الماتىنىڭ سەيسميكالىق يممۋنيتەتى قانداي؟

سىن-قاتەرلەر سەبەبى

توتەنشە جاعدايلار دە­پارتامەنتى 23–26 قاڭتار ارالىعىندا قازاقستاندا 1,8 مىڭنان استام جەر سىلكىنىسى تىر­كەلگەنىن, ونىڭ 11-ءى الماتىدا ءوتىپ, ماگنيتۋداسى 2 بالل بولعانىن حابار-
لادى.

«سەيسمولوگتەر سىلكىنىستىڭ اسە­رى ءالى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ جاتقانىن اي­تىپ جاتىر. ونىڭ قاشانعا دەيىن سوزىلاتىنىن بولجاۋ قيىن. جەر سىلكىنى­سىنىڭ وشاعى ورنالاسقان ايماقتىڭ سەيس­ميكالىق دەڭگەيى, جەر قىرتىسىنىڭ گەولو­گيالىق قۇرىلىمى, تەكتونيكالىق ەرەكشەلىكتەرى جانە باسقا دا پارامەتر­لەر سەبەپ بولۋى مۇمكىن», دەپ ءتۇسىندىردى الماتى قالالىق تجد.

ازىرگە ءدۇيىم جۇرتتى دۇرلىكتىرگەن سىلكىنىس سەيسمولوگتەر ءۇشىن دە جۇمباق. عالىمدار جەر ءدۇمپۋى بىلىنگەن اۋداننىڭ از زەرتتەلگەنىن جانە ناقتى بولجام جا­ساۋ­دىڭ قيىن­دىعىن ايتىپ وتىر. بەل­سەن­دىلىك ازايىپ, افتەرشوكتاردىڭ بەتى قايتتى. سىلكىنىستەردىڭ تەرەڭدىگى جەر­دىڭ ۇستىنە كوتەرىلگەن سايىن ونىڭ اسەرى دە السىرەي باستايدى ەكەن. دەمەك الما­تى­مىزدىڭ اۋىق-اۋىق كۇرسىنىپ, ءبىر سىلكىنىپ قالۋ سەبەبى دە وسىندا جاتسا كەرەك.

اقپارات كوزدەرىنەن 12 بالدىق جەر سىلكىنىسى بىزگە جاقىنداپ قالدى دەگەن دەرەكتى دە كوزىمىز شالدى. ال عا­لىم­دار 12 بالدىق جەر تەربەلىسى الەمدە بول­ماعانىن, بىراق ىقتي­مالدى­لىعى بار ەكەنىن ايتادى. ال 11 بالدىق جەر سىلكىنىسى ەستە جوق زاماندا قىتايدا بولعان دەسەدى. عىلىمي دايەكتەمەلەردە جەردىڭ بەدەرىن وزگەرتىپ, وزەن مەن مۇحيت­تاردى تەرىس اعىزىپ جىبەرەتىن كورسەتكىش وسى ەكەنى ايتىلادى.

سەيسميكالىق بەلسەندى ايماقتا تۇر­­عان­دىقتان, كەز كەلگەن ۋاقىتتا قان­داي دا ءبىر كۇشتەگى جەر سىلكىنىستەرى بو­­لۋى مۇمكىن ەكەنىن ءبارىمىز بىلەمىز. رەس­­پۋب­ليكالىق سەيسمولوگيالىق جەلى ستان­سالا­رىنىڭ كوبى ەلدىڭ وڭتۇستىگى مەن وڭ­تۇس­تىك-شىعىسىندا ورنالاسقان. الما­تى قالاسىنا كەلسەك, بار بولعانى 11 كە­­­شەندى ستانسا جانە 6 كۇشتى قوزعالىس بە­كەتى بار. ولاردىڭ تەحنولوگيالىق دەڭگەيى, سەيسميكالىق تەربەلىستەردى وقۋ مۇمكىندىگى – تاقىرىبى بولەك اڭگىمە. ال سەيسميكالىق سەگمەنتتە جۇمىس ىستەپ جاتقان عالىمدارعا كەم دەگەندە ەكى ەسە كوپ ستانسا قاجەت.

