سۋرەتتى تۇسىرگەن – ازامات قۇسايىنوۆ
– مامبەت قۇلجاباي ۇلى, حح عاسىر باسىنداعى رەفورما تۋرالى ناقتىراق بىلگىمىز كەلەدى. الاش بۋىنىن ەلدى وزگەرتۋ ۇستانىمى قانداي سيپاتىمەن ەرەكشەلەنەدى؟
– ەڭ الدىمەن, ىرگەلىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. الاش قايراتكەرلەرى سول تاريحي كەزەڭدە ۇلت تاعدىرىنا قاتىسى بار قوعامدىق ماسەلەلەردى ەلەپ-ەكشەپ العا شىعاردى جانە ولاردى كەشەندى شەشۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتتى. بۇل ىستە حالىقتىڭ قولداۋىنا سۇيەندى. بۇل ۇلت پەن ونىڭ ساياسي باسشىلىعىنىڭ اراقاتىناسى ۇيلەسىمىن تاپقان تاريحي ءسات ەدى. وسى جاعداي الاش تۇلعالارىنا سەنىم مەن كۇش بەردى. ا.بايتۇرسىن ۇلى: «قازاق» گازەتى بۇل ىستە ۇلتتىڭ اقىل-وي ورتالىعىنا اينالىپ, ونىڭ قوعامدىق-مادەني ءومىرىن باسقاردى» دەپ جازدى. ناتيجەسىندە, قازاق ءومىرى بۋىرقانعان كۇي كەشتى, جىگەرلى قوزعالىس ارناسىنا ءتۇستى. قوزعالىستىڭ ۇنىنە اينالعان اقىنداردىڭ «ال, قازاق, بوستاندىققا سال مالدى, سال جاندى!» ۇرانى حالىققا جەتتى. سەزدەر ۇيىمداستىرىلدى, قازاق كوميتەتتەرى, ۇكىمەتى, اتتى اسكەرى قۇرىلدى. وسىنىڭ ءبارى ومىردە بولعان, ومىرگە ەنتەلەپ كىرىپ كەلگەن ازاماتتىق قوعامنىڭ, العا ۇمتىلعان ەلدىڭ ناقتى كورىنىسى بولاتىن.
كامپەسكە كوميسسياسىنا جاۋاپ بەرگەن اباي پەرزەنتى تۇراعۇل يبراگيم ۇلى ءوزىنىڭ اتىنىڭ جالپى قازاققا ءمالىم بولعاندىعىن الاشورداعا بار ىنتاسىمەن قىزمەت ىستەگەندىگىمەن بايلانىستىرادى. مۇنداي مازمۇنداعى قىزمەتتى «نيكولايدىڭ تەمىر بۇعاۋىندا جانشىلعان قازاق ازاماتتارىنىڭ ءبارى دە جاساعانىن», بۇل اقيقات كوزى اشىق بارلىق ادامعا ءمالىم ەكەنىن, ال ول كەزدە كەڭەس وكىمەتىنىڭ حالىققا پايدا-زيانىن قالىڭ قازاق تۇسىنە قويماعانىن ايتادى. بۇل – سول تۇستاعى كوكىرەك كوزى وياۋ قازاق ازاماتتارىنىڭ بارىنە ورتاق پىكىر. قازاق قوعامىنا الاش باسشىلىعى ۇسىنعان وزگەرىستەر تۇسىنىكتى ەدى جانە حالىق ونى قابىلداۋعا دايار-تىن. سول ءبىر الاساپىران تاريحي كەزەڭدە الاش قايراتكەرلەرى ەنگىزىپ ۇلگەرگەن ءبىر-ەكى رەفورمالىق شارالارعا توقتالىپ وتەيىن.
الاشتىڭ رەفورماتورلىق قىزمەتى, ەڭ الدىمەن, اعارتۋشىلىق سالاسىندا كورىنىپ, تاماشا ناتيجە بەردى. بار بولعانى 20 جىلعا جەتەر-جەتپەس ۋاقىتتا قولىندا نە بيلىگى, قالتاسىندا نە قارجىسى جوق, قورعانسىزدىڭ كۇيىن كەشىپ ساياسي باقىلاۋدا جۇرگەن تۇلعالار ۇلتتى وياتقان كىتاپ, گازەت-جۋرنال شىعارىپ, باسپا اشتى, قازاق ءتىلىن ادەبيەت جانە عىلىم ءتىلى دارەجەسىنە كوتەردى, وقۋ باعدارلامالارى مەن وقۋلىقتار دايارلادى, سوڭىنان ەرگەن جاس بۋىنعا زاماناۋي ءبىلىم الۋعا ناقتى كومەكتەستى. سول كەزەڭدە اتقارىلعان وسى اۋقىمدى ءىستىڭ نەگىزگى ەلەمەنتتەرى ۇلتقا ءالى دە قىزمەت ىستەپ كەلەدى.
