سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «ەQ»
ىرىزدىق ۇيلەستىرە بىلسەڭ عانا مولايادى
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ احۋالى تۋرالى ايتقان سوزىندە: ء«بىر گەكتار جەردەن 10 تسەنتنەر ءونىم الۋ – ەلىمىز ءۇشىن ماقتاناتىن كورسەتكىش ەمەس. دەمەك قازاقستانداعى كاسىپورىنداردا ساپالى تىڭايتقىشتار وندىرىلگەنىمەن, اگروحيميا سالاسىندا مۇلدە جۇمىس ىستەلمەيدى», دەگەن بولاتىن. تىڭايتقىشتىڭ تاقسىرەتىن تارتقاندىقتان, استىقتى ءوڭىر ساناتىنداعى ءبىزدىڭ ولكەدە گەكتار بەرەكەسى جىلدان-جىلعا كەمىپ كەلەدى.
جەر جۇدەپ, بەرەرىنىڭ بەرەكەسى كەتىپ تۇرعانى امبەگە ايان. مامانداردىڭ ۇزاق جىلعى ۇتىمدى تاجىريبەسىن جان-جاقتى تالداپ, ماسەلەنىڭ مانىسىنە تەرەڭىرەك ۇڭىلەتىن بولساق, بۇل ورايداعى ولقىلىق الدىمەن تىڭايتقىشقا بايلانىستى. ەگىستىك القاپتارىنىڭ كولەمى كوپ بولعانىمەن, ءونىم از. الىسقا بارماي-اق قۋاڭشىلىق جىلدارىنىڭ وزىندە ءتاپ-ءتاۋىر ءونىم الۋعا قول جەتكىزىپ وتىرعان رەسەيدىڭ ەگىنشىلىك مادەنيەتى بىزدەن كوش ىلگەرى. تالداپ كورەلىك. رەسەي ەگىنشىلەرى ەگىستىك القاپتارىن تىڭايتۋعا ايرىقشا ءمان بەرەدى. ءبىزدىڭ ەگىس القاپتارىنىڭ ءار گەكتارىنا 2,5 كەلى تىڭايتقىش سىڭىرىلسە, رەسەيدە بۇل كورسەتكىش 48 كەلىگە جۋىق. ياعني ون ەسە ارتىق. ەۋروپا ەلدەرىندە ءار گەكتارعا – 130, امەريكا قۇراما شتاتتارىندا 170 كەلى تىڭايتقىش پايدالانىلادى. ەسەسىنە, ولاردىڭ ءونىمى الدەقايدا جوعارى.
– ال ءبىز قىرۋار جەردى جىرتىپ, قانشاما تەحنيكانى پايدالانىپ, مەملەكەت تاراپىنان سۋبسيديا ەسەبىندە ميللياردتاعان تەڭگە قاراجات قۇيىپ وتىرساق تا, گەكتار بەرەكەسىن ارتتىرا الماي كەلە جاتىرمىز, – دەيدى بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, اكادەميك ءابىلجان قۇسايىنوۆ. – تابيعاتتا قايتارىم زاڭى دەيتىن تۇسىنىك بار. قاراپايىم تىلمەن ايتاتىن بولساق, تابيعاتتان العانىڭدى ەسەلەي قايتارماساڭ, جومارتتىعىن كورە المايسىڭ. كادىمگى «سيىردىڭ ءسۇتى تىلىندە» دەگەندەي, جەردەن العانىڭدى ۋاقتىلى قايتارىپ بەرىپ, كۇتپەسەڭ, قامباڭنىڭ قۇتى قاشاتىنى بەلگىلى.
وقىرمانعا تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن ءسال عانا تاراتىپ ايتا كەتەلىك. توپىراقتىڭ قۇنارى جەر بەتىنە ءدان بولىپ شىعىپ, ءوز بويىنداعى قۋاتى ءار جىل سايىن ازايا بەرمەك. دەمەك ونى ۇستەمەلەپ قورەكتەندىرىپ وتىرۋ قاجەت. كادىمگى قازاقتىڭ «الاعان قولىم بەرەگەن» دەگەنى ءتارىزدى. وسى ورايدا ءبىر گەكتارعا سەبىلەتىن 2,5 كەلى تىڭايتقىش, ارينە, ازدىق ەتەدى.
