جەمقورلىققا قارسى كۇرەس سانادان باستالادى

سوندىقتان قۇزىرەتتى ورگاندار جەمقورلىقپەن كۇرەستە مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋدى قولعا الا باستادى. سەبەبى ار مەن ۇياتتىڭ قۇنىن تۇسىنەتىن ادامدا جەمقورلىققا قارسى بەلسەندى ازاماتتىق پوزيتسيا قالىپتاسادى.

استانادا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس اگەنتتىگى مەن عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى ۇيىم­داس­تىرعان ەكى كۇندىك وقىتۋ سەمينارىندا ايماقتاردان كەلگەن جۇزدەن استام قاتىسۋشى جەمقورلىققا قارسى زاڭناما, اكادەميالىق ادالدىق قاعي­داتتارىن ەنگىزۋدىڭ تاجىريبەلىك قۇ­­رالدارى تۋرالى مالىمەت الدى. سون­داي-اق قاتىسۋشىلارعا موتيۆا­تسيا­لىق سەسسيالار وتكىزىلدى. ولار­دىڭ قاتارىندا جوعارى وقۋ ورىن­دا­رىنىڭ, ونىڭ ىشىندە ىشكى ىستەر جانە قورعانىس, توتەنشە جاع­داي­لار مينيسترلىكتەرىنىڭ, باس پرو­كۋ­را­تۋ­رانىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى اكا­دەمياسىنىڭ وقۋ ورىن­دا­رىنىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس پاندەرىنىڭ وقىتۋشىلارى دا بار.

ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ماڭىزدى ءىس-شارانىڭ ماقساتى – جاستاردىڭ ساناسىندا تاربيەمەن بىرگە جەمقورلىقتىڭ كەز كەلگەن كورىنىسىنە توزبەۋشىلىكتى قالىپتاستىرۋ.

ء«ىس-شارادا قاتىسۋشىلارعا جەم­قور­لىققا قاتىستى جان-جاقتى مالىمەت بەرىپ قانا قويماي, ولار­دىڭ دا وسى سالانى جەتىلدىرۋگە قاتىستى وي-پىكىر­لە­رىن ورتاعا سالۋىنا مۇمكىندىك جاساپ وتىرمىز. حالىقارالىق دەڭگەيدە جاستار اراسىنداعى سىباي­لاستىققا قارسى مادەنيەتتى قالىپ­تاس­تى­رۋ جانە قۇقىق نەگىزدەرىن ءتۇسىندىرۋ تا­­جىريبەلەرىن تۇ­سىندىرەمىز. قازىر ەلدەگى 90-نان استام ۋنيۆەرسيتەتتە «سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ما­دەنيەت نەگىزدەرى» دەگەن ءپان جۇر­گىزىلەدى. بىلتىرعى وقۋ جىلىندا بۇل ءپاندى 78 مىڭعا جۋىق ستۋدەنت وقىپ شىققان. ماقساتى – وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ بويىندا جات ادەتكە قاتىس­تى يممۋنيتەتتى قالىپتاستىرىپ, ونىڭ قوعامداعى زاردابىن جەتكىزۋ. وسى ارقىلى جاستاردىڭ بويىندا ادالدىق پەن پاراساتتىلىق قۇندى­لىق­تاردى قالىپتاستىرۋ. سە­مي­نارعا ۋاكىلەتتى ورگان مەن جو­عارى ءبىلىم سالاسىنىڭ ماماندارى سپيكەر رەتىندە شاقىرتىلدى», دەيدى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى پرەۆەنتسيا قىز­مە­تىنىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قار­سى مادەنيەتتى قا­لىپتاستىرۋ باس­قارماسىنىڭ باسشىسى ميراس قارعاباي. سونداي-اق قۇزىرەتتى ورگان­دار حالىقارالىق ستاندارتتاردىڭ ءبىرى سىبايلاس جەم­قور­لىققا قارسى ءبىلىم بەرۋگە با­عىت­تالعان تاجىريبەنى قا­لىپ­تاس­تى­رۋ­عا دەن قويىپ وتىر. وسى­عان بايلانىستى «GRACE» حالىق­ارالىق باستامانى ەنگىزۋگە بۇۇ-مەن بىرگە اتقارۋعا نيەتتى. بۇل ءۇشىن مامانداردىڭ عانا ەمەس, وقىتۋشى قۇرامنىڭ دا ايتارىنا قۇلاق ءتۇرۋ ماڭىزدى. سوندىقتان سەمينار جۇمىسىنا بۇۇ-نىڭ ەسىرتكى جانە قىلمىس جونىندەگى باسقارماسىنىڭ ساراپشىسى بيانكا كوپپ, ۆەنا قالا­سىنداعى «Grace» باستاماسىنىڭ ۇي­لەس­تىرۋشىسى ونلاين قاتىسىپ, قازاق­س­تاندىق ارىپتەستەردىڭ پىكىرىن تىڭدادى.