الاش بۋىنى ىرگەلى تۇرعىدان قولعا العان جۇمىستىڭ ءبىرى ەمەس, باستىسى اتامەكەن جەردى ۇلتقا, بولاشاق ۇرپاققا ساقتاۋ بولاتىن. پاتشا وكىمەتىنىڭ ىشكى رەسەيلىك گۋبەرنيالاردان جەرسىز ورىس شارۋالارىن قازاق جەرىنە جاپپاي كوشىرىپ اكەلگەن وتارلاۋ ساياساتى, وسى ماقساتتا قازاق قوجالىقتارىن وتىرىقشى ءومىر سالتىنا كوشىرىپ, ەگىنشىلىككە جارامدى جەرلەردى پەرەسەلەندەر ءۇشىن بوساتىپ الۋى ءا.بوكەيحان باسشىلىعىمەن شىنايى اشكەرەلەندى. وسى ۇلتتىق-ساياسي جۇمىس مەملەكەتتىك دۋماداعى مۇسىلمان فراكتسياسى, «قازاق», «ۋاقىت» گازەتتەرى, «ايقاپ» جۋرنالى جانە باسقا كۇرەس قۇرالدارى ارقىلى جۇرگىزىلدى. ناتيجەسىندە, قازاق قوجالىقتارى ءۇشىن جەر نورماسىن انىقتاۋ جونىندەگى وكىمەتتىڭ ارنايى عىلىمي ەكسپەديتسيالارى ءىسى اياقسىز قالدىرىلدى. پەرەسەلەن ساياساتى وكىمەت ويلاستىرىلعانداي ءورىس الا المادى, وعان شەكتەۋ قويىلدى.
ا.بايتۇرسىن ۇلى كوممۋنيستىك پارتيادان شىعاردا «قازاق ماسەلەسىنە بايلانىستى قازاق قوعامىمەن تانىس ەمەستەر شەشىم شىعارىپ قابىلدايتىن بولدى, مۇنداي جاعدايمەن كەلىسە المايمىن» دەپ وي ايتقان ەكەن. الاش تۇلعالارى بيلىككە كەلگەندە وزگەرىستى نەدەن باستار ەدى؟
ارينە, ا.بايتۇرسىن ۇلى بۇكىلرەسەيلىك ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنە جولداعان حاتىندا ەۋروپالىقتار قازاقتاردىڭ كوشپەلى ومىرىنە جۇيەسىز, قارابايىر قاڭعىباستىققا جاقىن الەم رەتىندە قارايتىنىن سىنادى. ولاردىڭ كوزقاراسىنا سالساڭ, قازاقتارعا ساحارادا كوشىپ جۇرۋگە تىيىم سالىپ, بەلگىلى ءبىر جەرگە تۇراقتاندىرسا, ولار وتىرىقشى ومىرگە باۋىر باسىپ, بايىپ, بۇگىنگى مادەنيەت جەتىستىكتەرىن قابىلدايدى... ولار وسىلاي دەپ ويلادى. شىن مانىندە, بۇل پىكىر بۇتىندەي نەگىزسىز. مۇنداي ويداعى كىسىلەردىڭ قازاق ومىرىمەن تانىس ەمەستىگىن كورسەتتى. ال قازاق ءومىرى تابيعات جاعدايىنا, اۋا رايى مەن جەر قۇنارىنا بۇتىندەي تاۋەلدى ەدى. الاش قايراتكەرلەرى ءتۇرلى بيلىك ورىندارىنا كوشپەلى مال شارۋاشىلىعى وتە قۇبىلمالى نازىك شارۋاشىلىق ءتۇرى ەكەندىگىن, ونىڭ جۇيەسى بۇزىلسا, ميلليونداعان قازاق بۇقاراسى كۇندەلىكتى تىرشىلىگىنەن ايىرىلاتىندىعىن, وسى كۇيگە تۇسكەن وعان ەشقانداي دا الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ مەكەمەسى كومەكتەسە المايتىندىعىن ايتىپ دالەلدەدى. سونداي-اق قازاق مالى ونەركاسىپ ونىمدەرىمەن سالىستىرعاندا قۇنسىز ەكەندىگىن, ەندىگى ۋاقىتتا اۋىل مەن قالا اراسىنداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە مادەني تەڭسىزدىكتى تۇبەگەيلى وزگەرتۋ قاجەتتىلىگىن كۇن تارتىبىنە قويدى.
