وتكەن عاسىردىڭ باسىندا بىردە جارىق, بىردە كۇڭگىرت تىرلىكتە ءومىر سۇرگەن قازاقتى قايتسەك وزگەلەردىڭ قاتارىنان قالدىرمايمىز, ورايى كەلىپ جاتسا, ىلگەرى وزدىرىپ جىبەرەمىز دەگەن الاش ارىستارىنىڭ تۋ ەتىپ كوتەرگەنى ءبىلىم جارىسى بولىپتى. “وقۋسىز حالىق قانشا باي بولسا دا, ءبىراز جىلداردان كەيىن ونىڭ بايلىعى ونەرلى حالىقتاردىڭ قولىنا كوشپەكشى”, – دەگەن احمەت بايتۇرسىن ۇلى: ء“بىلىمدى بولۋعا وقۋ كەرەك. باي بولۋعا كاسىپ كەرەك. كۇشتى بولۋعا بىرلىك كەرەك. وسى كەرەكتىڭ جولىندا جۇمىس ىستەۋ كەرەك”, – دەيدى. سويتەدى دە: “... ءبىلىمنىڭ ناشارلىعى قازىر جەردىڭ مولشىلىعىندا سەزىلمەيتىن شىعار, جەر تارشىلىققا اينالسا, تەز-اق سەزىلەر”, – دەپتى. وسى مىسالداردان ۇلتىنىڭ بولاشاعىن, ۇرپاعىنىڭ كەلەشەگىن ويلاعان جاقسى مەن جايساڭدارىمىزدىڭ سول ارمان, مۇددەسى قازىر تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا, ەلباسىنىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن جۇزەگە اسىرىلۋدا. زامان تەتىگىن بارلىق جاعىنان جەتىك بىلەتىن مامان دايىنداۋ ماسەلەسى قازىر تايعا تاڭبا باسقانداي الدىمىزدان شىعىپ تۇر. ومىرگە يكەمدى, قوعامعا قولايلى, ۋاقىت تالابىنا ساي جۇمىس ىستەپ, كادر ازىرلەپ كەلە جاتقان ەلىمىزدەگى ىرگەلى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى عانا ەمەس, بىرەگەيى بولىپ ەسەپتەلەتىن قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتى دەسەك, اسىرىپ ايتقاندىق ەمەس. وسى وقۋ ورنىنىڭ شاڭىراق كوتەرىپ, حالىقتىڭ يگىلىگىنە قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقانىنا 80 جىل بولىپتى. وسىعان وراي ءبىز ۋنيۆەرسيتەتتىڭ رەكتورى, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, پروفەسسور تىلەكتەس ەسپولوۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– تىلەكتەس يساباي ۇلى, “قازىر بوي جارىستىراتىن زامان ەمەس, وي جارىستىراتىن زامان”, دەپ ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ايتقانداي, وركەنيەت كوشىنە ورەلى دە وركەندى ىسپەن قوسىلامىز دەپ جاتقان تۇستا قازاق توپىراعىندا تامىر تارتۋى جاعىنان ۇلتىمىزعا جاقىن قاراشاڭىراق, ءسىز باسقارىپ وتىرعان ۋنيۆەرسيتەت ەكەنى راس. وسى ءبىلىم ورداسىنىڭ ارعى-بەرگى تاريحى تۋرالى اتاۋلى كۇن قارساڭىندا از-كەم مالىمەت بەرە كەتسەڭىز.
– وتكەن تاريح, بىتكەن ءىس, شىققان بيىك, الار اسۋ جايلى اڭگىمە قوزعار بولساق, ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ ىرگەتاسى اگرارلىق ءوندىرىس پەن عىلىمدى دامىتۋ ماقساتىندا وتكەن عاسىردىڭ 30 جىلدارىندا قالانعان ەدى. ناقتىلاي تۇسسەك, 1929 جىلى 1 قازاندا الماتى زووتەحنيكالىق-مالدارىگەرلىك ينستيتۋتى قۇرىلسا, كەلەسى جىلدىڭ 5 قازانىندا قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتى شاڭىراق كوتەردى. “الدىڭعى تولقىن اعالار, كەيىنگى تولقىن ىنىلەر”, دەپ دانىشپان اباي ايتقانداي, وسى جەردە مەن ەكى وقۋ ورنىنىڭ العاشقى قادامىنان نىق باسۋعا بەلسەنە كىرىسكەن اعا ۇرپاقتىڭ ەرەن ەڭبەگىن, كورسەتكەن ۇلگىسىن, قيلى كەزەڭدەردەگى قيىندىقتارعا توزە وتىرىپ, جاستارعا ءبىلىم بەرىپ, تاربيە ۇيرەتۋدەگى قاجىر-قايراتىن ەرەكشە اتاپ ايتۋدى ازاماتتىق پارىزىم دەپ سانايمىن. ارينە, ءبارىن بىردەي ءتىزىپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس. الماتى زووتەحنيكالىق-مالدارىگەرلىك ينستيتۋتىنىڭ ءبىرىنشى ديرەكتورى, عالىم-ميكروبيولوگ ي.سايكوۆيچ دەسەك, ودان كەيىن ل.اتايانتس, س.ارعىنشيەۆ, م.يۋنۋسوۆ, ە.بايعاراەۆ, ا.انتيپەنكو, م.رۋداكوۆ, س.ەفيموۆ, د.زىكوۆ, ا.دزەرجينسكي, ف.مۇحامەدقاليەۆ, گ.قوناقباەۆ, م.ەرمەكوۆ, ز.قوجابەكوۆ, ق.سابدەنوۆ باسشىلىق ەتكەن ەدى. قازاق ينتەليگەنتسياسى, ونىڭ ىشىندە ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ, پروفەسسورلار ا.ەرمەكوۆ, ح.نۇرمۇحامەتوۆ جانە باسقالار ەلەۋلى ۇلەس قوسقان. قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتى شاڭىراق كوتەرگەندە ونىڭ ءبىرىنشى ديرەكتورى, ۇلتىمىزدىڭ ايتۋلى قايراتكەرلەرىنىڭ ءبىرى وراز جاندوسوۆ بولسا, ونىڭ جاقسى ءىسىن ح.چۋرين, ن.بەكەتوۆ, س.سىزدىقوۆ, ا.سەمباەۆ, د.اندريانوۆ, ا.جۇماتوۆ, ا.دوروفەەۆ, ە.تايبەكوۆ, ح.ارىستانبەكوۆ, ت.تازابەكوۆ, ب.شاح, ە.جۇمابەكوۆ جالعاستىرعان. 30-40-جىلدارى رەسەيدەن, ۋكراينادان, بەلورۋسسيادان كەلگەن وقىمىستىلار از بولماعان. ولاردىڭ قاتارىندا اكادەميك س.ۆىشەلەسسكي, پروفەسسور ي.ۆاسيلكوۆ, ۆ.اۆەربۋرگ, ا.لۋكين, ب.دومبروۆسكي, م.كالمىكوۆ, ن.كاراۆاەۆ, ۆ.كلەر, ۆ.كەللەرمان, ت.ب. سول سەكىلدى جەمىس-جيدەك فاكۋلتەتىنە وقىتۋشىلىققا شاقىرىلعان پروفەسسورلار ا.دراگاۆتسەۆ, س.كالمىكوۆ, عالىمدار م.راستەگاەۆ, پ.ەرينبۋرگ, ينجەنەرلىك تەحنولوگيا سالاسىنىڭ وقىتۋشى-پروفەسسورلارى ي.ساحاروۆ, ە.دىحمان, كيەۆتەن كەلگەن ا.ۆاسيلەنكو, ۆ.ۆەدەرنيكوۆ, ورمان شارۋاشىلىعىن جەتىك مەڭگەرگەن پروفەسسور ا.فەدەروۆ, اتاقتى ەكونوميست, پروفەسسور ا.چايانوۆ جانە گيدروتەحنيكا ماماندىعىنىڭ ىرگەتاسىن قالاعان پروفەسسور ل.تاجىباەۆتىڭ ەڭبەگى ەرەكشە.
