قازىر فۋنكتسيونالدىق تالداۋ, وپەراتورلار تەورياسىن زەرتتەپ جۇرگەن زەردەلى عالىمنىڭ عىلىمي ەڭبەگى تازا تەوريالىق ىزدەنىس, ونىڭ ىشىندە فۋنكتسيونالدىق تالداۋ سالاسىنا جاتادى.
– جالپى ماتەماتيكالىق زەرتتەۋلەر تەوريالىق جانە قولدانبالى بولىپ ەكىگە بولىنەدى. مەنىڭ جۇمىسىم: ابستراكتىلى ماتەماتيكالىق زەرتتەۋلەر, ياعني ىرگەلى عىلىمنىڭ ءبىر بولىگىنە جاتادى. بۇل تاۋەلسىز ماتەماتيكالىق ۇعىمداردى زەرتتەيتىن سالا. «ىرگەلى عىلىم» دەپ اتى ايتىپ تۇرعانداي, باسقا سالالار وعان تاۋەلدى ەكەنىنە ادامزات ومىرىندەگى ماتەماتيكانىڭ قولدانىسى ايعاق. سوندىقتان دا ىرگەلى عىلىمدى دامىتۋعا دامىعان ەلدەر ايرىقشا كوڭىل بولەدى, – دەيدى ول.
بارلىق عىلىم باستاۋىنداعى ىرگەلى ماتەماتيكانىڭ قولدانبالى ماتەماتيكادان ايىرماشىلىعى ابستراكتىلى قۇرىلىمدى زەرتتەيدى. مىسالى, ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى IV عاسىردا ەۆكليد اكسيومالارى مەن پيفاگوردىڭ اتاقتى تەورەماسى تەوريا تۇرىندە عانا زەرتتەلسە, ودان كەيىن پيفاگوردىڭ تەورەماسىن ادامزات ءارتۇرلى, مىسالى, قۇرىلىس جانە ناۆيگاتسيا سالاسىنا قولدانا باستاعان.
– ماتەماتيكادا «تەرىس جانە كومپلەكس ساندار» دەگەن ۇعىم بار. ولار تازا ماتەماتيكالىق تۇرعىدان IV عاسىردا زەرتتەلگەنىمەن, كەيىننەن قولدانىسقا يە بولاتىنىن ەشكىم بىلگەن جوق. قازىر «كومپلەكس سانداردى» ەلەكتر ينجەنەرياسىندا ءجيى قولدانادى. سوندىقتان ىرگەلى عىلىم ءوز الدىنا دەربەس داميدى. ماسەلەن, باسقا سالالار ىرگەلى عىلىمنىڭ تەوريالارى ارقىلى كۇندەلىكتى قولداناتىن دۇنيەلەردى زەرتتەۋگە پايدالانادى. لوباچەۆسكي مەن بوياي ەۆكليدتىڭ ءتورت اكسيوماسىنىڭ بەسىنشى اكسيوماسىنان تاۋەلسىزدىگىن دالەلدەدى. كەيىن ول ەينشتەيننىڭ سالىستىرمالى تەورياسىندا قولدانىلدى. ال ماتەماتيكانىڭ «گرافتار تەورياسى» حيميا, ينفورماتيكا عىلىمىندا كوپ پايدالانىلادى. سونىمەن بىرگە ماتەماتيكادا ابستراكتىلى «رادون تۇرلەندىرۋى» دەگەن ۇعىم كەزدەسەدى. ونى 1917 جىلى اۋستريا ماتەماتيگى يوگانن رادون ءوزىنىڭ تەوريالىق ماتەماتيكا زەرتتەۋىندە ويلاپ تاپقان. 1960-جىلدارى ونى توموگرافيانى ويلاپ تابۋعا قولدانىلدى. 1963 جىلى امەريكالىق فيزيك اللان كورماك توموگرافيانىڭ قالپىنا كەلتىرۋ ەسەبىن شەشتى. وسىلايشا, كومپيۋتەرلىك توموگرافتىڭ كلينيكالىق مەديتسيناداعى جاڭا ءداۋىرى باستالدى, – دەدى عالىم ءوز ويىمەن ءبولىسىپ.