بۇل كەلتىرىلگەن فاكتىلەردەن قانداي وي تۋادى؟ الاش بۋىنى قازاق جەرىن مال كىندىگى دەپ ءتۇسىندى. ال ولار بيلىككە كەلگەن كۇندە رەفورمالىق وزگەرىستەردى, الدىمەن, قازاقتىڭ مال شارۋاشىلىعىنا بايلانىستى «رەكۆيزيتسيا», «كونفيسكاتسيا» سياقتى شارالاردان ەمەس, ونى جاڭا سۇرانىستارعا بەيىمدەۋدەن باستاعان بولار ەدى. ولاردىڭ وسىعان وراي عىلىمي-تاجىريبەلىك تۇرعىدان نەگىزگى جوبالارى دا بار-تىن. ماسەلەن, ءاليحان بوكەيحان قازاق مال شارۋاشىلىعىن جاڭا سۇرانىستارعا بەيىمدەۋ ىسىندە اۋستراليالىق جانە شۆەيتساريالىق تاجىريبەنى ەسكەرۋدى ۇسىندى.
تاۋەلسىزدىك جىلدارى ءبىزدىڭ وكىمەت ەكونوميكالىق ماسەلەلەردى شەشۋ ىسىندە وڭاي جولعا تۇسكەنىن بايقاماي دا قالعان سەكىلدى. باسىمدىلىقتى جەر استى كەن ورىندارىن يگەرۋگە بەرىپ, باسقا بالاما جول ىزدەستىرۋگە ىڭعاي تانىتپاعانى – سونىڭ كورىنىسى. وسىنىڭ سالدارىنان قازاقتىڭ شارۋاشىلىعى ۋاقىتىندا نارىقتىق ارناعا تۇسە المادى, مال ونىمدەرى قۇنسىزدانىپ, مال شارۋاشىلىعى تەرەڭ كۇيزەلىسكە ۇشىرادى. حح عاسىردىڭ 20-30 جىلدارىنداعى داعدارىستى ەسكە سالاتىن جايتتار قايتالاندى. اۋىلداعى قازاق ازىپ-توزىپ قالاعا كوشتى. تەك كەيىنگى جىلدارى عانا جاعداي ءبىرشاما تۇزەلە باستاعان سەكىلدى. دەگەنمەن كوپ نارسەنى جوعالتىپ الدىق. حالىق اتا كاسىبى مال وسىرۋدەن شەتتەپ قالدى. بۇل سالادا كاسىبي ۇرپاق ساباقتاستىعى ءۇزىلدى. مال ءوسىرۋ شارۋاشىلىعىنا قاتىستى كەشەندى شارالار قابىلدانبادى. ەندى اۋىلعا مال ونىمدەرىن وڭدەيتىن ونەركاسىپ وشاقتارىن جەتكىزبەي بۇل جاعداي شەشىمىن تاپپايتىنى انىق.
– ءسىز ايتقان ماسەلەلەر اۋىل شارۋاشىلىعىنا بايلانىستى. ال ونەركاسىپ سالاسىنا قاتىستى الاشتىڭ ۇستانىمى قانداي ەدى؟
– قازاق جەرى كەڭەستىك كەزەڭدە باسىم تۇردە مەتروپوليا ونەركاسىبىنىڭ شيكىزات كوزى مىندەتىن اتقارعانى ءمالىم. تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن بۇل قاتارعا شەتەلدىك كومپانيالار قوسىلدى. عاسىردان استام ۋاقىت قازاق ءوز جەرىنە يە ەمەس. قازاقستان تاريحىندا جاعىمدى ىسىمەن, جاقسى اتىمەن قالعان د.ا.قوناەۆ رەسپۋبليكانى باسقارعان كەزەڭدە 68 جۇمىسشى پوسەلكەسى مەن 43 قالا تۇرعىزىلعانىن جازادى. ال 2012 جىلى ەل ۇكىمەتى مونوقالالاردى دامىتۋدىڭ 2012-2020 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسىن بەكىتتى. وندا مونوقالالاردىڭ سانى – 27. ياعني كەڭەستىك شىندىقتان قالعان ماسەلەنى ەندى تاۋەلسىز قازاقستان شەشۋى كەرەك. مەنىڭ تۇسىنىگىمدە بۇل سان ءدال ەمەس, انىقتاي ءتۇسۋدى قاجەت ەتەدى. جەر استى مەن جەر ءۇستى شيكىزات كوزدەرىنە سالىنعان اۋىلدار مەن قالالار بۇل ساننان اناعۇرلىم كوپ بولسا كەرەك.
