەنساۋلىقتىڭ ەمەس, ءباز بىرەۋلەردىڭ شەكسىز بايۋىنىڭ كەپىلىندەي كورىنەدى. ەڭ سوراقىسى, قيساپسىز اقشا بولگەنمەن, جەتكەن جەتىستىگىمىز جوقتىڭ قاسى. مىسالى, 2021 جىلى توكيودا وتكەن جازعى وليمپيادا ويىندارىندا قازاقستان قۇراماسى بار-جوعى 8 قولا مەدال يەلەنىپ, 92 مەملەكەتتىڭ ىشىندە 83-ورىن الدى. ال جوعارى جەتىستىكتەر سپورتىنا 41 ميلليون دوللار عانا بولگەن نيدەرلاند 10 التىن, 12 كۇمىس, 14 قولا مەدال الدى. وسى سپورتقا 46 ميلليون دوللار بولگەن دانيا توكيودا 3 التىن, 4 كۇمىس, 4 قولا مەدال يەمدەندى. بۇعان جۋىردا قىتايدا وتكەن ازيا ويىندارىنان 11-ورىنمەن ورالعانىمىزدى قوسىڭىز. بۇل – ءبىر.
ەكىنشى ماسەلە, قازاقستانداعى سپورتقا جاۋاپتى مينيسترلىك 180-نەن استام سپورت ءتۇرىن رەسمي تىركەپ, وعان بيۋدجەتتەن قىرۋار اقشا ءبولىپ وتىر. سونىڭ تەك 50-گە جۋىعى عانا جازعى وليمپيادا ويىندارىنىڭ تىزىمىنە ەنگەن. سالىستىرىپ ايتايىن, ۇلىبريتانيا وليمپيادا باعدارلاماسىنا كىرەتىن 15 سپورت تۇرىنە عانا بيۋدجەتتەن قارجى بولەدى, گەرمانيا 18 سپورت تۇرىنە قازىنادان اقشا بەرەدى, ال كورشىمىز وزبەكستان تەك 17 سپورت تۇرىنە بيۋدجەتتىڭ قارجىسىن جۇمسايدى. بىزدىكى نە شاشپالىق؟ قازاقستان قازىنادان اقشا بولەتىن 180 سپورت ءتۇرىنىڭ ىشىندە پەنچاك سيلات, سپورتتىق بالىق اۋلاۋ, بياتل, ترياتل, پەتانك, تەكبول, ۋنيفايت, چەرليدينگ دەگەندەر ءجۇر. وسىلاردىڭ اتىن ەل ەندى ەستىپ وتىرعان شىعار. ايتپاقشى, قازاقستاننىڭ بيۋدجەتىنەن قارجى بولىنەتىن پيلونداعى سپورت دەگەن ءبىر سپورت ءتۇرى دە بار. ونىڭ نە ەكەنىن بىلسەڭىزدەر مينيسترلىك بۇعان قالاي قارجى ءبولىپ وتىر دەپ جاعالارىڭىزدى ۇستايسىزدار», دەي كەلىپ, كاسىبي سپورت كلۋبتارىنا بەرىلەتىن قارجىنى شەكتەۋدى ۇسىنىپتى.
وعان بەرگەن رەسمي جاۋابىندا بۇرىنعى ۇكىمەت: «مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن بولىنەتىن قارجىنىڭ جۇمسالۋىن رەتتەۋ ماقساتىندا تۋريزم جانە سپورت مينيسترلىگى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە دەنەشىنىقتىرۋ جانە سپورت ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ, سونداي-اق نورمالاردىڭ شامادان تىس زاڭنامالىق رەگلامەنتتەلۋىن الىپ تاستاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن ازىرلەدى. وسىعان بايلانىستى ۋاكىلەتتى ورگان تەك وليمپيادالىق سپورت تۇرلەرىنە باسىمدىق بەرە وتىرىپ, مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلاتىن سپورت تۇرلەرىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن قىسقارتاتىن بولادى. تىزىمگە ەنگىزىلمەگەن سپورت تۇرلەرى باسەكەلەس ورتادا داميتىن بولادى.