وسىنداي «شەكسىز عىلىمنىڭ ءبىر شەتىن عانا زەرتتەپ ءجۇرمىن» دەگەن ول دامىعان مەملەكەتتەردە ىرگەلى عىلىمعا كوزقاراس وزگەشە ەكەنىن جەتكىزدى. ايتپەسە قازاقستان جاس عالىمىنىڭ زەرتتەۋىن قارجىلاندىرۋ بەلگياعا قانشالىقتى ءتيىمدى دەرسىز. ىرگەلى عىلىمداعى جەتىستىكتەردىڭ ەلدىڭ دامۋىنا وڭ ىقپالىن تيگىزەتىنىن ءجىتى تۇسىنگەن بەلگيالىقتار ىزدەنىمپاز عالىمدارعا قولايلى جاعداي جاساپ وتىر. عالامدىق يننوۆاتسيالىق يندەكستە بىلتىر 23-ورىندى ەنشىلەگەن باتىس ەۋروپاداعى بۇل مەملەكەتتە عىلىم مەن تەحنولوگيا العا دامىپ بارادى.
ق.تولەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, بەلگيادان ۇيرەنەرىمىز كوپ. قازاقستان دامىعان ەلدەر سياقتى عىلىمعا جاڭاشا كوزقاراس پەن تۇسىنىك قالىپتاستىرسا, تاياۋ جىلدارى ءبىراز ناتيجەگە قول جەتكىزەرىمىز انىق. بۇگىندە وزىق ەلدەردە عىلىم سالاسىنا بولىنەتىن قارجى جالپى ىشكى ءونىمنىڭ 1-3, ءتىپتى كەيبىر مەملەكەتتەر دە 4 پايىزدى قۇراسا, بۇل كورسەتكىش ەلىمىزدە 0,4 پايىزعا دا جەتپەيتىنى قىنجىلتادى.
– «ەل بولام دەسەڭ, بەسىگىڭدى تۇزە» دەگەن قاناتتى ءسوز بار. عىلىمنىڭ بەسىگى – ۋنيۆەرسيتەت. ەلىمىزدە The QS World University Rankings بەدەلدى رەيتينگىنە يە بولعان ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتەر قاتارى كوبەيىپ كەلەدى. ال ءىس جۇزىندە ولار وسى كورسەتكىشكە لايىقتى ما؟ ماسەلە, وسىندا. ويتكەنى شەتەلدەگى ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن سالىستىرعاندا ەلىمىزدەگى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ دەڭگەيى كوڭىل كونشىتپەيدى. بىزدەگى جوعارى وقۋ ورىندارىندا باسشىلىققا باسىمدىق بەرۋگە ۇيرەنگەنبىز. شىن مانىندە, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ باستى قۇندىلىعى – وقىتۋشىلار مەن ستۋدەنتتەر. مىسالى, ۇلتتىق جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى جاتاقحانا جاعدايى سىن كوتەرمەيدى. قىرىق پايىزعا جۋىق ستۋدەنتتىڭ جاتاقحاناعا قولى جەتپەي جۇرگەنىن ستاتيستيكا كورسەتىپ وتىر. ءۇشىنشى كۋرستان كەيىن بۇل ماسەلە تىپتەن كۇردەلەنە تۇسەدى. وقۋ كورپۋستارىندا دۇرىس تاماقتاناتىن اسحانا جوق. Wi-Fi «smart-ۋنيۆەر» مودەلىنە ساي ەمەس. پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇرامنىڭ جالاقىسى سالىستىرمالى تۇردە عانا كوتەرىلدى دەۋگە بولادى. ويتكەنى ۋنيۆەرسيتەتتەردەگى قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسورلار 350 مىڭ تەڭگەگە جۇمىس ىستەسە, قاراپايىم مەكتەپتىڭ مۇعالىمى 500 مىڭ تەڭگە ەڭبەكاقى الادى. ال عىلىمعا قۇشتار بىلىكتى وقىتۋشىلاردىڭ دەنى جوعارى وقۋ ورىندارىنان كەتىپ قالدى. وسىنداي قوردالانعان پروبلەمالار شەشىلمەيىنشە, شەتەلدەگى ۋنيۆەرسيتەتتەر دەڭگەيىنە جەتە المايتىنىمىز انىق. بۇل جاعدايدا عىلىم تۋرالى ءسوز قوزعاۋدىڭ ءوزى ارتىق, – دەيدى ول.