ۇلى دراماتۋرگ ۋيليام شەكسپيردىڭ «داۋىل» دراماسىندا وتارلاۋشى مەن وتارلانۋشىنىڭ اراقاتىناسىن ەۋروپالىق پروسپەرو مەن لاتىنامەريكالىق ابوريگەن كاليبانانىڭ ديالوگتەرى ارقىلى بەرىلەدى. جىلى دا سيقىرلى سوزىمەن اڭقاۋ دا اڭعال كاليبانانى باۋىرىنا تارتىپ, اتا-باباسىنىڭ مۇراعا قالعان قازىناسىن كورسەتۋدى سۇرايدى. ەۋروپالىقتىڭ ءتۇرلى ۋادەسى مەن بولار-بولماس ىقىلاسىنا باسى اينالعان كاليبانا بار بايلىعىن جايىپ سالادى. ءىس بىتكەن سوڭ كوپ ۇزاماي-اق «قوناقجاي», «اقكوڭىل» كاليبانا جاقسىلىقتى تۇسىنبەيتىن نادان «بۇراتانا» اتالىپ, ءتۇرلى كەمسىتۋلەردى كورەدى. نە كەرەك, ەكى «دوستىڭ» ارا-قاتىناسى كاليبانانىڭ «ەركىن ەدىم, قۇلعا اينالدىم! سەنىڭ ءوزىڭدى دە, ايتقان ءسوزىڭدى دە چۋما (وبا) السىن!» دەگەن قارعىسىمەن اياقتالادى. بۇل, ارينە, امەريكالىق ومىردەن الىنعان مىسال. وسى كۇي وتارلىق تاۋەلدىلىكتى باسىنان وتكىزگەن ەلدەردىڭ بارىنە ورتاق ەمەس پە؟
الگى 27 مونوقالا تۋرالى اقيقات كەڭەستىك يندۋستريالاندىرۋدىڭ قازاقستان نۇسقاسىنىڭ ىشكى مازمۇنىن اشىپ تۇر. وداقتا يندۋستريالاندىرۋ ناۋقانى جاريالانعاندا وزىق ۇستانىمداعى قازاق ساياسي باسشىلىعى مەن ورتالىق ۇكىمەت اراسىندا يدەيالىق قاقتىعىس تۋىندادى. پىكىرتالاس ەكى ماسەلە توڭىرەگىندە ءجۇردى. الاش ۇستانىمىنداعى باسشىلىق يندۋستريالاندىرۋ ناتيجەسىندە, قازاقستان شيكىزات كوزى عانا ەمەس, سوڭعى ونەركاسىپ ونىمدەرىن شىعاراتىن ەلگە اينالۋعا ءتيىس دەگەن ۇستانىمدا بولدى. بۇل – بىرىنشىدەن. ەكىنشىدەن, يندۋستريالىق وشاقتار قۇرۋ قازاق جۇمىسشى جانە ينجەنەر-تەحنيكالىق كادرلارىن قالىپتاستىرۋمەن قاتار جۇرۋگە ءتيىس دەگەن تالاپ قويىلدى.