كوڭ تاسۋعا دا كومەك كەرەك
جومارت جەردىڭ پەيىلىنىڭ تارىلۋى تىڭ يگەرۋ تۇسىنان باستالعان. تۋسىراپ جاتقان ەن دالا سوقانىڭ تىسىمەن ايعىزدالا جىرتىلدى. سولتۇستىك ءوڭىردىڭ جازى جەلكەم بولىپ كەلەدى. جەل سۋىرعان توپىراق قۇرامىنداعى قۇنار ۋاقىت وتكەن سايىن ازايا باستادى. كەيىن كەڭەس ۇكىمەتى جەردى ەروزيادان قورعاۋعا نازار اۋداردى. شورتاندىداعى ايگىلى ا.ي.باراەۆ ينستيتۋتىنىڭ اشىلۋى دا وسى كەز. وسىلايشا, توپىراقتى قورعاۋ جۇيەسى قۇرىلدى. ەلىمىزدە 12 ميلليونعا جۋىق قارا توپىراقتى ەگىستىك القاپ بولسا, قۇنارلىلىق 23-25 پايىزعا تومەندەگەن. قوڭىر توپىراقتى القاپتارداعى قۇنارلىلىق 33-35 پايىزعا دەيىن ازايعان. ەندىگى امال – ورگانيكالىق تىڭايتقىشتاردى قولدانۋ. ءبىر تۇسىنىكسىز جەرى, 600 ءتۇرلى حيميالىق زاتتارعا سۋبسيديا قاراستىرىلعانىمەن ورگانيكالىق تىڭايتقىشقا قاراجات بولىنبەيدى ەكەن. سەبەپ – كەز كەلگەن اۋىل-ايماقتىڭ ماڭايىندا كوڭ كول-كوسىر بولىپ ءۇيىلىپ جاتىر.
– كوڭدى تاسۋ ءۇشىن دە قىرۋار تەحنيكا, جانار-جاعارماي, قوسالقى بولشەك قاجەت ەمەس پە؟ – دەيدى شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى قۇلان بولاتوۆ. – ايتپەسە كوڭنىڭ ەڭ جاقسى تىڭايتقىش ەكەنىن جەر ەمشەگىن ەمىپ جۇرگەن ديقانداردىڭ ءبارى بىلەدى.
ەگەر وسى شارۋا قولعا الىنسا, ەلدى مەكەندەردىڭ ماڭايى بەيبەرەكەت ءۇيىلىپ جاتقان, جاز بويى كۇيىپ, اۋانى بىلعايتىن كوڭنەن تازارىپ قالار ەدى. ءارى قۇنارى كەمىپ, جۇدەۋ تارتقان ەگىستىك القاپتار قورەكتىك زاتتارعا كەنەلەدى عوي. عالىم ءابىلجان توقان ۇلىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, توپىراقتىڭ بويىنداعى حيميالىق تىڭايتقىشتاردىڭ قۋاتى ءبىر-ەكى جىلعا جەتەتىن بولسا, ورگانيكالىق تىڭايتقىشتىڭ قۇنارى كەمىندە بەس جىلعا جەتەدى. تيىمدىلىگى كورىنىپ-اق تۇرعان جوق پا؟
– جالپى, سۋبسيديانى ءبولۋدىڭ قاعيداتتارى قايتا قاراۋدى قاجەت ەتەدى. مەنىڭ ويىمشا, سۋبسيديا تۇپكىلىكتى ونىمگە بەرىلۋى كەرەك. ماسەلەن, تاۋارلى-ءسۇت فەرماسىندا وندىرىلگەن سۇتكە, ەت باعىتىنداعى شارۋاشىلىقتا ءار كەلى ەتكە سۋبسيديا تولەنەدى ەمەس پە؟ ەگىن شارۋاشىلىعىندا دا سۋبسيديا تۇپكىلىكتى گەكتار بەرەكەسىنە قاراي تولەنگەنى ءادىل بولار ەدى, – دەيدى ءابىلجان توقان ۇلى.
ساپالى تۇقىم – ەگىن بەرەكەسى
شارۋاشىلىقتار ەگىن وراعى كەزىندە ساباندى تۋراپ, القاپقا شاشىپ تاستايدى. بىراق بۇل جەردە دە كوزقاراس ءارتۇرلى. عىلىمي نەگىزدەمەگە قاراعاندا, ساباندى ۇگىپ تاستاۋدى كەرى اسەرى دە بار. ءشىرىپ ۇلگەرمەگەن سابان توپىراق قۇنارىنداعى ازوتتى جۇتىپ الادى. سابان ۇگىندىسى تاستالعان جەرگە تيىسىنشە, عىلىمي ەسەپتەلگەن ازوت ءسىڭىرىلۋى كەرەك, ايتپەسە ەگىستىك القابىنداعى قۇناردىڭ كەمۋى ەسەلەنە تۇسپەك.