قازاق قىزدارىنىڭ اراسىنان شىققان العاشقى اكادەميك نايليا بازانوۆانىڭ عىلىمي جولى جانە ەڭبەگى قازىرگى ۇرپاققا ۇلگى. ۇلتىمىزدىڭ جارقىراپ شىققان شوق جۇلدىزدارىنىڭ ءبىرى كارىم مىڭباەۆقا بۇگىنگى ۇرپاق ەرەكشە ىلتيپاتپەن قارايدى. ال وقۋ ورنى تۇلەكتەرىنىڭ اراسىنان كەشەگى كەڭەس داۋىرىندە دە, ودان كەيىنگى تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا دا ەل دامۋىنا ەرەكشە ۇلەس قوسىپ, وتانىمىزدىڭ ابىرويىن اسىرعان اسىل اعالارىمىز بەن ابزال اپكەلەرىمىز از بولعان جوق. سولاردىڭ قاتارىندا ءۇش قاھارمان – كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, 30 ازامات ەڭبەك ەرى اتاعىن العان ەكەن. وعان قوسا 80 تۇلەگىمىز كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى بولسا, 50 عالىم قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگىنە سايلانعان, 12 ادام مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى اتانىپ وتىر. مۇنىڭ ءوزى ءبىلىم ورداسىنىڭ ءمارتەبەسىن كوتەرىپ قانا قويماي, ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ جوعارى ساپالى كورسەتكىشى بولىپ تابىلادى.
– مۇنى وتكەن كۇندەردىڭ بەل-بەلەسى دەسەك, ەكى وقۋ ورنىن ءبىر ارنادا توعىستىرىپ, تاۋەلسىز وتانىمىزدىڭ قارقىندى دامۋىنا قاجەت دەپ قايتا جاڭعىرتقان قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتتى تۋرالى وي ساباقتاساڭىز.
– ۋنيۆەرسيتەت تاريحىنىڭ ەكىنشى كەزەڭى 1996 جىلدان باستالادى. سول جىلى جوعارىدا ايتقان ەكى ينستيتۋتتىڭ نەگىزىندە قازاق مەملەكەتتىك اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتى قۇرىلدى. ونى باسقارۋ بەلگىلى قوعام قايراتكەرى, قازىرگى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, بەلگىلى ەكونوميست-عالىم, اكادەميك كەنجەعالي ساعاديەۆكە جۇكتەلدى. اگرارلىق كەشەندى نارىق تالابىنا ساي دامىتۋ جولىندا بىلىكتى كادر ازىرلەۋ ءۇشىن وقۋ ورنىنىڭ بەدەلىن ارتتىرۋ نيەتىندە ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ارنايى جارلىقپەن ۇلتتىق مارتەبە بەردى. ءسويتىپ, قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى دەگەن دارەجەگە كوتەرىلدى.
– وسىنداي ابىرويعا يە بولعان ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتكە قويىلار تالاپ تا, جۇكتەلەر مىندەت تە از بولماسا كەرەك. مۇنىمەن قاتار, ءبىلىم بەرۋ ىسىندە وقىتۋشى-پروفەسسورلاردىڭ ءرولى ەرەكشە ەكەنى دە بەلگىلى عوي.
– سۇراعىڭىزدىڭ توركىنىن ءتۇسىنىپ وتىرمىن. پروفەسسور-وقىتۋشىلاردىڭ ساپالىق قۇرامى قانداي دەگەندى مەڭزەيتىن بولارسىز. ءبىلىم ورداسىنىڭ باستى قۇندىلىعى – ادام كاپيتالىنان تۇراتىنى, ونىڭ التىن دىڭگەگى وقىتۋشىلار ەكەنى ەش تالاس تۋدىرمايدى. وقۋ ورنىندا 7 فاكۋلتەت جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ قۇرامىندا 40 كافەدرا بار. سول كافەدرالاردا 600-دەن استام وتانىمىزعا تانىلعان پروفەسسور, عىلىم دوكتورلارى مەن كانديداتتار قىزمەت ەتەدى. جەكەلەگەن كافەدرا وقىتۋشىلارىنىڭ بارلىعى دەرلىك 100 پايىز عىلىمي اتاققا يە بولعاندار. وتانىمىزدىڭ ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اگرارلىق عىلىمدار جونىندەگى بولىمشەسى ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتە ورنالاسقان. 37 اكادەميك وسى بولىمشەنى ورتاق ىسكە جۇمىلدىرىپ, اگرارلىق ءبىلىم مەن عىلىمدى دامىتۋ ماسەلەلەرىن جان-جاقتى زەرتتەپ, زەردەدەن وتكىزۋدە.
