تارتىسقا تۇسكەن قۇجات
ءبىر قىزىعى, الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىندە جەمىسىن بەرىپ وتىرعان بۇل قىزمەت تۇرىنە بىزدە «زاڭنىڭ وزگە نورمالارىنا قايشى كەلەدى» دەپ جۇرگەندە, كورشى مەملەكەتتەر دە دەتەكتيۆتەردىڭ جۇمىسىن زاڭداستىرىپ, الدەقاشان حالىقتىڭ كادەسىنە جاراتىپ ءجۇر. جەمقورلىق جايلاعان قوعامدا جەكە تىڭشىلارعا سۇرانىس ارتىپ تۇرعانى بەلگىلى. وسى قۇجاتتىڭ قابىلدانۋىن كەيىنگە شەگەرىپ, تۇساۋلايتىن سەبەپ بار ما؟
جەكە ءىز كەسۋشىلەر تۋرالى شەتەلدىك كينولاردى تاڭدانا, تامسانا كورەتىن زاڭ شىعارۋشى ورگاننىڭ وكىلدەرى مەن جەكەلەنگەن مينيسترلىكتەر كەزىندە الدارىنا كەلگەن دەتەكتيۆ قىزمەتىن وتباسى – وشاق قاسىنىڭ ماسەلەسىنەن اسپايتىنداي كورگەن. دەتەكتيۆ قىزمەتى زاڭداستىرىلماعان ەلىمىزدە بۇل كۇماننىڭ ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسىپ جاتقانىن جوققا شىعارا المايتىنىمىز راس. الايدا وركەنيەتتى ەلدەردەگى جەكە دەتەكتيۆتىڭ جۇمىسى وپاسىز ەرلى-زايىپتىلاردىڭ ءبىر-ءبىرىن اڭدىتۋدان ارىدە جاتىر.
ياعني دامىعان ەلدەردە بۇل قىزمەت ادىلدىك تاپپاي ساندالعان, جاقىنىن جوعالتىپ, مۇلكىن قولدى ەتكەن ادامداردىڭ سوڭعى ءۇمىت ەتەتىن جەرى دەسەك بولادى. ونىڭ ۇستىنە «ارزاننىڭ تۇزى تاتىمايتىن» قوعامدا قۇقىعىڭدى قورعاتىپ, ادىلدىككە جەتۋدىڭ اۋىر جول ەكەنىن باعامداساق, «الماقتىڭ دا سالماعى بار» جەكە دەتەكتيۆتەردىڭ جۇمىسى قاجەت-اق.
ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, توم-توم ىستەن باسى قاتىپ وتىراتىن پوليتسياعا قاراعاندا بەلگىلى ءبىر شارۋانى عانا قولىنا الاتىن جەكە ءىز كەسۋشى ءتيىمدى جۇمىس ىستەيدى. ماسەلەن, شەتەلدە ءوز ىشىندە ءجيى ۇرلىق بولاتىن الىپ كومپانيالار پوليتسياعا جۇگىنگەننەن گورى قىلمىستى اشۋدى جەكە دەتەكتيۆتەردىڭ موينىنا ارتقاندى ءجون كورەدى. وسى قىزمەتتى زاڭداستىرعان بىرقاتار ەلدە سوت پوليتسيانىڭ ەمەس, جەكە دەتەكتيۆتىڭ جيناعان ايعاقتارىن قابىلداپ, شەشىم شىعارۋدى جەتكىلىكتى دەپ سانايدى. وكىنىشكە قاراي, مۇنداي قىزمەتتى جاسىرىن اتقاراتىن بىزدەگى جەكە ءىز كەسۋشىلەر ەشتەڭەنى دالەلدەي الماي قالۋى مۇمكىن. سەبەبى بىزدە جەكە دەتەكتيۆتىك قىزمەت تۋرالى زاڭ جوق. نەگىزى زاڭ جوباسى بار, بىراق تالاي جىلدان بەرى تالاس پەن تارتىستان «شىعا الماي» وتىر.