بۇل ۇستانىمعا ورتالىق ۇكىمەت وداق ەكونوميكاسى ءبىرتۇتاس حالىق شارۋاشىلىق كومپلەكسى, سوعان بايلانىستى ەڭبەك ءبولىنىسى جەكە رەسپۋبليكالار كولەمىندە ەمەس, وداق كولەمىندە جۇرەدى دەگەن ۇستانىمدى قارسى قويدى. ال قازاق قايراتكەرلەرىنىڭ رەسپۋبليكاداعى ونەركاسىپ وشاقتارىن سوڭعى ءونىم شىعاراتىن ءوندىرىس ورىندارى رەتىندە دامىتۋ يدەياسى قازاق ۇلتشىلدىعىنىڭ كورىنىسى ەسەبىندە باعالاندى. ن.ءا.نازارباەۆ تاۋەلسىزدىگىن ەندى عانا العان قازاق مەملەكەتىنىڭ ءىرى ونەركاسىپ ورىندارىنىڭ 96-97 پايىزى وداقتىق باسقارۋدا بولعاندىعىن مويىندادى.
ورتالىق وكىمەتتىڭ بۇل ۇستانىمى كادر دايارلاۋ ىسىندە دە بايقالدى. 1965 جىلى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتى بۇلتسىز كۇنگى نايزاعاي جارقىلىنداي جاعدايعا تاپ بولدى. اششىساي پوليمەتالل كومبيناتىنان (1927 جىلى قۇرىلعان) 43 ينجەنەر-تەحنيك كادرلارى قول قويعان پەتيتسيا كەلىپ ءتۇستى. پەتيتسيادا ماسكەۋ وكىلى تاراكانوۆ باسقاراتىن كومبيناتتا قازاق ينجەنەر-تەحنيك جانە جۇمىسشى كادرلارىن وسىرمەي, كەمسىتىپ ۇستاۋ ءداستۇرى بۇزىلماي, جالعاسىپ كەلە جاتقانى تۋرالى ماسەلە قويىلدى. ورتالىق كوميتەت ارنايى كوميسسيا شىعارىپ, ماسەلەنىڭ ەگجەي-تەگجەيىن انىقتاپ, رەسپۋبليكاداعى بارلىق ءىرى ونەركاسىپ باسشىلارىنا اششىساي پوليمەتالل كومبيناتىنداعى جاعدايدان ساباق الۋعا شاقىرعان حات جولدادى. بۇل كەلتىرىلگەن فاكتىلەر قازاقستاننىڭ «دامىعان سوتسياليزم» كەزىندەگى ونەركاسىپتىك دامۋ جاعدايىنان ءبىرشاما مالىمەت بەرسە كەرەك.
– بۇل كۇردەلى احۋال تاۋەلسىزدىك جىلدارى تۇزەتىلدى مە؟
– ارينە, وزگەرىستەر بار. دەگەنمەن ەكونوميكا بۇرىنعى قازاقستاندا قالىپتاسقان ءتارتىپتىڭ زالالدى سالدارىن ەندى تارتا باستاعانداي. انا وڭىردە جارىلىس, مىنا وڭىردە ءورت. تاۋەلسىزدىكتىڭ باستى نىشانى مەملەكەتتىڭ ءوزىنىڭ تابيعي رەسۋرستارىنا يەلىگى بولسا كەرەك. ونسىز مەملەكەتتىلىك جوق. اسىرەسە جەر رەسۋرستارىنا قاتىستى زاڭ قابىلداعاندا بازالىق قاعيداتتار ەسەبىندە جەكە تۇلعالىق نەمەسە كومپانيانىڭ مۇددەسى ەمەس, سول جەردىڭ يەسى ۇلتتىڭ مۇددەسى ەسەپكە الىنۋعا ءتيىستى ەمەس پە؟ ياعني, بىرىنشىدەن, جەر استى كەندەرى – شەكسىز ەمەس جانە قالپىنا قايتىپ كەلمەيتىن بەرەكە. ەكىنشىدەن, ءتۇرلى تاريحي كەزەڭدەردە اتامەكەن جەر ءۇشىن كۇرەسىپ, تەرى مەن قانىن توككەن – قازاق حالقى.ۇشىنشىدەن, اتامەكەننىڭ جەر ءۇستى جانە قويناۋى بايلىعىندا بۇگىنگى بۋىننىڭ عانا ەمەس, ەرتەڭگى ۇرپاقتىڭ دا ەنشىسى بار ەكەنىن ۇمىتۋ – قىلمىسپەن تەڭ.