الماتى قالاسىنىڭ اكىمى ەربولات دوساەۆ وتكەن جىلدىڭ شىلدە ايىندا 2023 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ عيماراتتاردىڭ سەيسميكالىق توزىمدىلىگىن تەكسەرە باستايتىنىن, 2017–2018 جىلدارى جۇرگىزىلگەن سەيسميكالىق ءاۋديتتىڭ قورىتىندىسىندا قالانى 27 تەك­­تونيكالىق جارىقشاق كەسىپ وتەتىنى انىقتالعانىن ايتقان ەدى. 2023 جىلدىڭ قاراشا ايىندا الماتىنىڭ تاۋلى ايماقتارىنداعى زاڭسىز قۇرىلىستارعا باقىلاۋ كۇشەيتىلىپ, بۇزىلىپ سالىنىپ جاتقان 52 نىساندى انىقتادى.

الماتى قالالىق توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتىنىڭ سايتىنداعى الماتى قالاسىنىڭ قاۋىپسىزدىك قۇجاتىندا مەگا­پوليستەگى عيماراتتاردىڭ قۇرىلى­سى­نا جاۋاپتى بولۋ كورسەتىلگەن. الما­تى اۋما­­عىنداعى توپىراق قاباتى بىركەل­كى ەمەستىگى, جەر بەدەرى مەن جەراستى سۋلارىنىڭ دەڭگەيى دە ءارتۇرلى ەكەنى, شىعىس بولى­گىن­دە توپىراق شوكپە جانە جەڭىل سۇيى­تىل­عان سازدى بولىپ كەلەتىنى ايتىل­عان. ال قالانىڭ سولتۇستىك بولىگىن­دە, رايىمبەك داڭعىلىنان تومەن توپى­راق­تىڭ ءتۇرى سازداق, قۇمدى ساز جانە قۇمدى. ماماندار بۇل فاكتورلار الما­تى­لىق­تار ءۇشىن قولايلى ەمەس ەكەنىن, جەراس­تى سۋى ۇستىڭگى بەتكە جاقىن بول­عان­­­دىق­­­تان, ءزىلزالانىڭ قارقىنى 9–10 بال­عا جەتۋى مۇمكىن ەكەنىن تالاي­دان بەرى اي­تىپ كەلەدى. وسى سەبەپتەرگە باي­لانىس­تى 80-جىلداردان باستاپ رايىم­بەك داڭ­عىلىنان تومەن ايماقتار­دا تەمىر­بەتون بەلارقالىقتارى بار ستاندارتتى ەكى جانە ۇشقاباتتى ۇيلەر سالىنىپتى.

ماجىلىستە جاريا ەتىلگەن ماسەلە

ماجىلىسمەن باقىتجان بازاربەك تەكتونيكالىق بەلدەۋ بويىنداعى ايماق­تاردا, سونداي-اق سەل جانە كوشكىن اي­ماقتارىندا جەر تەلىمدەرىن بەرۋگە زاڭمەن تىيىم سالۋدى ەنگىزىپتى. سونداي-اق ءماسليحات پەن اكىمدىككە قالا اۋماعىن دامىتۋ قاعيدالارىن ازىر­لەۋ جانە بەكىتۋ بويىنشا قوسىمشا قۇزى­رەت تۇرىندەگى ەرەكشە مارتەبە بەرىل­سىن دەگەن تالاپ تا دەپۋتاتتىڭ نازا­رى­نان تىس قالماعان. «جوبالىق-سمەتا­لىق قۇ­جاتتامانى مەملەكەتتىك ساراپتاۋ جانە نىساندى پايدالانۋعا بەرۋ كە­زەڭىن­دە قايتالاما سەيسميكالىق اۋديت شەڭ­بەرىن­دە سالىنعان عيماراتتىڭ مىن­دەتتى سەيس­ميكالىق ءاۋدي­تىن جۇرگىزۋ تاجى­ري­بەسىن ەنگىزۋ», كەرەك دەيدى باقىت­جان بازاربەك.