ە.ا.بوكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اتىنان سپيكەر رەتىندە شاقىرتىلعان رۋسلان توقاتوۆ «ادامدى تۇزەتپەي قوعام وزگەرمەيدى. قوعامدىق سانانى دۇرىس قالىپتاستىرماي, قىلمىسقا قارسى كۇرەستى قولعا الۋ قيىن», دەيدى. ونىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەت باسشىسى قول قويعان 2022-2026 جىلدارعا ارنالعان سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى تۇ­جى­رىمدامانى جۇزەگە اسىرۋدىڭ قادام­دا­رىن ءتۇسىندىرىپ, مەملەكەت تاراپىنان اتقارىلىپ جاتقان شارالار تۋرا­لى اقپاراتتاندىرۋ ماڭىزدى. ونىڭ ىشىندە سىبايلاستىقتى توقتاتۋعا باي­لانىستى ناقتى قادامدار تۋرالى ايتقان سپيكەر: «زاڭدى قاتايتقانمەن, ادامنىڭ ساناسى تۇزەلمەسە, ەشتەڭە وزگەرمەيدى. سوندىقتان, ەڭ الدىمەن, حالىقتىڭ ساناسىن وياتۋعا جۇمىس ىستەۋ كەرەك. قوعامداعى پاراساتتىلىقتى دارىپتەۋ, ەكىنشى جاعىنان سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى تەحنولوگيالاردى دا قولدانۋدى قولعا الۋ قاجەت. بۇگىن قاتىسۋشىلارعا بلوكچەين تەحنولوگياسى تۋرالى دا ءتۇسىندىرىپ وتەمىن», دەدى ول.

سەمينار اياسىندا «نارحوز» ۋنيۆەر­سيتەتى «GRACE» حالىقارالىق باستاماسىن ىسكە اسىرۋ تاجىريبەسىن ۇسىنىپ وتىر. ءبىلىم بەرۋ مەن سەرىكتەستىك قاتى­ناستاردىڭ ترانسفورماتسيالىق كۇشىن پايدالانا وتىرىپ, بالالار مەن جاس­تار اراسىندا جەمقورلىقتان باس تارتۋ مادەنيەتىن قۇرۋعا باعىتتالعان جۇ­مىستىڭ بەرەرى بار. وسى ورايدا وقىتۋ سەمينارىنا قاتىسۋشىلاردىڭ دا پىكىرىن تىڭداپ كوردىك. ولاردىڭ ويىن­شا, جەمقورلىققا قارسى مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋ جوعارى وقۋ ورنىنان ەمەس, وتباسىنداعى تاربيەدەن باستالۋ كەرەك.

استانا حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەتى دەكانىنىڭ ورىنباسارى جانات سەيىلحانوۆ ءبىلىم سالاسىنداعى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋ تۋرالى ءپاندى وتكىزۋدىڭ قىر-سىرىن تۇسىندىرۋگە باعىتتالعان ءىس-شارانىڭ بەرەرى مول ەكەنىن ايتادى. «بارلىق ايماقتان وقىتۋشى قۇرام جينالدىق. ۋاكىلەتتى ورگانداردىڭ تاراپىنان سىبايلاس جەمقورلىققا بايلانىستى جۇمىستاردىڭ ءمان-ما­ڭىزى ءتۇسىندىرىلدى. ونىڭ ىشىندە ەرىك­تى­لەردىڭ جۇمىسى, حابارلاسقان ادامداردى كوتەرمەلەۋ, سۋبەكتىلەردى قور­عاۋ سەكىلدى ءبىراز اقپارات الدىق. جالپى, ۋني­ۆەرسيتەتتەردىڭ اراسىندا جۇرگىزىلىپ جاتقان سەمينار ناقتى جوو-داعى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان ءپاندى ەنگىزىپ, ونى ءارى قاراي جەتىلدىرىپ, بولاشاق ۇرپاققا دۇرىس باعىت-باعدار بەرۋدى ۇيرەتىپ جاتىر», دەيدى ول. سپيكەر باسقوسۋدا تالقىعا تۇسكەن جەمقورلىققا قاتىستى تۇجىرىمدار مەن اتا-بابامىزدان كەلە جاتقان سالت-ءداستۇر, ادەت-عۇرىپقا بايلانىستى ايتىلعانداردىڭ دۇرىس ەكەنىن العا تارتتى. «مەكتەپ پەن ۋنيۆەرسيتەتتەگى جەمقورلىققا قارسى مادەنيەت وتباسىنداعى تاربيەگە اسا ءمان بەرىلگەندە عانا جەمىسىن بەرەدى. قىلمىسقا قارسى يممۋنيتەت ادامعا تال بەسىكتەن بەرىلۋگە ءتيىس. ودان كەيىن ءوز ۇلتىمىزدىڭ وزىندىك مەنتاليتەتىنە بايلانىستى زاڭدار مەن نورمالار قابىلدانۋ كەرەك. مىسالى, ەلىمىزدە جەمقورلار تاپقان تابىسىن جاقىندارىنا اۋدارۋعا قۇمار. بۇل ورايدا جەمقوردىڭ وتباسىنا نەمەسە با­لالارىنا بەلگىلى ءبىر مەملەكەتتىك جەڭىلدىكتەردەن ايىرىپ تاستاۋ نورماسى قولدانىلسا دەپ ويلايمىن», دەيدى ج.سەيىلحانوۆ.

سەمينارعا ەسىل ۋنيۆەرسيتەتىنەن قاتىسقان قايبار ءماني ۇلى: «ەلدە دە الەمدىك تاجىريبەدەگىدەي جەمقور­لىق­تىڭ الدىن الۋعا اسا كوڭىل بولىنەدى. قىلمىسقا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ باسى – مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋ. بۇل ءۇشىن تاربيەگە كوڭىل ءبولۋ قاجەت. بۇل جۇمىس ۋنيۆەرسيتەتتە عانا ەمەس, كەز كەلگەن وتباسىندا, كەز كەلگەن ورتادا جۇرگىزىلۋگە ءتيىس. جاستاردىڭ ساناسىنا جەمقورلىق قوعامعا زيان, بولاشاعىڭا بالتا شابۋ, ەلىمىزدىڭ وركەندەۋىنە تۇساۋ سالىپ, ۇرپاعىمىزدىڭ جولىن جابۋ ەكەنىن ءسىڭىرىپ وسىرۋگە كوڭىل بولگەنىمىز دۇرىس. بۇل جۇمىس ۋنيۆەرسيتەتتە عانا ەمەس, بالاباقشادان باستالعانى ءجون», دەيدى.

ەكونوميكاسىنىڭ كوشى العا كەتكەن كوپ ەلدە جەمقورلارعا بەرىلەتىن جازا قاتال. ماسەلەن, اقش-تا پاراقورلىق بابىمەن ءىستى بولعاندار اقشانى ءۇش ەسە ۇستەمەمەن قايتارىپ قانا قويماي, بار جيعان-تەرگەنى مەملەكەتكە وتەدى. ال ءوزى ۇزاق ۋاقىت تەمىر تورعا قامالادى. جەمقورلارعا جەڭىلدىك جاسالمايتىن قىتاي مەن يراندا پاراقورلاردىڭ جازاسى – ءولىم. بۇل ەلدەردە اقشا جىمقىرۋ وتانعا وپاسىزدىق رەتىندە قارالادى. سول سەبەپتى جەڭىلدەتىلگەن جازانى العان كۇننىڭ وزىندە, قولىڭنان نەمەسە ساۋساعىڭنان ايىرىلاسىڭ. سينگاپۋر سەكىلدى ەلدەردە جەمقورلىققا قاتىستى ۇساق قىلمىس جاساعانداردى حالىقتىڭ الدىنا شىعارىپ ساباپ, ارتىنان پاراقورلاردىڭ اتىن اتاپ, ءتۇسىن تۇستەپ, قوعامدىق جەرلەرگە ءىلىپ قويادى. بۇدان كەيىن بولاشاق ۇرپاعىن ويلايتىندار قارابەت بولماۋدىڭ قامىنا كىرىسەتىنى تۇسىنىكتى. سوندىقتان سەميناردا ايتىلعانداي, الدىمەن تاربيەگە, ودان كەيىن جازاعا دەن قويعان ارتىق ەتپەسە كەرەك. اسىرەسە «اكە-كوكەمەن» كورىنىس تاباتىن قىلمىسقا قىلبۇراۋ تاربيەنىڭ تىزگىنىن مىقتاپ ۇستاعاندا عانا جەمىسىن بەرەدى.