وقىتۋشىلار تالاپكەرلەرگە ءبىلىم بەرىپ, تاربيە ۇيرەتۋمەن قاتار, جاس ىزدەنۋشىلەردىڭ عىلىممەن اينالىسۋىنا قولۇشتارىن سوزىپ وتىرادى. التى ديسسەرتاتسيالىق كەڭەستە ولاردىڭ عىلىمي جۇمىستارىن قورعاۋعا, بىلىكتىلىگىن ارتتىرىپ, ءبىلىمدەرىن جەتىلدىرۋگە جاناشىرلىق تانىتادى. ەل ەكونوميكاسىنىڭ قارقىندى دامىپ, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ كوتەرىلۋىنەن بولار, سوڭعى جىلدارى كانديداتتىق جانە دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاۋعا تالپىنعان ىزدەنۋشىلەر سانى ارتىپ كەلەدى. رەسپۋبليكالىق ساراپتاۋ كەزىندە وزدەرىنىڭ عىلىمداعى, ءبىلىم بەرۋ ىسىندەگى جەتىستىكتەرىمەن تانىلعان 57 پروفەسسور-وقىتۋشىلار “ۇزدىك وقىتۋشى” گرانتىن جەڭىپ الىپ, سونىڭ ءناتيجەسىندە ولار ستۋدەنتتەردى ءبىلىم مەن عىلىم يننوۆاتسياسىنا باۋلۋ ۇستىندە. ءبىر جىلدا 20 وقىتۋشىنىڭ “ۇزدىك وقىتۋشى” مەملەكەتتىك گرانتىنا يە بولۋى رەسپۋبليكامىزداعى ەڭ جوعارى كورسەتكىش جانە ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ زور ماقتانىشى بولىپ تابىلادى.
بۇعان قوسا بۇگىنگى تاڭدا ۋنيۆەرسيتەت ۇجىمى باكالاۆرياتتىڭ – 39, ماگيستراتۋرانىڭ – 38, PhD دوكتورانتۋرانىڭ 15 ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم بەرۋدە.
2009 جىلعى جەلتوقسان ايىندا ۋنيۆەرسيتەت ۇلتتىق اككرەديتتەۋ ورتالىعىنان ينستيتۋتسيونالدىق اككرەديتاتسيادان, ال بيىلعى جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا مەملەكەتتىك اتتەستاتسيادان تابىستى ءوتتى.
– ءبىر وقۋ ورنىنىڭ 80 جىلدىق تاريحىن ءبىر سۇحباتتىڭ اياسىنا سىيعىزۋ مۇمكىن ەمەس. دەگەنمەن اۋىل شارۋاشىلىعى ءبىلىمى مەن عىلىمىنىڭ كوشباسشىسى سانالاتىن وقۋ ورنى قانداي ۇلگى-ونەگەسىمەن وزگەلەردى ءتانتى ەتىپ وتىر؟
– بۇل سالاداعى نەگىزگى مىندەت – اگروونەركاسىپتىك كەشەنگە مامان دايىندايتىن وتانىمىزداعى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ وقۋ-ادىستەمەلىك جۇمىستار بويىنشا ءوزارا قارىم-قاتىناسىن ءۇيلەستىرۋ, باعىت-باعدار بەرۋ. ۋنيۆەرسيتەتتە رەسپۋبليكالىق وقۋ-ادىستەمە كەڭەسى, وقۋ-ادىستەمە سەكتسياسى قۇرامىندا “ەگىنشىلىك”, “مال شارۋاشىلىعى”, “اگروينجەنەريا”, “ۆەتەريناريا”, “ورمان جانە جەر شارۋاشىلىعى” باعىتىنداعى ماماندىقتار بويىنشا 5 سەكتور قۇرىلدى. اگرارلىق سالاعا مامان دايىندايتىن بارلىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ بەلدى عالىم-وقىتۋشىلارى وسى سەكتورلاردىڭ مۇشەسى. اتقارىلعان سالماقتى جۇمىستاردىڭ ءبىرى رەتىندە ايتار بولسام, وسى وقۋ-ادىستەمە سەكتسياسىنىڭ تىكەلەي ۇسىنىسىمەن ماماندىقتاردى جىكتەۋ كەزىندە زامان تالابىنا ساي ءتورت جاڭا ماماندىق ەنگىزىلدى. ولار “جەمىس-كوكونىس شارۋاشىلىعى”, “جەردى مەليوراتسيالاۋ, باپتاۋ جانە قورعاۋ”, “وسىمدىك قورعاۋ جانە كارانتين”, “اۋىل شارۋاشىلىعىن ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتۋ”. رەسپۋبليكامىزداعى بارلىق اگروونەركاسىپ سالاسىنا ماماندار دايارلايتىن جوو ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە دايىندالعان باكالاۆريات بويىنشا 39, ماگيستراتۋرا بويىنشا 38 ماماندىعىنان مەملەكەتتىك جالپىعا مىندەتتى ءبىلىم بەرۋ ستاندارتتارى مەن 300-دەن استام پاندەردىڭ تيپتىك وقۋ باعدارلامالارى نەگىزىندە ءبىلىم بەرەدى.
ءبىلىمنىڭ قاينار كوزى – كىتاپ, ياعني وقۋلىقتار مەن وقۋ قۇرالدارى ەكەنى انىق. وسى ورايدا وقۋ-ادىستەمە سەكتسياسى تاراپىنان باسپاعا ازىرلەنگەن قولجازبالارعا ەرەكشە تالاپ قويىلۋدا. عىلىم جەتىستىكتەرى مەن وقىتۋ ءۇردىسى ۇشتاسىپ, ول ومىردەگى شىندىقپەن جالعاسسا, تاجىريبەلىك تاعىلىمدار جان-جاقتى قامتىلىپ, مۇنىڭ ءبارى تۇسىنىكتى باياندالسا, ونداي وقۋلىقتىڭ جەمىستى بولاتىنى ءسوزسىز. ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پروفەسسور-وقىتۋشىلارى مەملەكەتتىك تىلدە دايىندالاتىن وقۋلىقتاردىڭ ساپاسىنا باسا نازار اۋدارۋدا. اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتتەردە نەگىزىنەن – ءبارىمىزدىڭ التىن تۇعىرىمىز سانالاتىن اۋىل جاستارى وقيدى. ولاردىڭ كوبى قازاق مەكتەپتەرىنىڭ تۇلەكتەرى. سول سەبەپتى, جوعارىدا ايتقانداي, مەملەكەتتىك تىلدە جارىق كورەتىن وقۋ-ادىستەمەلىك ماتەريالداردىڭ ساپاسىنا كوڭىل ءبولۋ سودان تۋىنداپ وتىر. ءاربىر قولجازبا وقۋ-ادىستەمەلىك سەكتسيادا جان-جاقتى ساراپتامادان ءوتىپ, ءار تاراۋ, تارماعى تالقىلانىپ, تالاپقا ساي بولعان جاعدايدا عانا باسپاعا ۇسىنىلادى.