الماتىداعى جەر قىرتىسىنىڭ تەربە­لىسى ءارتۇرلى امپليتۋدامەن بىرنەشە رەت قايتالاندى. 23–27 قاڭتار ارالىعىندا 22 افتەر سىلكىنىس سەزىلگەن. بۇل الماتىدا جانە باسقا دا اسا قاۋىپتى ايماقتاردا سەيسميكالىق قاۋىپسىزدىك سالاسىندا قاتاڭ جانە ىرگەلى ستاندارتتاردى ەنگىزۋ­دىڭ ماڭىزدىلىعىن كورسەتەدى.

وسى سالانىڭ مامانى التاي بايشو­لاقوۆتىڭ ايتۋىنشا, جەر سىلكىنىسىنەن كەيىنگى دۇمپۋلەر نەمەسە افتەر سىلكىنىستەر جەر قىرتىسىنداعى سەيسميكالىق ەنەر­گيا­نى شىعارۋ ۇدەرىسىنىڭ ماڭىزدى بولىگى ەكەن. مامان ايتىپ وتكەندەي, بۇل ۇدەرىس جەر سىلكىنىسىنەن كەيىن بىرنەشە كۇن نەمەسە كەيدە جىلدار بويى جالعاسۋى مۇمكىن. تەحنولوگيانىڭ دامۋى افتەر سىلكىنىستى باقىلاۋعا جانە زەرتتەۋگە مۇمكىندىك بەرىپ وتىر.

تاياۋدا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ الماتى قالاسىندا سەيسميكالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى جونىندە كەڭەستە الماتىدا بولعان تو­تەن­شە جاعداي كەزىندە ءتيىستى ورگاندار شۇعىل ارەكەت ەتۋگە تولىق دايىن بول­­ماعانىن, قالا تۇرعىندارى نە ىس­تە­­رىن بىلمەي, ابدىراپ قالعانىن, بۇل جيىن­نىڭ باستى ماقساتى – سىن ايتۋ ەمەس, ناقتى شەشىم قابىلداۋ ەكە­نىن ەسكە سالدى. «مىسالى, جۇرتتىڭ كوپشىلىگىندە «توتەنشە جاعدايعا قاجەتتى شامادان» دا جوق بولىپ شىقتى. ءتيىستى وقۋ-ۇيرەتۋ شارالارى مەكتەپتەن, ءتىپتى بالاباقشادان باستالۋى كەرەك. بۇرىن الماتىدا وسىن­داي تاجىريبە بولعان. سونى قايتا جاڭ­عىرتۋ قاجەت. سەبەبى قازىر ازاماتتاردى توتەنشە جاعدايعا دايارلاۋ جۇيەسى تالاپقا ساي ەمەس. قۇزىرلى ورگاندار حالىققا جان-جاقتى ءتۇسىندىرۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋگە ءتيىس. وقۋ ورىندارىندا, مەم­لە­كەتتىك مەكەمەلەردە تۇراقتى جاتتىعۋ وتكىزىپ تۇرۋ قاجەت. بۇل – وتە ماڭىزدى. وسى جۇمىستى دەرەۋ قولعا الۋ كەرەك», دەدى مەملەكەت باسشىسى. قىسقامەرزىمدى سەيسميكالىق بولجامدار جاساۋدىڭ قيىن ەكەنى بۇرىننان ايتىلاتىن. اقش, جاپونيا سياقتى دەرجاۆالار قىسقا­مەرزىمدى بولجامداردان باياعىدا باس تارتقان. سەبەبى وعان قاتىستى بارلىق ۇدەرىستىڭ جىلدامدىعى تۋرالى ءالى توقتامدى پىكىر جوق, ونىڭ قانداي جىل­دام­دىقپەن وتەتىنى تۋرالى عىلىمدا ناقتى دايەكتەمە ايتىلمايدى. سول سەبەپ­تى عالىمدار ءوز مىندەتتەرىن «قارا جاشىك» تاسىلىمەن ورىنداپ, جاناما بەلگىل­ەر بويىنشا دولبار جاساۋعا تۋرا كەلە­دى ەكەن. جەر سىلكىنىسىنە قاتىستى ماسە­لەدە ستاتيستيكانىڭ ءوزى ءالسىز, سەبە­بى ونىڭ ەشقايسىسى ءبىر-بىرىنە
ۇقسامايدى.