مەنىڭ تۇسىنىگىمدە, جەر قويناۋى بەرەكەسىنە قاتىستى ينۆەنتاريزاتسيا جۇرگىزىپ, كەيىنگە قالدىرۋعا بولمايتىن شۇعىل شەشىمدەر قابىلدانۋعا ءتيىستى. بۇل ارادا وتكەن كۇندەردە ۇلتتىق كاليبانالدارىمىزدىڭ پروسپەرولارعا كورسەتكەن «قىزمەتى» تۋرالى ءسوز قوزعاماي-اق قويا تۇرالىق. ال وسى كۇندەردە ەلىمىزدە بولىپ جاتقان جاعدايلارعا كوز جۇما قاراۋ مۇمكىن ەمەس. جاقىندا باياناۋىل اۋدانىنداعى «مايقايىڭ التىن» اكتسيونەرلىك قوعامى اۋماعىندا بولعان اپاتقا بايلانىستى مالىمەتتى وقىدىم. بۇل اكتسيونەرلىك قوعامنىڭ ءجۇز پايىز اكتسياسى كيپر رەسپۋبليكاسىندا ورنالاسقان كومپانياعا, ميلان پوپوۆيچ دەگەنگە تيەسىلى ەكەن. تاعى ءبىر مالىمەتكە سەنسەك, مايقايىڭ كەن ورنىن رەسەيلىك بيزنەسمەن يگور التۋشكين دەگەن باقىلايدى-مىس. ال وسى كاسىپورىن قۇرىلعان ۋاقىتتان بەرى مۇندا 80 توننا التىن, 1 240 توننا كۇمىس, 204 مىڭ توننا مىس, 300 مىڭ توننا مىرىش, 13 ملن توننادان استام كەن كاسىپورىنعا قارايتىن كەن بايىتۋ فابريكاسىندا قايتا وڭدەلگەن. وسىنشا تابىسقا كەنەلگەن كاسىپورىن ءوز قارجىسىنا وڭىردە ەشقاشان تۇرعىن ءۇي سالىپ, باسقا دا الەۋمەتتىك نىساندار تۇرعىزباعان, تۇرعىزۋ قاپەرىندە دە جوق. وسى رەتتە مىنانداي ءبىر ساۋال سۇرانىپ-اق تۇر. نەگە وسى قازاق جەرىندە جۇمىس ىستەپ, تابىس تاۋىپ جاتقان كومپانيالاردىڭ ءبارىنىڭ دەرلىك اتى اعىلشىن تىلىندە؟ سولاردىڭ ءبىرازىنىڭ يەلەرى قازاقتار, قازاقستان ازاماتتارى عوي. بۇل فاكتىنىڭ استارىندا قانداي دا ءبىر سىر جاتىر ما؟ جالپى, قازاق جەرىندە جۇمىس ىستەپ جاتقان وتاندىق جانە شەتەلدىك كومپانيالار تۋرالى مالىمەت حالىققا قولجەتىمدى بولۋ كەرەك ەمەس پە؟
– جالپى ەلىمىزدە جەر رەسۋرستارىن يگەرۋدىڭ تاريحىنا قاتىستى زەرتتەۋ جۇمىستارى بار ما؟ ارنايى زەرتتەۋ جوبالارى جۇرگىزىلگەن بە؟ جوق, الدە بۇل تاقىرىپ سونشالىقتى وزەكتى ەمەس پە؟
– ءسىز اسا ماڭىزدى ماسەلەگە قوزعاۋ سالىپ وتىرسىز. اباي اتىنداعى قازۇپۋ جانىنداعى «ايتىلعان تاريح» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى «مەنىڭ عىلىمداعى ءومىرىم» دەگەن كەشەندى جوبانى باستاپ, سونىڭ ىشىندە ەلدەگى گەولوگيا عىلىمىنىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولىن, زەرتتەۋ ءىسىن قولعا الىپ, كىتاپ شىعاردىق. وسى ماقساتتا اششىساي پوليمەتالل كومبيناتىنىڭ, مونوقالالار تىزىمىنە كىرگەن كەنتاۋ قالاسىنىڭ تاريحى تۋرالى مونوگرافيالىق ەڭبەك دايارلاندى. وسى زەرتتەۋ جۇمىسىنىڭ بارىسىندا ەل تاريحىندا كومەسكى تارتا باستاعان تالاي ماڭىزدى فاكتىلەرگە جولىقتىق. سول گەولوگيا تاريحىنا ارنالعان كىتابىمىزدى قولىما الىپ, گەولوگيا جانە ەكولوگيا سالالارىنا قاتىسى بار ءمينيستردىڭ قابىلداۋىنا باردىم. ماقساتىم – مينيسترگە ەلدەگى گەولوگيا جانە مونوقالالار تاريحىن كەشەندى تۇردە ىرگەلى زەرتتەۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى ۇسىنىس ايتۋ. وكىنىشكە قاراي, بۇل تاقىرىپتىڭ وزەكتىلىگىنە كوڭىل اۋدارعان ءمينيستردى كورمەدىم. ءسوز رەتىنە قاراي ايتا كەتەيىن, ەلىمىزدە جەر استى كەندەرى تاۋسىلىپ, ەندى بۇگىن قاڭىراپ بوس قالعان شاحتالار بارشىلىق. ءبىز ولاردى, ماسەلەن, قاراتاۋ-اششىساي وڭىرىنەن كەزدەستىردىك. ءدال قازىر وسى قاراۋسىز قالعان شاحتالارعا مەملەكەتتىك قامقورلىق قاجەت.