– جوعارى وقۋ ورنىنىڭ نەگىزگى ماقساتى – سالاعا قاجەت ءبىلىمى مىقتى, سول مىقتى ءبىلىمدى تاجىريبەدە مۇلتىكسىز جۇزەگە اسىراتىن مامان دايىنداۋ عوي. دايىندالعان مامان ەل كولەمىندە قالىپ قويماي, الەمدىك دەڭگەيگە بىرتە-بىرتە كوتەرىلىپ, زامان تالابىنا جاۋاپ بەرۋىن قوعام قاجەتسىنىپ وتىر. اسىرەسە ەۋروپالىق ءبىلىم كەڭىستىگى ەلىمىزدە كەڭ قانات جايىپ كەلەدى. بۇل تۇرعىدا سىزدەردىڭ ۋنيۆەرسيتەت قانداي ىستەر اتقارىپ جاتىر؟
– توماعا-تۇيىقتىق جاھاندانۋ زامانىندا اياققا تۇساۋ بولاتىنىنا كوز جەتتى. بارىس-كەلىس, الىس-بەرىس داۋىرىندە ەلدىك بەينەڭدى ساقتاپ قالۋدىڭ جولى – دامىعان ەلدەردىڭ جاقسىسىن الا وتىرىپ, سونى جەتىلدىرىپ قولدانا بىلۋدە بولىپ تۇر. مۇنداي يگىلىكتى ءىستى جۇيەلى اتقارعان مەملەكەتتەردىڭ كەلەشەگى كەمەلدەنگەن ۇستىنە كەمەلدەنىپ كەلدى. ءبىزدىڭ وتانىمىزدا تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا بۇرىنعى قۇرساۋدى لاقتىرىپ تاستاپ, تورتكۇل دۇنيەدەگى وڭ وزگەرىستەردىڭ وزىمىزگە تىكەلەي قاتىسى بارىن ەل دامۋىنا كىرىكتىرىپ جاتىرمىز. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە, ءبىلىم سالاسىنا قاتىستى ءدۇنيەلەردى ەلدىك مەنتاليتەتىمىزگە, ۇلتتىق ەرەكشەلىگىمىزگە ورايلاستىرىپ, ورنىقتىرا باستادىق. وركەنيەت كوشىنە بەت بۇرعان ەلگە مۇنداي قاسيەت اسا قاجەت. عىلىمي-تەحنيكالىق جانە ەكونوميكالىق پروگرەستىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشى ءبىلىم مەن عىلىمدا جاتىر عوي. ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا ارتتا قالۋ مەملەكەتتىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنە كەرى اسەر ەتەدى. الەمدەگى 47 مەملەكەتتىڭ ءبىرى بولىپ وتانىمىزدىڭ بولون پروتسەسىنە قوسىلۋى سونىڭ ادەمى كورىنىسى بولسا كەرەك. جانە ءبىزدىڭ ەل – ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى اراسىندا ەۋروپالىق ءبىلىم بەرۋ ۇردىسىنە ەنىپ, تولىققاندى مۇشە بولعان العاشقى مەملەكەت. بولون دەكلاراتسياسىنا قول قويۋ جوعارى ءبىلىم ساپاسىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىپ, مامانداردىڭ الەمدىك ەڭبەك نارىعىندا ءوز ورنىن ىركىلمەي تابۋىنا جول اشادى.
ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەت وسى ۇدەرىستىڭ نەگىزى بولىپ تابىلاتىن ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ۇلى حارتياسىنا ەلىمىزدەگى 30 جوعارى وقۋ ورنىنىڭ اراسىنان العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ 2003 جىلى قول قويعان ەدى. بۇل شارا ءبىلىم ورداسىندا دايىندالاتىن ماماندىقتاردىڭ وقۋ باعدارلامالارى مەن وقۋ جوسپارلارىن ەۋروپالىق ستاندارتتارعا ءسايكەستەندىرۋگە, اكادەميالىق دارەجەلەردىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالۋىنا, كرەديتتىك تەحنولوگيا بويىنشا سىناقتاردىڭ بىرلىك جۇيەسىن ەنگىزۋ ارقىلى اكادەميالىق ۇتقىرلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە, ەكى ديپلومدىق ءبىلىم باعدارلاماسىنىڭ جۇزەگە اسۋىنا مۇمكىندىكتەر تۋدىردى.