وياۋ جاتقان تەكتونيكالىق بەلدەۋلەر

الماتى سەيسميكالىق جاعىنان 10 بال­دىق جەر سىلكىنىسى بولۋى مۇمكىن دەپ بولجانعان الەمدەگى جالعىز قالا ەكەنىن عالىمدار ءاۋ باستان ايتىپ كەلەدى. قالا ورنالاسقان قازاندىق شوگىندى تاۋ جىنىستارىنا تولتىرىلعان. كىشى الماتى, ۇلكەن الماتى وزەندەرىنىڭ اعىسىمەن كەلگەن ۋاق شوگىندى تاستاردىڭ قالىڭدىعى 3 كم-دەن اسىپ كەتكەن. تەكتو­نيكالىق بەلدەۋلەردىڭ ۇستىنەن عيمارات­تار سالىنىپ كەتكەن. عالىمدار زەرتتەۋ جۇمىستارىنا ناق وسى فاكتوردىڭ كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرعانىن ايتۋدان جا­لىق­قان ەمەس. سونداي-اق ولار الماتى ماڭىنداعى اقاۋلار عيماراتتارمەن جا­بىل­عاندىقتان, زەرتتەۋ وتە قيىن ەكەنىن تالاي ۋاقىتتان بەرى قوزعاپ كەلەدى. بىزگە بەلگىلى تەكتونيكالىق بەلدەۋلەردىڭ باسىم كوپشىلىگى ءالى كۇنگە دەيىن وياۋ
جاتىر.

سەيسمولوگ-عالىم مۇحتار حايداروۆ «ينفورمبيۋرو» پورتالىنا بەرگەن سۇحباتىندا سەيسميكالىق بەلسەندىلىكتىڭ جوعارىلاعان ايماعىندا تۇرامىز, اسىرەسە ەۋرازيانىڭ قاۋىپتى ايماعىندا قونىس تەپكەنىمىزدى تىلگە تيەك ەتىپتى. ءبىزدىڭ ايماقتىڭ سەيسميكالىق قاۋىپتىلىگىن تەك جاپونيامەن عانا سالىستىرۋعا بولاتىن كورىنەدى. الماتىنىڭ سەيسميكالىق يممۋنيتەتىنىڭ جىل وتكەن سايىن السى­رەۋىنە ىشكى جانە سىرتقى فاكتورلار دا اسەر ەتەدى ەكەن. ال «قازقسعزي» اق باس ديرەكتورى بەگمان قۇلباەۆ جۋرناليستەرمەن كەزدەسكەن كەزدە بۇكىل عيماراتتى سەيسميكالىق كۇشەي­تۋ بويىنشا كەشەندى كۇردەلى جۇمىس­تارعا 80–90 ملن تەڭگە قاجەت ەكەنىن, بۇل سوماعا ءۇيدىڭ ىرگەتاسىن, كىرەبە­رىستەردى, شاتىردى, ىشكى ەدەندەردى, جۇك كوتەرگىش قالقالاردى, سونىڭ ىشىندە پاتەرلەردى نىعايتۋ قۇنى كىرەتىنىن, ءبىر ىرگەتاستىڭ سەيسميكالىق كۇشەيتۋ قۇنى شامامەن 5–6 ملن تەڭگە اينالاسىندا شىعاتىندىعىن ايتىپتى.