گەكتار بەرەكەسىن ارتتىرۋدىڭ تاعى ءبىر جولى – ساپالى تۇقىم تاڭداۋ. كەيىنگى جىلدارى اۋا رايى كۇرت وزگەردى. جىل سايىن قۋاڭشىلىق قايتالانىپ جاتىر. وتكەن جىلى استىقتى اقمولا وبلىسىنىڭ كوپتەگەن اۋدانى قۋاڭشىلىقتىڭ زاردابىن شەكتى. جىل سايىن ءتاپ-ءتاۋىر ونىمگە قول جەتكىزەتىن قورعالجىن, تسەلينوگراد, زەرەندى, اقكول, بۇلاندى, بۋراباي, ءبىرجان سال اۋداندارى استىقسىز قالا جازدادى. كەيبىر القاپتاردا گەكتار بەرەكەسى 4-5 تسەنتنەردەن عانا اينالدى. كۇز بويى تىنىمسىز جاۋعان جاۋىننىڭ اسەرىنەن استىق ىلعالدى بولۋى سەبەپتى تۇقىم تاپشى. ءابىلجان توقان ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, تۇقىمنىڭ تەز, ورتاشا, كەش پىسەتىن سورتتارىن تاڭداۋ كەرەك.
– بىلايشا تۇرلەندىرۋ شارۋاشىلىق ءۇشىن ءتيىمدى. مول استىق ءبىر مەزگىلدە ءپىسىپ جەتىلمەيدى دە, ەرتە پىسكەنىن ەرتە, كەش پىسكەنىن كەش ورىپ الۋعا بولادى. وسىنداي كەستەمەن جۇمىس ىستەسە, قاربالاس تا ازايادى. ال قۋاڭشىلىققا ءتوزىمدى سۇرىپتار مىندەتتى تۇردە كەرەك.
شەتەلدىك تۇقىمعا دا سەنىم از. قانشا جەردەن ماقتاۋلى بولعانىمەن, ءبىزدىڭ تابيعاتقا بەيىمدەلمەگەن. استىق شارۋاشىلىعىن العا باستىرۋ ءۇشىن الدىمەن تىڭايتقىشقا, جەردى وڭدەۋگە, ەگىنشىلىك مادەنيەتىن جەتىلدىرۋگە جانە تۇقىمدى تاڭداي بىلۋگە نازار اۋدارعان ءجون. ەسكى داعدىعا سالىپ جومارت جەر مەيىرىن توگەدى دەگەنىمىزبەن, گەكتار بەرەكەسى ارتا قويمايدى. قازىرگى كۇنى ەگىنشىلەر گەكتار بەرەكەسىن 25-30 تسەنتنەرگە جەتكىزىپ وتىر. ءبىز قىرۋار قارجى سالعانىمىزبەن, ەسەسى قايتپاي تۇر. ەندىگى ماسەلە – وسى تاراپتاعى جۇمىستى ءتيىمدى ۇيلەستىرۋ.
جايىلىم جاقسارسىن دەسەك...
ەگىن القاپتارىمەن قاتار, شابىندىق, جايىلىمدىق جەرلەردىڭ دە قۇنارى كەمىپ كەتتى. ءتورت ت ۇلىك مال ەلدىڭ ىرگەسىندەگى توقىمداي جەردە جايىلعان سوڭ, مالعا جۇعىمدى, قۇنارلى ءشوپ تۇرلەرى دە ازايعان. ەسەسىنە قۋراي باستى, جۋسان جايلادى. مۇنىڭ بارلىعى ەكولوگيالىق اپاتتىڭ قاتەرى كوبەيىپ, جان بالاسى جار باسىندا تۇرعانداي اسەر قالدىرادى. توپىراق ەروزياسى جايىلىم تۇرماق, كۇمىس كولدەرگە دە زيانىن تيگىزىپ جاتىر. تاقىرىپقا تىكەلەي قاتىسى بولماسا دا, وسى تاراپتا ءبىراۋىز ءسوز ايتا كەتەلىك. قازىر كوكشەنىڭ كۇمىس كولدەرىن قامىس باسىپ كەتتى. بىلايعى جۇرت بۇرىن مۇنداي ەمەس ەدى عوي, قامىس باسىپ, بالدىرعا بىلىعىپ كەتۋى نەسى ەكەن دەپ تاڭ-تاماشا قالاتىن. سويتسەك, كۇنى-ءتۇنى ازىناي سوققان جەل توپىراقتىڭ قۇرامىنداعى بار قۇناردى ۇشىرىپ, كولگە تۇسىرەدى ەكەن دە سۋ تابانىنا بوككەن توپىراق شوگىندىلەرىنەن سۋ وسىمدىكتەرى قاۋلاپ وسەدى ەكەن.