قازىر ءبىزدىڭ وقۋ ورنىنداعى فاكۋلتەتتەردە باكالاۆرياتتىڭ 39 جانە ماگيستراتۋرانىڭ 38 ماماندىعى بويىنشا 10 مىڭنان استام ستۋدەنت ءبىلىم الۋدا. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ 80 جىلدىق تاريحىندا 135 مىڭعا جۋىق اگرارلىق سالانىڭ ساپالى ماماندارىن دايىنداپ, ساپقا قوستىق. جالپى, ۋنيۆەرسيتەت كوپ جاقتى, وتە كۇردەلى قۇرىلىم. مۇندا ءبىلىم بەرۋ, كاسىپكەر دايىنداۋ, عىلىمدى ۇيىمداستىرۋ, وقۋ ادىستەمەلىك جۇمىستى جولعا قويۋ, ءبىلىمدى وندىرىسپەن ۇشتاستىرۋ جانە عىلىمي جاڭالىقتاردى تاجىريبە جۇزىندە ورىنداۋ سەكىلدى سان-سالا ءبىر ارنادا توعىسىپ جاتادى. وسىنىڭ ءبارىن جۇزەگە اسىرۋدا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بەلگىلەپ بەرگەن ستراتەگيالىق باسىم باعىتتار ءبىز ءۇشىن تەمىرقازىق ءتارىزدى. ماسەلەن, بيىلعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا پرەزيدەنت: “جوعارى ءبىلىم ساپاسى ەڭ جوعارى حالىقارالىق تالاپتارعا جاۋاپ بەرۋى ءتيىس. ەلدەگى جوو-لار الەمنىڭ جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ رەيتينگىنە ەنۋگە ۇمتىلۋلارى كەرەك”, دەپ مىندەت جۇكتەدى. بۇل دەگەنىمىز, مامان دايىنداۋ مەن عىلىمدى دامىتۋ جولىنداعى ۇمتىلىستارعا باعىت-باعدار عوي. وسىنداي ۇلكەن ىستەردى اتقارۋ جولدارىن ۇسىنعان مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامىتۋدىڭ 10 جىلدىعىنا ارنالعان باعدارلاما تاۋەلسىز ەلدىڭ 18 جىلدا جاساعان جۇمىسىنان سالماقتى ەكەنىن اتاپ ءوتىپ, تەك قانا شيكىزاتقا سەنىپ وتىراتىن بولساق, وندا جاعدايىمىزدىڭ مۇشكىل بولاتىنىن الەمدىك داعدارىس كورسەتىپ بەرگەنىن جەتكىزىپ, بۇل ىستە جۇرت بولىپ جۇمىلۋ قاجەتتىگىن العا تارتتى. وتانىمىز 2020 جىلعا دەيىنگى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋعا كىرىستى. ۇستىمىزدەگى جىلى 5 ميلليارد دوللاردان استام قاراجات جۇمسالاتىن 144 جوبا اياقتالاتىنى ءمالىم. ال قۇنى 26 ميلليارد دوللاردى قۇرايتىن 47 جوبا جۇزەگە اسادى. مۇنداي ءجىتى قيمىل ەلىمىزدىڭ شيكىزات وندىرۋدەن قۇتىلىپ, ءوندىرىستى ەلگە اينالۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى. وسىنداي اۋقىمدى ءىستى اتقارۋ كەزىندە بىلىكتى مامان دايىنداۋ ماسەلەسىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى تاياۋدا وتكەن شەتەل ينۆەستورلار كەڭەسىنىڭ كەزەكتى 23-پلەنارلىق وتىرىسىندا اتاپ ءوتتى. اسىرەسە, زامان تالابىنا ساي جاڭا ماماندىق يەلەرىن وقىتۋ جايىن قوزعاعان ەلباسى “بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020” باعدارلاماسى اياسىندا الداعى جىلى شەشىلەتىن ءۇش ماسەلەگە كوڭىل اۋداردى. ول – كادرلار دايارلاۋ, بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ جانە جاستار تاجىريبەسىن جۇزەگە اسىرۋ. پرەزيدەنت ءوز ەلىمىزدە دايىندالعان مامانداردى بىرتە-بىرتە بارلىق سالانىڭ تۇتقاسىن ۇستايتىن تۇعىرى مىقتى ەتىپ قالىپتاستىرۋ كەرەكتىگىن دە تىلگە تيەك ەتتى. ەندەشە, بۇل جۇمىستاردى بولاشاقتا دوڭگەلەنتىپ اكەتەتىن جاستاردى باسەكەگە قابىلەتتى ەتىپ شىعارۋ قاجەتتىگى كۇن ساناپ ارتىپ كەلە جاتىر.
– الەمدەگى بەلدى دە بەدەلدى وقۋ ورىندارىمەن بايلانىستارىڭىزدىڭ بار ەكەنىنەن حاباردارمىز. وسى تۋرالى تاراتىپ ايتا كەتسەڭىز.
– ايتايىن. حالىقارالىق بايلانىس دەگەندە دۇنيەجۇزىنىڭ كوپتەگەن اگرارلىق سالادان ءبىلىم بەرەتىن, عىلىممەن اينالىساتىن ۋنيۆەرسيتەتتەرىمەن تابىستى بايلانىستار بارشىلىق. جالپى سانى 500-گە تارتا ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتتەرى مەن ۇستازدارى, جاس عالىمدار قاۋىمى شەتەلدىك ءتاجىريبەدەن ءوتتى. الەمدىك 300 اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جاھاندىق كونسورتسيۋمىنىڭ مۇشەسى بولىپ تابىلامىز. 157 ەليتالى جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىندا مەموراندۋم قابىلدانىپ, 53 ۋنيۆەرسيتەتپەن ناقتى تاجىريبە الماسۋ جۇمىستارى جۇزەگە اسىرىلۋدا. اتاپ ايتقاندا, گەرمانيانىڭ ۆاينشتەفان ۋنيۆەرسيتەتىمەن بىرىككەن ەكى ديپلومدىق ماگيسترلىق كۋرس ءوز ناتيجەسىن بەردى. اسىرەسە, شەتەلدىك ەكونوميكانى باسقارۋ, يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى, عىلىمي زەرتتەۋلەردى جۇرگىزۋ بويىنشا جاڭا ادىستەردى مەڭگەرگەن 59 ماگيستر وقۋلارىن ءبىتىرىپ شىقتى. بۇل كۋرستى گەرمانيانىڭ تاۋەلسىز اككرەديتاتسيالىق كوميسسياسى زاڭداستىرىپ, ءبىزدىڭ ەلدىڭ ديپلومىمەن قوسا, وزدەرىنىڭ ديپلومىن, سەرتيفيكاتتى بىتىرۋشىلەرگە سالتاناتتى تۇردە تاپسىردى. كۋرسقا ساباق بەرگەن وقىتۋشىلار گەرمانيانىڭ, ۋكراينانىڭ جانە رەسەيدىڭ ىرگەلى وقۋ ورىندارىندا دايىندىقتان وتكەن ەكەن. حالىقارالىق TEMPUS جوبالارى بويىنشا ءبىز گوللانديا, پولشا, اۆستريا, گەرمانيا, يسپانيا, بەلگيا, اقش, ۆەنگريا جانە رەسەي اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ وقۋ ۇردىسىمەن, تاجىريبەلەرىمەن تەرەڭ تانىستىق. سونىڭ نەگىزىندە بىزدەگى وقۋ ساپاسىنا باعا بەرۋدىڭ وزىندىك جۇيەسى جاسالدى. بۇل جۇيە رەسپۋبليكانىڭ نەگىزگى 6 جوعارى وقۋ ورنىنا تاراتىلدى. TEMPUS جوباسى شەڭبەرىندە “قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا PhD باعدارلاماسىن جاساۋ” ىسكە اسىرىلدى. قازىرگى ساتتە 15 PhD دوكتورانتۋرا ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى بويىنشا 28 دوكتورانت وقۋدا. ولارعا عىلىمي جەتەكشىلەر بولىپ ۆەنگريا, پولشا, گوللانديا, بەلگيا, اقش, رەسەي جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ پروفەسسورلارى بەكىتىلىپ وتىر. دوكتورانتتار تاجىريبەلىك دايىندىقتى شەت ەلدەردە وتۋدە. قازىرگى ۋاقىتتا ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە اراب, ەگيپەت, فينليانديا ەلدەرىنىڭ دوكتورانتتارى مەن ماگيسترانتتارى ءبىلىم الۋدا. كەلەر جىلى فينليانديا, قىتاي, بولگاريا, تۇركيا, يتاليادان دوكتورانتتار كەلەدى.