ءبىز وسى رەتتە گەوفيزيكا عىلىمدارى­نىڭ دوكتورى, سەيسمو­لوگيا­ پروفەسسورى القۋات نۇرماعامبەتوۆكە حابارلاسىپ, مىنا كەلەسىدەي ماسەلەلەردى تالقىلادىق. ونىڭ ايتۋىنشا, جەل سىلكىنىسى – ادام فاكتورىنا قاتىسسىز تابيعي ۇدەرىس. جەر-انا دەمالادى, تىنىس الادى, كۇرسىنەدى. ونىڭ سىرتقى اسەرىن ادامزات تەحنوگەندىك اپات نەمەسە جەر سىلكىنىسى دەپ قابىلدايدى.

«1983 جىلى 10–15 جىل بويى جۇرگىزىل­گەن عىلىمي-تاجىريبەلىك زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسىندە الماتى قالاسى تابانىنان بىرنەشە تەكتونيكالىق جارىلىمداردى انىقتاپ, ولاردى كارتاعا تۇسىردىك. ءبىز كارتاداعى كەيبىر اقاۋلاردى كەيىنىرەك ناقتىلاۋ ءۇشىن نۇكتەلى سىزىقتارمەن بەلگىلەدىك. جوعارىدا ايتىلعانداي, بۇل جارىلىمداردىڭ بەلسەندى ەمەس ەكەن­ىن, ياعني ولاردا ءالسىز جانە ميكرو­دۇمپۋلەر وشاقتارى جوق ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. بۇل جارىلىمداردىڭ اسەرى ۆەرنىي (1887) جانە كەمىن (1911) ءزىلزالا اپاتتارى كەزىندە انىق ءبىلىنىپ, ولار جەر بەتىندە بايقالعان جانە دە قۇرىلىسقا اۋقىمدى اسەر ەتتى. سوندىقتان بۇل ايماققا عيماراتتار مەن قۇرىلىستاردى سالۋعا قاتاڭ تىيىم سالىنۋى كەرەك. بۇل جولاق قۇرىلىستان تازا بولۋى كەرەك», دەيدى پروفەسسور.

ايتا كەتەتىن جايت, الماتى قالاسى ورنالاسقان جەردىڭ توپىراعى (گرۋنتى) جالپى ايتقاندا, ءۇش تۇرگە بولى­نەدى: جاقسى, ناشار جانە وتە ناشار. جاقسى مەن وتە ناشار گرۋنتتارداعى تەربەلىستەر 1,5 بالعا دەيىن وزگەرەدى. مىنە, سوندىقتان دا قالادا جەر سىلكىنىسى كۇشىن انىقتاعاندا 4–5 بالل دەپ ورتاشا ۇعىمدا ايتىلادى.