ايتپەگەندە, جەكە دەتەكتيۆتىك قىزمەتتى رەتتەيتىن زاڭنىڭ قابىلدانۋ تاريحى 90-جىلداردىڭ اياعىنان بەرى جالعاسىپ كەلەدى. قۇجاتتىڭ قابىلدانۋىنا قارسى توپتاردىڭ ايتار ءوز ۋاجدەرى بار. ومىرلەرىنىڭ كولەڭكە تۇسى كوپكە تاراپ كەتۋدەن قورقاتىندار دا جەتكىلىكتى. ءتىپتى قىزمەتتەگى قاراڭعى ىستەرىنىڭ سۋ بەتىنە قالقىپ شىعۋىنان قاۋىپتەنەتىندەر دە بار. سودان بەرى تالاي جىلدان بەرى ساعىزشا سوزىلىپ كەلە جاتقان ساقالدى قۇجاتتىڭ بويىنا قايتا قان جۇگىرە باستاعان سەكىلدى.
قازىر كوپتەن بەرى قۇزىرلى ورىنداردىڭ سورەسىندە شاڭ باسىپ جاتقان قۇجاتتى ازىرلەۋ جانە تالقىلاۋ ءۇشىن ماجىلىسكە جىبەرۋ تاپسىرىلعان. قازىر دەپۋتاتتار مەن ساراپشىلار تىعىز جۇمىس ىستەپ جاتقان زاڭ جوباسى قابىلدانا قالسا, قوعامنىڭ قانداي جىرتىعىنا جاماۋ بولماق؟ الدە, كۇماندى ويلاردىڭ جەتەگىندە جۇرگەندەردىڭ ايتقانى ايداي كەلىپ, وتباسى ماسەلەسىنەن اسپاي قالماي ما؟ بۇلاي بولماعان كۇننىڭ وزىندە ادۆوكاتتار سەكىلدى قۇزىرلى ورگانداردىڭ ەسىگىن سىعالاتىپ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قۇقايىن كورىپ جۇرمەي مە؟ جەكە سوت ورىنداۋشىلارى مەن جەكەمەنشىك كلينيكالار سەكىلدى باس پايداسىنان باسقانى ۇمىت قالدىرىپ, وزدەرىنە ارتىلعان جۇمىستى جەكە دەتەكتيۆكە جىبەرىپ قويىپ, قاراپ وتىرماسىنا كەپىلدىك بار ما؟
قارا بازار قىزىپ تۇر
جالپى, الەمدىك پراكتيكادا جەكە دەتەكتيۆتەر – ادامداردى ىزدەۋ, اقپارات جيناۋ, بارلاۋ جانە جەكە دەتەكتيۆتىڭ باسقا تۇرلەرى سياقتى ءارتۇرلى ءىس پەن جاعدايدى تەرگەۋ قىزمەتتەرىن ۇسىناتىن ماماندار. كەيبىر ەلدەردە جەكە تەرگەۋشىلەردىڭ ليتسەنزياسى بولۋى جانە بەلگىلى ءبىر ەرەجەلەر مەن شەكتەۋلەرگە باعىنۋى مىندەتتەلسە, باسقا ەلدەردە ولاردىڭ قىزمەتىنە ەركىندىك بەرىلگەن. بىراق جەكە ءىز كەسۋشىلەر قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنان تاۋەلسىز جۇمىس ىستەيدى. سول ارقىلى جەكە ادامدارعا دا, كومپانيالارعا دا ءوز قىزمەتتەرىن ۇسىنا الادى. اقپارات جيناۋ ءۇشىن ءتۇرلى ادىستەردى قولدانۋعا قۇقىعى بار. قازىر جەكە دەتەكتيۆتەر الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىندە جەمىستى قىزمەت ەتەدى. مىسالى, اقش, ۇلىبريتانيا, گەرمانيا, فرانتسيا, جاپونيا, ءۇندىستان, اۋستراليا, كانادا سەكىلدى ەلدەردە جەكە دەتەكتيۆ ماماندىعى, سونداي-اق ولاردىڭ قىزمەتىن رەتتەيتىن زاڭدار مەن ەرەجەلەر بۇرىننان قالىپتاسقان. الايدا ورتاق تالاپ – ارنايى ليتسەنزياسى بولۋى مەن جەكە دەتەكتيۆتەر قۇپيالىلىق, ادام قۇقىقتارى تۋرالى زاڭداردى, ولاردىڭ كاسىبي قىزمەتىن رەتتەيتىن باسقا دا ەرەجەلەردى ساقتاۋعا مىندەتتى. ال قىزمەت قۇنى دەتەكتيۆتىڭ بىلىكتىلىك دەڭگەيى, ءىستىڭ كۇردەلىلىگى, تەرگەۋ جۇرگىزىلەتىن ايماققا بايلانىستى باعالانادى.