تاياۋ مەرزىمدە “تابيعاتتى پايدالانۋ ەكونوميكاسى”, “اگرارلىق ەكونوميكا” ماگيستراتۋرا ماماندىقتارى بويىنشا اقش-تىڭ نەۆادا جانە سولتۇستىك داكوتا ۋنيۆەرسيتەتتەرىمەن 2 ديپلومدىق ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى جولعا قويىلادى. وسىنداي باعدارلامالار “اگرارلىق ينجينيرينگ” ماماندىعىنان ۆەنگريانىڭ اۋليە يشتۆان اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتىمەن, “سۋ رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋ” ماماندىعىنان يتاليانىڭ اليكانتە ۋنيۆەرسيتەتىمەن بىرلىكتە جۇمىس جاساۋدى قولعا الماقپىز. اكادەميالىق موبيلدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىنداعى شارالار دا ىسكە اسىرىلۋدا. ءبىلىم باعدارلامالارىن, وقۋ ادىستەمەلەرىن جەتىلدىرۋدەگى, ستۋدەنتتەرگە ءدارىس وقۋداعى جەتىستىكتەرى ەسكەرىلىپ, اقش, كانادا, گەرمانيا, بولگاريا, ءۇندىستان, جاپونيا, قىتاي مەملەكەتتەرىنىڭ 30 وقىتۋشىسىنا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ “قۇرمەتتى پروفەسسورى” اتاعى بەرىلدى.
حالىقارالىق بايلانىستار سالاسىنداعى ەڭ باستى جەتىستىكتەرىمىزدىڭ ءبىرى – “ەراسمۋس مۋندۋس: اشىق ىنتىماقتاستىق تەرەزە” حالىقارالىق باعدارلاما گرانتىنا يە بولۋىمىز. اتالمىش باعدارلاما نەگىزىندە ۋنيۆەرسيتەت ۇستازدارى مەن جاس عالىمدارى ەۋروپا جانە اقش-تىڭ ەليتالى جوعارى وقۋ ورىندارىندا حالىقارالىق باعدارلامالار نەگىزىندە تاجىريبەدەن وتەتىن بولادى.
– ءبىلىم مەن عىلىم تارازى باسىندا ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ وتىراتىن رۋحاني قۇندىلىق ەكەنىنە ەجەلدەن قانىقپىز. بۇل باعىتتاعى اتقارىلعان جۇمىس, الداعى مىندەت از ەمەس بولار.
– يننوۆاتسيالىق جانە يندۋستريالىق جوبا باعىتتارىن باسشىلىققا العان ۇجىم عالىمدارىنىڭ ىزدەنىستەرى اتاپ وتەرلىك. سونىڭ ءناتيجەسىندە قول جەتكەن جەتىستىكتەرىمىز دە ناقتىلىعىمەن دايەكتەلۋدە. ۋنيۆەرسيتەتىمىزدەگى 3 عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى مەن 3 عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ عىلىمي-پەداگوگيكالىق الەۋەتى جوعارى, جان-جاقتى دامىعان وقىمىستىلارى وتان الەۋەتىن ارتتىرۋ جولىندا تىڭ قادامدارعا, ەل مەن جەردىڭ, حالىقتىڭ بولمىسىنا ساي كەلەتىن زەرتتەۋلەرگە جەتە ءمان بەرىپ, تامىرى تەرەڭدە جاتقان زەردەلەۋ جۇمىستارىنا ۇمتىلۋ ۇستىندە.
– رەسپۋبليكامىزداعى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ جولى قايسى؟ وسى تۇرعىدا سىزدەردىڭ تاراپتارىڭىزدان قانداي جۇمىستار اتقارىلۋدا؟
– پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ بيىلعى جولداۋىندا حالىقتىڭ دەنساۋلىعى – ول قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق ماقساتتارىنا جەتۋدەگى تابىسىنىڭ اجىراماس قۇرامداس بولىگى ەكەنىن ەرەكشە اتاپ كورسەتتى. وسىعان بايلانىستى كوتەرمە ساۋدا سالاسىندا ازىق-ت ۇلىك ساپاسىن قاداعالاۋدى كۇشەيتۋ باستى نازارعا الىندى.
جوعارىدا اتالىپ وتكەندەي, ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋ, كەلەشەك ۇرپاقتىڭ ءتانىنىڭ تازا, جانىنىڭ مۇڭسىز بولۋى جولىندا, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ عىلىمي وڭتايلى تاسىلدەرىن جاساۋدا. جاپونيانىڭ Sumadse كومپانياسىمەن قول قويىلعان مەموراندۋمعا بايلانىستى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى مەن قورشاعان ورتانى قورعاۋ جونىندە جاڭا عىلىمي زەرتحانا اشۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. بۇل الماتى قالاسىنىڭ ساۋدا ورىندارى مەن بازارلارىنا تۇسەتىن ونىمدەردىڭ گەندىك موديفيكاتسيالانعان ورگانيزمدەردىڭ قۇرامىن انىقتاۋ جونىندەگى زەرتحانا رەتىندە جۇمىس جاسايتىن بولادى. اتالعان زەرتحانا قازىردىڭ وزىندە ءىرى جوبالارمەن اينالىسىپ جاتقان ينجەنەرلىك بەيىندەگى “ەلەكتروندى ميكروسكوپيا” زەرتحاناسىمەن تىكەلەي بايلانىستى جۇمىس جۇرگىزەدى. ول زەرتحانادا ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارىنا نانو دەڭگەيىندە جۇمىس جاساۋعا, اۋىلشارۋاشىلىق جانە تاماق ونىمدەرىنىڭ قۇرامىن تولىق انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وندا ورناتىلعان ميكروسكوپ ءدان, ەت, ءسۇت, ءجۇن, مەتالل جانە باسقا دا ءونىم ۇلگىلەرىن 50 مىڭنان ميلليون ەسەگە دەيىن ۇلعايتىپ كورسەتەدى. ءارى ءونىمنىڭ ىشكى قۇرىلىمىن ساقتاي وتىرىپ, توڭازىتىلعان جانە ىلعالدى نىسانداردىڭ ءبىر ۋاقىتتا بەس ۇلگىسىن زەرتتەپ, زەردەلەيدى.