سونداي-اق جاس عالىم ەلىمىزدە وليمپيادا جەڭىمپازدارىنىڭ اراسىندا ماتەماتيكا عىلىمىمەن اينالىسىپ جۇرگەندەر نەكەن-ساياق ەكەنىن ايتتى. «بۇل باعىتتا جۇيەلى جۇمىس جوق. ويتكەنى قازىر ۋنيۆەرسيتەت پەن مەكتەپتىڭ اراسىندا بايلانىس كەمشىن. وقۋشىلاردى عىلىمعا قىزىقتىراتىن اقپاراتتار وتە از. مىسالى, ماتەماتيكا بويىنشا حالىقارالىق وليمپيادا جۇلدەگەرلەرىنىڭ عىلىممەن اينالىسىپ جۇرگەنى ساۋساقپەن سانارلىق. بىراق عىلىمعا تەك وليمپيادا جەڭىمپازدارىن تارتۋ كەرەك دەگەن تۇجىرىم دۇرىس ەمەس. سەبەبى عىلىم باسقا الەم. دەسەك تە ماتەماتيكا عىلىمىنىڭ ەلىمىزدەگى دامۋىن جوققا شىعارا المايمىز. جالپى ماتەماتيكا عىلىمىندا زەرتتەيتىن سالا جەتكىلىكتى. باستىسى – الداعى ۋاقىتتاعى جاس عالىمداردى قولداۋعا نازار اۋدارۋ. بۇل باعىتتا دامىعان ەلدەر تاجىريبەسىنە سۇيەنسەك بولادى. دامىعان ەلدەردە مەديتسينا, بيولوگيا, مەيلى قاي سالادا بولسىن, ءبىر ماسەلە تۋىنداسا, ينجەنەرلەر ماتەماتيك, فيزيك, حيميكتەردىڭ كومەگىنە جۇگىنەدى. ناتيجەسىندە, بىرلەسە زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, تاماشا جەتىستىككە جەتىپ وتىر. ال بىزدە ارقايسىسى تاۋەلسىز بولىپ كەتكەندىكتەن دە ىرگەلى عىلىمعا دەگەن كوزقاراس وڭالماي تۇر», دەپ جاۋاپ بەردى.
عىلىم, ءبىلىمسىز يننوۆاتسيالىق دامۋ جوق. الەم ەلدەرى ءۇشىن جاڭا عاسىر ترەندىنە اينالعان باسەكەلەستىك وسى سالادا باسىمدىققا يە. قانات تولەنوۆ ەلىمىزدە جاستاردى عىلىمعا تارتۋ ىسىنە كوڭىلى تولمايتىنىن ءبىلدىردى. «ويتكەنى قوعامدا ءبىلىمدى, عىلىمعا بارعان جاستاردان گورى ويىن-ساۋىق, ونەر, سپورت سالاسىنا كوڭىل ءبولىنىپ, ولاردىڭ ساناسىندا «جۇلدىزدى» جەتىستىكتەر وسى سالادا عانا دەگەن جاڭساق پىكىر تۋادى. ءوز باسىم, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنا, ءال-اۋقاتىنا پايداسى زور جەتىستىگىمەن دارالانعان عالىمداردى «جۇلدىز» دەر ەدىم.
اۋىلدا ءبىلىم العان قانات بالا كۇنىنەن قيالشىل بولىپتى. اسىرەسە ابستراكتىلى الەمگە دەگەن قىزىعۋشىلىعى ماتەماتيكا عىلىمىنا جەتەلەپ اكەلسە كەرەك. بىراق جاس عالىم جاي قىزىعۋشىلىقتان ەشتەڭە ونبەيتىنىن, العان ءبىلىمى مەن وسكەن ورتاسىنىڭ دا عىلىمعا اسەرى كوپ ەكەنىن ايتادى. بۇگىندە شەتەلدە جۇرگەنىمەن, ءبىلىمىن ەلىنىڭ دامۋىنا ارناۋدى ماقسات ەتكەن ول تاياۋ كەلەشەكتە ەلىمىزدە قولايلى ورتا قالىپتاسىپ, عىلىمنىڭ داميتىنىنا سەنەدى.
الماتى