پروفەسسور جەر سىلكىنىسىنىڭ جەر بەتىندەگى جويقىن زارداپتارى بىرنەشە فاكتورمەن بايلانىستى بولاتىنىن دا قاپەرگە سالىپ ءوتتى. ءاربىر تابيعي قۇبىلىستىڭ وزىندىك ولشەمى بار. جەر سىلكىنىسىنىڭ قۋاتى «ماگنيتۋدا» جانە «بال» دەگەن ولشەمدەرمەن انىقتالادى. ماگنيتۋدا – عىلىمي تەرمين, ول جەر سىلكىنىسى وشاعىنان بولىنگەن ەنەرگيا مولشەرىن سيپاتتايدى, ال بالل سىل­­كىنىستىڭ جەر بەتىندەگى اسەرىن سي­پات­تاي­دى. ءاربىر جەر سىلكىنىسىنىڭ ءبىر ماگ­­نيتۋداسى بولادى جانە ءار جەردە ءارتۇرلى بالمەن انىقتالاتىن كۇشى بولادى. «ال ءزىلزالا اپاتىن وسى كۇنگە دەيىن نەگە الدىن الا بولجاۋعا بولمايدى دەگەن سۇراققا مەن بىلاي جاۋاپ بەرەر ەدىم. بۇل – وتە كۇردەلى ماسەلە. ويتكەنى جەر سىلكىنىسى وشاعى كوزدەن تىس, جەر قويناۋىندا, ياعني ونداعان مىڭ شاقىرىم تەرەڭدىكتە ورنالاسقان. سول وشاق اۋماعىندا قانداي فيزيكالىق جانە حيميالىق ۇدەرىس ءجۇرىپ جاتقانىن ءبىز بىلمەيمىز. جەر بەتىنە ارناۋلى اسپاپتار قوندىرىپ, تەك سولاردىڭ كورسەتكىشتەرىن عانا تالدايمىز, ول كورسەت­كىشتەر سول جەر قويناۋىنداعى ۇدەرىس­تەردى دۇرىس سيپاتتاي ما, ول دا ناق­­تى بەلگىسىز نارسە. بۇل – بىرىنشىدەن. ەكىن­شىدەن, جەر قويناۋىنىڭ قۇرىلىسىن, قۇرا­مىن جانە قۇرىلىمىن ءالى دە ناقتى بىلمەيمىز, تەك تەوريالىق-تاجىريبەلىك ىزدەنىستەردىڭ كومەگىمەن جالپىلاما عانا دەرەكتەر بار», دەيدى پروفەسسور.

وسىدان 100 جىل بۇرىن عارىشقا ۇشۋ قيال-عاجايىپ بولىپ كورىنگەن. بۇگىنگى تاڭدا وسى سالاداعى عىلىم مەن تەح­نيكانىڭ دامۋ دەڭگەيى قالتالى ازا­مات­تاردىڭ بارىنە عارىشقا ساياحاتتاپ كەلۋگە مۇمكىندىك بەرىپ تۇر. ال جەر قويناۋىنا بۇگىندە كەمە تۇگىل, قا­را­پايىم درون دا جىبەرە المايسىڭ. سەيسمولوگيا سالاسىندا ىرگەلى جانە قولدانبالى عىلىم سالالارىنىڭ دامىتۋ – وتە ماڭىزدى. ماقسات – جاڭاعى ايتىلعان ەكى ماسەلەنى جان-جاقتى زەرتتەۋ. الداعى جىلدارى وسى باعىتتا عى­لىم مەن تاجىريبەلىك زەرتتەۋلەردى قار­قىن­دى جۇرگىزۋ قاجەتتىگىن ايتادى. «تجم – تابيعي جانە تەحنوگەندىك سيپات­تاعى توتەنشە جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ جانە ولاردى جويۋ, جانە ت.ب. سالا­لارداعى باسشىلىقتى جۇزەگە اسىراتىن مەكەمە», دەيدى پروفەسسور.