– رەپرەسسيا قۇرباندارىن تولىق اقتاۋعا بايلانىستى قۇرىلعان كوميسسيانىڭ مۇشەسى رەتىندە سىزگە مىناداي ءبىر سۇراق قويۋدىڭ رەتى كەلىپ تۇر. الاش تۇلعالارىنا بايلانىستى ءالى دە شەشىمىن تاپپاعان ماسەلەلەر بار ما؟
– بۇل – ساياسي رەپرەسسيانىڭ سەبەپ-سالدارىن زەرتتەۋ ىسىنە قاتىستى قۇرىلعان ەكىنشى كوميسسيا. ەكى كوميسسيانىڭ دا اتقارعان جۇمىسىنىڭ ناتيجەلى جانە ءتيىمدى بولعانىن اسىرا باعالاۋ مۇمكىن ەمەس. سونىمەن بىرگە بۇل ەكى كوميسسيانىڭ دا جۇمىسىنا اتسالىسقان زەرتتەۋشى رەتىندە مىنانداي ءبىر جاعدايعا نازار اۋدارۋدى قاجەت دەپ سانايمىن. ءسوز الاش بۋىنىنىڭ ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەس جولىندا اتقارعان ىسىنە ساياسي باعا بەرۋ تۋرالى. ماقسات بولعان ىسكە بايلانىستى كىنالىنى انىقتاۋ ەمەس, تاريح وعان ءوز باعاسىن بەرگەن. ماقسات – حالقىنا لايىق تاڭداعان جولى ءۇشىن كىنالى سانالىپ, جازالانعان تاريحي بۋىننىڭ قىزمەتىنە, بۇگىنگى ۇرپاعىنىڭ كوزقاراسى مەن ۇستانىمىن ءبىلدىرۋ. ياعني, بىرىنشىدەن, وتكەن عاسىردىڭ باسىندا انتيفەودالدىق جانە انتيكولونيالدىق سيپاتتا ومىرگە كەلىپ, قىزمەتىن اعارتۋشىلىقتان باستاپ, حالقىن مەملەكەتتىك ۇلت دەڭگەيىنە كوتەرۋ ءىسىن قولعا العان الاش بۋىنى باستاعان قوزعالىستى قازاق حالقىنىڭ ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى رەتىندە تانۋ. ەكىنشىدەن, ونىڭ ماقساتتى قىزمەتى ناتيجەسىندە ومىرگە كەلگەن الاشوردا ۇكىمەتى مەن الاش اۆتونومياسى قازاق مەملەكەتتىلىگىن جاڭعىرتۋ ارەكەتى ەسەبىندە مويىنداۋ. ۇشىنشىدەن, وسى جالپىۇلتتىق ازاتتىق قوزعالىستى باستاپ جۇرگىزگەن ونىڭ باسشىلارى مەن قولداۋشىلارىن ازاتتىق قوزعالىستىڭ قاھارمان تۇلعالارى رەتىندە مويىنداۋ. وسى ۇسىنىستا تابيعي تىلەكتەن ارتىق نارسە بار ما؟ مەنىڭشە, جوق. بۇل – ءبىزدىڭ بۋىن ايتۋعا ءتيىستى اقيقات.
تاريحتىڭ كۇشى – دەرەكتە. الاش تۇلعالارىن الەم كونتەكسىندە بيىك كوتەرەتىن فاكتى از ەمەس.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
جادىرا ءمۇسىلىم,
«Egemen Qazaqstan»