JEM-1011 ەلەكتروندى ميكروسكوپتا ۋلترارەنتگەن ساۋلەسىنىڭ كومەگىمەن ماتەريالدىڭ قۇرامىن, كريستالدار مەن بولىكتەرىنىڭ مولشەرىن انىقتاۋ, كريستالدىق بولشەكتى يدەنتيفيكاتسيالاۋ, امورفتى دەنەنىڭ ساندىق ارا قاتىناسىن جۇيەلەۋ, كريوميكروسكوپيا, پاتولوگيا جۇمىستارىن ورىنداپ شىعۋعا بولادى. سول سياقتى JSM-6510 LA كوشىرەتىن ميكروسكوپتىڭ كومەگىمەن ناقتى اۋماق ۇلگىسىندە ساپالىق جانە ساندىق تالداۋ, ودان الىنعان ەلەمەنتتەردىڭ پروفيلدىك قۇرىلىمىن ءبولۋ, ۋچاسكە ەلەمەنتتەرىنىڭ كارتالىق ءبولىنىمدەرىن, بولشەكتەردى, كلەتكالى توموگرافيا ارقىلى ونىڭ ءتۇيىنىن شەشۋ زەرتحاناعا پايدالانۋعا بەرىلگەن سوڭ ەش قيىندىق تۋعىزبايدى. اتالعان شارالار ەلىمىزگە سىرتتان كەلەتىن ونىمدەردىڭ ساپاسىن قاداعالاۋعا زور مۇمكىندىكتەر تۋعىزىپ قانا قويماي, حالىق دەنساۋلىعى – باستى بايلىق دەگەن قاعيدانى ورنىقتىرۋعا كەڭىنەن سەپتىگىن تيگىزەدى.
– وقۋ ورنىنىڭ ارعى-بەرگى تاريحىنان, اتقارىلىپ جاتقان كادەلى ىستەرىنەن ماعلۇمات بەردىڭىز. ءال-فارابي بابامىز تاربيەسىز بەرگەن ءبىلىمنىڭ قۇمعا قۇيعان سۋمەن تەڭ بولاتىنىن وسيەت ەتىپ ايتىپ كەتكەن ەكەن. وسى ارادا جاستار تاربيەسى تۋرالى ايتار وي-بايلامدارىڭىز بار شىعار.
– قازىرگى كۇردەلى قوعامدا ءبىلىم بەرۋ قانشالىقتى وزەكتى بولسا, تاربيە ۇيرەتۋ دە سونشالىقتى ماڭىزدى. سوندىقتان مەن ۋنيۆەرسيتەت باسشىسى رەتىندە ءبىلىم مەن تاربيەنى قاتار جۇرگىزۋدى دۇرىس دەپ سانايمىن. مامان ءبىلىمدى بولا تۇرىپ تاربيەسىز بولسا, وندا قوعامعا پايداسى شامالى. ءبىلىم مەن تاربيەنىڭ تارازى باسىنداي تەڭ تۇرۋى داۋسىز فورمۋلا.
مەن رەكتور رەتىندە ستۋدەنتتەرگە ەرەكشە قۇرمەتپەن قارايمىن. ارقايسىسىن ءوز ۇلىم, ءوز قىزىم دەپ ەسەپتەيمىن. 11 وقۋ كورپۋسىندا, 10 جاتاقحانادا, 2 سپورتتىق ساۋىقتىرۋ كەشەنىندە, 2 ستاديون, 6 اسحانا مەن قوعامدىق تاماقتاندىرۋ ورىندارىندا ءجيى بولىپ, كەزدەسۋلەر وتكىزىپ, جاعدايلارىمەن تانىسىپ وتىرامىن. اۋىلدان كەلگەن جاستاردىڭ كوزدەرىنەن ماعان دەگەن سەنىمدى جانە قۇرمەتتى كورگەن سايىن ولار دا بولاشاق قازاق زيالىسى ەكەنى ويعا ورالعاندا وزىمە جۇكتەلگەن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ارتا تۇسەتىنىن ۇنەمى سەزىنىپ جۇرەمىن. مىسالى, ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە وقيتىن شەتەلدىك قانداس باۋىر-ستۋدەنتتەر ۇسىنىسىمەن 80 جىلدىق مەرەكەگە وراي 500-دەي جاستار قازاقتىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن پاش ەتەتىن “قارا جورعا” ءبيىن ۇيرەنۋدە. تاۋبە, قازاق جاستارى قازاق ءبىلىمىن, عىلىمىن, ونەرىن جاڭا بيىكتەرگە كوتەرەتىنى ءسوزسىز. ولاردىڭ باقىتى مەن كەلەشەگى ەلىمىزدەگى ساياسي تۇراقتىلىق پەن قوعامدىق كەلىسىمگە بايلانىستى دەپ بىلەمىن. پرەزيدەنتىمىز وسى تۇرعىدا جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتىنا جاستار اركەز قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى. وتانىمىزداعى ەل تىنىشتىعىن, جاستاردىڭ باقىتتى ءومىرىن باياندى ەتۋ ماقساتىندا ءبىزدىڭ ستۋدەنتتەر “قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمدى قالىپتاستىرۋ – قازاقستان قوعامىنداعى تۇراقتىلىق پەن گۇلدەنۋدىڭ نەگىزى” اتتى رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا وتكىزىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە “قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتى ستۋدەنتتەرى رەسپۋبليكانىڭ كۇللى ستۋدەنت جاستارىنا ۇندەۋ” قابىلدادى. بۇل ۇندەۋ مەرزىمدىك باسىلىمداردا جارىق كورىپ, ستۋدەنتتەردىڭ قولداۋىنا يە بولدى.