بۇل قىزمەتتىڭ تيىمدىلىگى ءوز بەتىڭىزشە شەشە المايتىن كۇردەلى ماسەلەدە كاسىبي كومەككە جۇگىنۋدە جاتىر. ولاي بولسا الەم مويىنداعان ءتيىمدى تاجىريبەنى قولدانىسقا ەنگىزۋدەن قاۋىپ بار ما؟ وكىنىشكە قاراي, بىزدە جەكە دەتەكتيۆ زاڭداستىرىلماعاندىقتان, بۇل قىزمەت ءتۇرىن جەكە ادامدار جابىق نىساندا جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. جەكە تەرگەۋ قىزمەتىن قۇقىقتىق رەتتەۋ تەتىگى بولماعاندىقتان زاڭسىز جۇمىس ىستەپ وتىرعان جەكە دەتەكتيۆتەر سالىق, ليتسەنزيالىق جانە بيۋدجەتكە تولەنەتىن باسقا دا مىندەتتى تولەمدەردەن جالتارىپ وتىر. تيىسىنشە, ولار كليەنتتەر الدىندا زاڭدى جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلمايدى جانە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ باقىلاۋىندا ەمەس.
ساراپشىلار زاڭ قابىلدانسا, ەلدەگى كريمينوگەندىك جاعدايدىڭ وڭالۋىنا, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ساپالى جۇمىس ىستەۋگە كوشەدى دەپ سەندىرەدى. ەكىنشىدەن, دەتەكتيۆتىك اگەنتتىكتەر ءوز ىشىندە باسەكەلەستىككە تۇسەدى. ال قازىرگى جاعدايدا فريلانسەر رەتىندە جۇمىس ىستەيتىن «دەتەكتيۆتەر» تاپسىرىستى سوڭىنا جەتكىزبەي, قىزمەت ءتۇرىن قارا بازارعا اينالدىرىپ جىبەرۋى مۇمكىن. ونىڭ سوڭى ادىلدىك ىزدەگەن جۇرتتى ەكىنشى رەت كۇيزەلىسكە تۇسىرەدى.
ادىلدىككە جەتۋدىڭ قۇرالى
زاڭ جوباسىن قولعا الىپ جاتقان ءماجىلىس دەپۋتاتى ابزال قۇسپاننىڭ ايتۋىنشا, جەكە دەتەكتيۆ – كادىمگى كاسىپكەرلىك قىزمەت. «مىسالى, بىرەۋدىڭ كۇشىگى جوعالىپ كەتسە, ونىڭ باسقا ادامدارعا قۇنى جوق, يەسى ءۇشىن قىمبات. ول پوليتسياعا ارىز ءتۇسىردى. الايدا پوليتسيا الدەقايدا ماڭىزدى ىستەرمەن اينالىسىپ جاتقاندا جوعالعان كۇشىكتىڭ ماسەلەسىنە جەتە كوڭىل بولمەۋى مۇمكىن. وسىنداي جاعدايدا مۇمكىندىگى بار ادامدار ماسەلەسىن پوليتسيا مەن جەكە دەتەكتيۆكە دە جىبەرە الادى. بۇل پوليتسيانىڭ جۇمىسىنا كومەگىن بەرمەسە, زيانىن تيگىزبەيدى. كەرىسىنشە, پوليتسيانىڭ جۇمىس ىستەۋىن جەڭىلدەتىپ, قامشىلاۋىنا سەبەپكەر بولادى», دەيدى ول. دەپۋتاتتىڭ سوزىنشە, بىزدەگى ىزدەستىرۋ جۇمىسىنىڭ كلاسسيكالىق ۇلگىسى ارقاشان ادىلدىككە جەتكىزبەيدى. ماسەلەن, پوليتسياعا ارىز بەرەدى. نەعۇرلىم جوعارى جاقتا تانىستارى بولسا, سول ادامداردىڭ ءىسى العا شىعادى. ءسويتىپ, تانىس-تامىر, اقشا مەن بيلىكتىڭ كۇشى جۇرگەن جەردە كەيبىر ادامداردىڭ قۇقىعى بۇزىلادى. وسىنداي كەزدە جەكە دەتەكتيۆ قىزمەتى ابدەن قاجەت. «بىراق دەتەكتيۆ بولۋ ءۇشىن كەم دەگەندە 10 جىل تەرگەۋ نەمەسە جەدەل ىزدەستىرۋ سالاسىندا جۇمىس ءوتىلى بولۋى كەرەك. زاڭگەرلىك ماماندىعى بار ادامداردىڭ بارلىعى جەكە دەتەكتيۆ بولا المايدى. مىسالى, قازىر تەرگەۋشىلەر مەن جەدەل ىزدەستىرۋشىلەر ەرتە زەينەتكە شىعادى. قىرىقتان ەندى اسقان تاجىريبەسى مول دايىن ماماندار كۇزەتكە كەتىپ جاتىر. ولار وسىنداي جەكە دەتەكتيۆ بولسا, جۇمىسپەن قامتىلعان ادامداردىڭ سانى ارتادى, سالىققا قوماقتى كىرىس كىرەدى. ەڭ ماڭىزدىسى, ەلدەگى قىلمىستىڭ اشىلۋىنا وڭ اسەرىن بەرەدى», دەيدى ا.قۇسپان.
ال قۇجاتتىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن ءتۇرلى كەدەرگىگە تاپ بولۋىنىڭ سەبەبىن تۇسىندىرگەن دەپۋتات: «كەزىندە ءبىر-بىرىنەن بيزنەستى تارتىپ الۋ وقيعاسى كوپ بولدى. مۇنداي ارەكەتتەردى انىقتاۋ ءۇشىن پوليتسياعا ارىز بەرگەنىمەن, ەشكىم قابىلدامايدى. ونىڭ ۇستىنە پوليتسيانىڭ ۋاقىتى جوق, ەكىنشىدەن, سالدارى بولماسا, ارىزبەن جۇمىس ىستەۋى نەعايبىل», دەپ وتىر. دەگەنمەن الەمدىك تاجىريبەنىڭ ءوزىن ەلەپ-ەكشەپ العان ارتىق ەتپەيتىنىن ايتا كەلىپ: «رەسەيدە جەكە دەتەكتيۆ دالەلدەمەنى ادۆوكاتقا اكەلىپ بەرۋشىنىڭ ءرولىن اتقارادى. قىرعىز رەسپۋبليكاسىندا قىلمىستىق ۇدەرىستىڭ سۋبەكتىسى رەتىندە قاراستىرىلادى. ياعني ول وزدىگىنەن دالەلدەمەلەردى جيناقتاپ, سوتقا جۇگىنە الادى. سوتقا كۇنى ءتۇسىپ, ادىلەتسىزدىككە تاپ بولعان ادام ءۇشىن ومىردە بۇدان اسقان ماڭىزدى ماسەلە بولمايدى. وزىنە قاتىستى ادىلەتتى شەشىم شىعۋ ءۇشىن شىنايى دالەلدەمەنىڭ ماڭىزى زور. قازىر شەتەلدىك تاجىريبەلەردى جان-جاقتى زەرتتەپ جاتىرمىز. مەنىڭشە, قۇجات قوعام ءۇشىن اۋاداي قاجەت», دەيدى دەپۋتات.
ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۇلتتىق ورتالىقتىڭ زاڭنامانى جەتىلدىرۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولات بەيىسوۆ: «قازىر جاقىنىن جىلدار بويى ىزدەپ, جوعالعان مۇلكىنىڭ وتەمىن قايتارا الماي جۇرگەن ادام كوپ», دەپ وتىر. زاڭ جوباسى ماقۇلدانسا, اقشاسىن بەرىپ جەكە دەتەكتيۆ قىزمەتىنە جۇگىنۋگە بولادى. دەتەكتيۆتەردىڭ ساپالى قىزمەتى زاڭمەن رەتتەلۋگە ءتيىس ەكەنىن ايتقان زاڭگەر: «بۇل قىزمەت تۇرىنە تەك 30 جاستان اسقان, مەملەكەتتىك ورگان بەرگەن ارنايى ليتسەنزياسى بار, مەملەكەتتىك قىزمەتتە جۇمىس ىستەمەيتىن سوتتالماعان ادام الىنادى», دەيدى. ال جەكەمەنشىك اتىن جامىلعان قىزمەت ءتۇرى سەكىلدى قالتا قاعاتىن ۇيىم بولماۋ جاعى دا جان-جاقتى قارالىپ, پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ قاداعالاۋىندا بولۋى قاجەت. ونىڭ ايتۋىنشا, تاپسىرىس بەرۋشىلەردىڭ وزدەرى دە ساپاسىز قىزمەتكە جۇگىنبەيدى. ولار دا حالىقتىڭ اقشاسىنا كۇن كورىپ وتىرعاندىقتان جانىن سالىپ جۇمىس ىستەيدى. حالىقتىڭ سۇراۋىن قاناعاتتاندىرا الماسا, جەكە ادامنىڭ ومىرىنە قول سۇعىلسا, ليتسەنزياسىن الىپ قويۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلادى.
بەلگىلى زاڭگەر كاميشا ەسمۇحامبەتقىزى قارسى پىكىر ايتاتىنداردىڭ دەنى «جەكە دەتەكتيۆ قىزمەتى جەكە ومىرگە قول سۇعادى» دەپ سانايتىنىن ايتادى. ويتكەنى بۇگىننىڭ وزىندە بەيرەسمي تۇردە دەتەكتيۆ قىزمەتىن كورسەتىپ جاتقان كومپانيالار بار. ولاردىڭ قىزمەتىنە جۇگىنەتىندەردىڭ كوبىسى وپاسىز جارلارىن انىقتاۋ ماقساتىندا اڭدىتۋعا تاپسىرىس بەرەدى. «الايدا بۇل جەكە ادامنىڭ ومىرىنە قول سۇعۋ بولىپ تابىلادى. ال شەتەلدە دەتەكتيۆتەر اشىلماي قالعان قىلمىستىق ىستەردى تولىققاندى اشۋعا سەپتىگىن تيگىزىپ, سول ىستەردى سوڭىنا دەيىن جەتكىزىپ, ايعاقتاردى جيناۋ ارقىلى سوتقا زاڭدى تۇردە دالەل كەلتىرىپ, جابىرلەنۋشى نەمەسە ايىپتالۋشىنىڭ مۇددەسىنە جۇمىس ىستەيدى. بىزدەردە جابۋلى قازان جابۋلى كۇيىندە قالىپ جاتقان قىلمىستىق ءىس كوپ. قايتىس بولعان ادامداردىڭ جاقىندارى كۇدىكتىنىڭ قولىنا كىسەن سالدىرا الماي, جابىرلەنۋشىلەر كەتكەن م ۇلىكتىڭ ورنىن تولتىرتا الماي جۇرگەن جاعداي جەتەرلىك. ءدال وسىنداي قىزمەت ساناتى بولسا, زاڭ جوباسىنىڭ پايداسى كوپ. قازىرگىدەي جەكە ومىرگە زاڭسىز قول سۇعۋشىلىق قىلمىستىق كودەكستىڭ وزىندە قىلمىس رەتىندە قاراستىرىلادى. سوندىقتان بۇل قىزمەتتى ءوز شەڭبەرىندە جۇمىس ىستەتە بىلسەك, جەكە ءىز كەسۋشىلەردىڭ جۇمىسىنان ۇتارىمىز كوپ», دەيدى زاڭگەر.
جەكە دەتەكتيۆ – ادامداردىڭ زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋ ءادىسىن تاڭداۋىنا بەرىلگەن مۇمكىندىك. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, دەموكراتيالىق قوعامنىڭ جانە ءتيىمدى نارىقتىق ەكونوميكانىڭ قاجەتتى ەلەمەنتى. اسىرەسە اشىلماي جاتقان ىستەردە سەڭ قوزعالىپ, پروكۋراتۋرانىڭ بىرجاقتى ايىپتاۋىنا توسقاۋىل قويىلادى. سوت جۇيەسىن دە ساراپتاۋ وبەكتيۆتى شەشىم شىعارۋعا بەتبۇرىس اكەلسە, ەلدەگى سالعىرتتىق جايلاعان سالاداعى جەمقورلىقتىڭ جولى كەسىلەر دەگەن ءۇمىت تە جوق ەمەس.