كەڭەس وداعى تاجىريبەسىنە سۇيەنسەك (مۇنداي جاعدايلار كەزدەسەتىن), سەيسمولو­گيانىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ بولىگىن, ياعني ينس­تيتۋتتى عىلىم اكادەمياسى قۇرامىنا, ال وندىرىستىك ءبولىمىن, ياعني ەكسپەديتسيا­نى تج مينيسترلىگىنە بەرىپ, ارالارىن ارنايى كەلىسىمشارتتارمەن بايلانىس­تىرسا, بۇل مەنىڭ ويىمشا, دۇرىس شە­شىم بولار ەدى. قازىرگى جاعدايدىڭ, ءوزى دە اقساپ تۇرعان عىلىمي زەرتتەۋلەر تج مينيسترلىگىنە وتكەننەن كەيىن, ءتى­پتى جويىلادى. عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىس­تارىنسىز سەيسمولوگيانىڭ العا باسۋى مۇمكىن ەمەس. پروفەسسوردىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ كوڭىل اۋدارعان ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى – قالادا «جەر سىلكىنىسىن ەرتە ەسكەرتۋ جۇيەسىنىڭ» دەر كەزىندە جۇمىس ىستەمەگەنى. «جەر سىلكىنىسىن الدىن الا بولجاۋ ەمەس, ەرتە ەسكەرتۋ جۇيەسى سەيسميكالىق جانە دى­بىستىق تولقىنداردىڭ تارالۋ جىل­دام­دىقتارىنىڭ ەرەكشەلىگىنە نەگىز­دەل­گەن. ونىڭ نەگىزىن ىقتيمالدى جەر سىلكىنىسى وشاقتارى اۋماعىندا ورنا­­تىل­عان سەيسميكالىق تەربەلىس داتچيك­تەرى (سەيسموقابىلداعىشتار) قۇراي­دى. وسى سەيسموداتچيكتەر جۇيەسى سىلكى­نىس وشاعىنان تارالعان العاشقى سەيسمي­كالىق تولقىندى تىركەپ, تەز ارادا وعان ساراپتاما جاساپ (تولقىن جەر سىلكىنىسى وشاعىنان تارادى ما, الدە باسقا تەربەلىس كوزىنەن بە), اۆتوماتتى تۇردە قوسىمشا راديوسيگنال تاراتاتىن قوندىرعىنى ىسكە قوسىپ, قالاداعى توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتىندە ورنالاسقان ورتالىق سەرۆەرگە جىبەرەدى. ودان ءارى الدىن الا بەكىتىلگەن سحەما بويىنشا راديوسيگنال وبەكتىلەرگە تارالىپ, ولاردى ەلەكتر جۇيەسىنەن ايىرادى جانە ت.ب. العاشقى سەيسميكالىق قۋما تولقىننىڭ تارالۋ جىلدامدىعى شامامەن 6 كم/سەك, ال دىبىس تولقىنىنىڭ تارالۋ جىلدامدىعى 300000 كم/سەك ياعني سىلكىنىس وشاعىنان تارالعان راديوسيگنال ورتالىق سەرۆەرگە سول مەزەتتە جەتەدى, ەگەر سىلكىنىس ەپيتسەنترى الماتى قالاسىنان 60 كم قاشىقتىقتا ورنالاستى دەسەك, وندا سەيسميكالىق تولقىن قالاعا شامامەن 10 سەكۋند ۋاقىتتا جەتەدى, ال ورتالىق سەرۆەر سىلكىنىس جايلى سول مەزەتتە بىلەدى. سونىمەن, 10 سەكۋند اراسىندا قالاداعى اسا جاۋاپتى وبەكتىلەر جۇيەدەن اجىراتىلىپ, تۇرعىندارعا ساقتانۋ شارالارىن قولدانۋعا مۇمكىندىك تۋادى. بۇل جەردە بۇكىل جۇيەنىڭ ءاربىر بولىگىنىڭ سەنىمدى جۇمىس ىستەۋى اسا ماڭىزدى», دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى پروفەسسور.

P.S. وسى ماقالانى جازۋ بارىسىندا الماتىدا سەيسموكۇشەيتكىش ورناتاتىن كومپانيالاردىڭ قىزمەتىنە سۇرانىستىڭ وسكەنىن بايقادىق. اپتا باسىندا ءار شارشىعا كورسەتكەن قىزمەت اقىسى 100–150 مىڭ تەڭگەگە دەيىن ءوسىپ كەتىپتى. ال قالانىڭ تاۋلى ايماعىنداعى كوتتەدج ۇيلەرگە كورسەتەتىن قىزمەت ءتۇرى بۇل سومادان بىرنەشە ەسە جوعارى.

قالادا تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىنىڭ كەم دەگەندە 70 پايىزى الەۋمەتتىك باعدارلامالار بويىنشا سالىنعان. ولاردىڭ سەيسميكالىق قاۋىپسىزدىگىنە كىم كەپىلدىك بەرەدى؟

الماتى