– ەلىمىزدە 182 ميلليون گەكتارعا جۋىق جايىلىمدىق جەر بار. دۇنيەجۇزى بويىنشا اۋستراليادان كەيىن ەكىنشى ورىندامىز. جايىلىمدىق جەرگە جارىماي وتىرعانىمىزدىڭ ءبىرىنشى سەبەبى – ءتيىمدى پايدالانا الماي وتىرمىز ءارى قۇنارلى جەرلەردىڭ دەنى بەيبەرەكەت جىرتىلىپ تاستالدى. ماسەلەن, اقمولا وبلىسىندا 5 ميلليون گەكتار جايىلىمدىق جەر بار ەدى. قازىر 4,5 ميلليون گەكتار شاماسىندا. سوڭعى بىرەر جىلدىڭ ىشىندە عانا جارتى ميلليون گەكتار جەر جىرتىلدى. ول جەرلەر كادىمگى «جەتەك شانشىساڭ, اربا ءوسىپ شىعادى» دەيتىندەي قۇنارلى جەرلەر. جايىلىم جەر تارىلعان سوڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە دە نۇقسان كەلەدى, – دەيدى عالىم ءابىلجان قۇسايىنوۆ.
عالىمنىڭ پايىمدى پىكىرىنە قۇلاق تۇرسەك, وڭىردەگى اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن مولىنان ءوندىرىپ, داستارقان بەرەكەسىن كەلتىرىپ تۇرعاندار – نەگىزىنەن جەكە شارۋاشىلىق يەلەرى. ەتتىڭ 70 پايىزىن, ءسۇتتىڭ 80 پايىزىن جەكەمەنشىك شارۋاشىلىقتار وندىرەدى. اتتەگەن-ايى سول, ولارعا ءتيىستى جاعداي جاسالماي وتىر. شابىندىق جانە جايىلىمدىق جەر وكرۋگ اكىمدەرىنىڭ قاراۋىندا. بىراق ولاردا جەردى تىڭايتاتىن قاراجات جوق. قوعامدىق جايىلىم جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قاراجات ءبولىنىپ, وڭدەلۋگە ءتيىستى. وڭدەۋدىڭ ەكى ءتۇرى بار, ءبىرىنشىسى, تابيعي جولمەن. ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ كوكتەمگى, كۇزگى, قىسقى جايىلىمدارىن تۇياقكەستى ەتپەي, ءالسىن-ءالسىن اۋىستىرىپ وتىرعان ءلازىم. جايىلىمدىق جەرلەردى قۇنارلاندىرۋدىڭ ەڭ وڭاي ءتۇرى – بورانا جۇرگىزۋ. بورانا جۇرگىزسەك, ءشوپتىڭ تۇقىمدىق بۇرشىگى قارا توپىراققا تۇسەدى ءارى تامىرىنا اۋا بارىپ, ىلعالدانادى. ەكىنشىسى, كوپجىلدىق ەكپە شوپتەردى ەگىپ, مادەني جايىلىمنىڭ كولەمىن ۇلعايتۋعا بولادى. ەگەر قازىرگى ءبىزدىڭ توزىعى جەتكەن شابىندىقتاردىڭ ءار گەكتارىنان بەس تسەنتنەردەن ءونىم الاتىن بولساق, قۇنارى جەتىلدىرىلگەن سوڭ بۇل كورسەتكىش كەمىندە بەس ەسەگە دەيىن كوبەيەدى.
شابىندىق پەن جايىلىمدىق جەرلەردى قۇنارلاندىرۋ عىلىمي دايەكتەمەگە دەيىن قولعا الىنۋى كەرەك. ونداعى ەڭ باستى ەسكەرەتىن تۇس – توپىراقتىڭ قۇنارسىزدانۋىنىڭ قانشا دەڭگەيگە جەتكەندىگى. ونى تەك ماماندار عانا انىقتاي الادى. توپىراق قۇنارى تىم تومەندەمەسە, قولجەتىمدى ادىستەرمەن شالعىننىڭ جايقالىپ وسۋىنە قول جەتكىزۋگە بولادى. ال سورتاڭ توپىراقتاردى يگەرۋ تىكەلەي عىلىمنىڭ تەگەۋرىنىنە تاۋەلدى.
جەر ءتيىمدى پايدالانىلۋى كەرەك. گەكتار بەرەكەسى ارتسا, سالىنعان قارجى دا ەل يگىلىگىنە ەسەلەپ ورالاتىنى ءسوزسىز. مال سۇمەسىمەن كۇن كورىپ وتىرعان اۋىلداعى اعايىن ءتورت ت ۇلىك مالىن ءوسىرۋ ارقىلى ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايىن جاقسارتا تۇسەدى. ءبارى بار, جەر دە, سۋ دا. تەك سونى ءتيىمدى پايدالانۋ عانا جەتپەي تۇر.
اقمولا وبلىسى