لەگيونەرلەردى شاقىرۋعا جۇمسالاتىن بيۋدجەت قاراجاتىن وڭتايلاندىرۋ ماقساتىندا فۋتبول مەن حوككەي ءۇشىن كاسىپقوي سپورت ويىندارى كلۋبتارىن ۇستاۋعا مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن جانە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردان بولىنەتىن قارجى ليميتتەرى 1,2 ملرد تەڭگەدەن اسپايتىن سومادا بەلگىلەندى. فەدەراتسيالارمەن جۇرگىزىلگەن جۇمىس ناتيجەسىندە لەگيونەرلەر سانىن ءتورت ويىنشىدان ەكى ويىنشىعا دەيىن قىسقارتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى», دەگەن ەكەن.
بۇل رەتتە, ءبىزدىڭ ويىمىزشا, جاڭا ۇكىمەت بۇرىنعى ۇكىمەتتىڭ «مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلاتىن سپورت تۇرلەرىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن قىسقارتۋ» تۋرالى ۇسىنىسىن قايتا قاراۋى قاجەت سياقتى. وسى ورايدا, ءتىپتى اۋىلدارى ازىپ-توزىپ, تۇرعىندارىنىڭ سانى جىلدان-جىلعا كەمىپ بارا جاتقان دەپرەسسيۆتى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ بيۋدجەتىنەن دە جەرگىلىكتى «قىزىلجار» فۋتبول كلۋبىنا 1,2 ملرد تەڭگە بولىنگەنى قازىر سولتۇستىكقازاقستاندىقتاردىڭ ورىندى نارازىلىعىن تۋعىزىپ وتىرعانىن ايتا كەتكەن ءجون. بۇل قىزىلجار ءوڭىرىنىڭ شالعاي شەتىندەگى, اۆتوجولدارى شۇرق-تەسىك بولىپ جاتقان تيميريازەۆ اۋدانىنىڭ بيىلعى بيۋدجەتىنەن 3 ەسەدەن استام كوپ. سونداي-اق بۇرىنعى ۇكىمەتتىڭ: «فەدەراتسيالارمەن جۇرگىزىلگەن جۇمىس ناتيجەسىندە لەگيونەرلەر سانىن ءتورت ويىنشىدان ەكى ويىنشىعا دەيىن قىسقارتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى», دەگەنى دە بوس ءسوز بولىپ شىقتى. سەبەبى, جاقىندا ەلىمىزدىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى فۋتبول فەدەراتسياسى جاقىندا ءاربىر فۋتبول كومانداسىنا شەتتەن شاقىرىلاتىن لەگيونەرلەر سانىن 7-دەن اسىرماۋ جونىندەگى ءليميتتى الىپ تاستاعانىن جارىسا جازدى. «جىرتىل, قازاق, جىرتىل!» دەگەننىڭ كەرى.
بۇعان قوسا, مەملەكەتتىك بيۋدجەت ەسەبىنەن اتاپ وتىلەتىن مەرەيتويلاردى دا تارتىپكە كەلتىرۋ كەرەك دەپ بىلەمىز. بۇعان زاڭدى نەگىز بولاتىن قۇجات – ۇكىمەتتىڭ «مەرەيتويلار مەن اتاۋلى كۇندەردى مەرەكەلەۋ تۋرالى» 1999 جىلعى 28 قىركۇيەكتە قابىلداعان №1465 قاۋلىسى. وسى قاۋلىدا وبلىستاردىڭ, قالالاردىڭ, ۇيىمداردىڭ جانە جەكەلەگەن تۇلعالاردىڭ مەرەيتويلارى ءجۇز جىلدىعىندا, ودان كەيiن ءاربiر جيىرما بەس جىلدا اتالىپ وتiلەدi دەپ كورسەتىلگەن. الايدا بۇل نورمانىڭ ساقتالۋىن قازىر ەشكىم قاداعالاپ وتىرعان جوق. سەبەبى, ەلوردا مەن وڭىرلەردە تاريحي تۇلعالاردىڭ جانە عالىمدار مەن جازۋشىلاردىڭ 60, 65, 70, 75, 80, 85, 90, 95 جاسقا كەلگەن جانە قولدانىستاعى زاڭنامادا كورسەتىلمەگەن باسقا دا مەرەيتويلارىنا ورايلاستىرىلعان «عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيالار» بىرىنەن سوڭ ءبىرى وتكىزىلىپ جاتىر. دەمەك, جاڭا ۇكىمەت وزىنە بۇرىنعى ۇكىمەتتەن مۇرا بولىپ قالعان قاۋلىنى بۇلجىتپاي ورىنداتۋى نەمەسە ونى قالىپتاسقان ءومىر شىندىعىن ەسكەرە وتىرىپ وزگەرتۋ ماسەلەسىن قاراۋى قاجەت.