وقۋ جۇيەسى ەۋروپا ستاندارتتارىنا بەيىمدەلگەنمەن – ۇلتتىق ۇلگىمىز ءبىر ساتتە نازاردان تىس قالماي, تاربيە جۇمىسى ءوز سالت-سانامىزعا ساي جۇرگىزىلىپ كەلەدى. عاسىرلار قويناۋىنان كەلە جاتقان حالىقتىق ۇلگى مەن ونەگە, ءتالىم مەن تاربيە عانا قازاقتى, ونىڭ ىشىندە جاھاندانۋدىڭ جاعىمسىز جاقتارىنان ساقتاپ قالماق. ءبىز مۇنى ءسوز جۇزىندە ەمەس, ستۋدەنتتەردى قاتىستىرا وتىرىپ, ءبىلىم جارىسىندا الەمدىك جەتىستىكتەردىڭ وزىعىن الىپ, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى جاڭعىرتۋدىڭ جولدارىن قاراستىرامىز. رۋحاني الەمى وزىق ۇلگىگە نەگىزدەلگەن تاربيە مازمۇندى بولماق. ونىڭ ۇستىنە ۋنيۆەرسيتەت تۇلەكتەرى ەلىمىزدىڭ ءار الۋان وڭىرىنە بارىپ قىزمەت ەتەدى. وندا قايماعى بۇزىلماعان, ءتىلىن, مادەنيەتىن قىزعىشتاي قورعاپ وتىرعان قارا- شاڭىراقتىڭ يەسى – حالقىمىز وتىر. ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ تاربيە جۇمىسى جانە جاستار ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋ شارالارى “2010-2014 جىلدارعا ارنالعان وقۋ-تاربيە جۇمىسىنىڭ پەرسپەكتيۆالىق جوسپارى”, “قازۇاۋ-دا قازاقستان رەسپۋبليكاسى جاستار ساياساتىن ىسكە اسىرۋ كونتسەپتسياسى”, “قازۇاۋ-دا ستۋدەنتتەرگە پاتريوتتىق تاربيە بەرۋ كونتسەپتسياسى” اياسىندا اتقارىلادى. رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزدىڭ ءبىر پاراسى ونەر دەسەك, “التىن ءدان” ءانسامبلى, اكادەميك ا.جۇبانوۆ اتىنداعى حالىق اسپاپتار وركەسترى, “گۇلبانۋ” بيشىلەر توبى, كۆن كوماندالارى قۇرامىندا ستۋدەنتتەر ءوز ونەرلەرىن ەلگە تانىتىپ كەلەدى. جاز ايلارىندا 500-دەن استام ستۋدەنت “جاسىل ەل” باعدارلاماسىنا تارتىلادى. ۋنيۆەرسيتەتىمىزدەگى شوقتىعى بيىك سالا – سپورت سالاسى. سپورتپەن اينالىسقان ستۋدەنتتەر جات قىلىقتان اۋلاق جۇرەدى. سوندىقتان دا باسشى رەتىندە مەن بۇل سالاعا ەرەكشە نازار اۋدارامىن. الماتىدا 40-قا جۋىق جوعارى وقۋ ورىندارى بار. سولاردىڭ ىشىندە تەك ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ گاندبولل, ۆولەيبول, باسكەتبول كوماندالارى جوعارى ليگادا ويناپ ءجۇر. ال ەرلەر ۆولەيبول كومانداسىنىڭ ەلىمىزدىڭ جوعارى ليگاسىنىڭ “ا” توبىندا ويناۋى ۇلكەن جەتىستىك. وسىنداي جۇمىستاردىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن اۋىل بالالارى ەكەنىن ايتا كەتسەم دەيمىن. ءبىزدىڭ باسكەتبولشىلار قالالىق, رەسپۋبليكالىق جارىستاردا الاڭدى دۇبىرگە بولەپ جۇرگەنى انىق. ءتىپتى, ارداگەرلەر اراسىندا ۆولەيبول كومانداسى جۇمىس ىستەيدى. وندا وينايتىنداردىڭ جاس مولشەرى 40-تان اسىپ, 70-كە تاياعاندار. ارداگەرلەردىڭ بۇل قاجىر-قايراتى قانشاما جاستارعا ۇلگى بولىپ ءجۇر دەسەڭىزشى. ولاردىڭ ويىن مانەرىن كورگەن ستۋدەنتتەردىڭ سەرپىلمەي قالۋى استە مۇمكىن ەمەس. مەن وسى ارادا كەشەگى بەيجىڭ وليمپياداسىندا ەل قورجىنىنا التىننان ولجا سالعان باقىت سارسەكباەۆتان باستاپ الەمدىك, ەۋروپالىق, ازيالىق ويىنداردىڭ تالاي جەڭىمپازدارى بولعان ازاماتتار ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ تۇلەگى ەكەنىن ماقتانىشپەن ايتامىن.
ءيا, تاربيە تاعىلىمدى بولعان جەردە بىلىمگە دە, بىلىككە دە, باسەكەگە دە كەڭ جول اشىلادى. ءحVىىى عاسىردا فرانتسۋز عالىمى روبەرت وۋەننىڭ: “جاستارعا بەرىلەتىن تاربيە كۇشتىلىگىنىڭ ارقاسىندا عانا جەتىلگەن قوعام پايدا بولادى” دەگەن سوزدەرى قازىر دە وزەكتىلىگىن جويعان جوق. ۋنيۆەرسيتەت بەلسەندى ستۋدەنتتەر مەن وقۋدا وزات اتانعاندارعا بەرەتىن “جاستار” سىيلىعىن تاعايىندادى. مەن جاستارعا 20 جاس پەن 30 جاس ارالىعىندا ءبىلىم مەن عىلىمدا بيىك اسۋلاردى باعىندىرۋعا بولاتىنىنا مىسالدار كەلتىرىپ جۇرەمىن. سونىڭ ءبىرى ءبىزدىڭ ءبىلىم ورداسىنىڭ العاشقى ۇستازدارىنىڭ قاتارىندا بولعان مۇحتار اۋەزوۆ 20 جاسىندا “ەڭلىك-كەبەك” پەساسىن جازعان. 21 جاسىندا جالپى قازاق جاستارىنىڭ ومبى قالاسىندا وتكەن قۇرىلتايىنا قاتىسىپ, ونىڭ اتقارۋ كوميتەتىنە مۇشەلىككە سايلانعان. ال شوقان ءۋاليحانوۆ 23-25 جاسىندا ايگىلى “ماناس” جىرىن قاعازعا تۇسىرگەن. ساتتار ەرۋباەۆ 23 جىل ءومىر ءسۇرىپ, قازاق ادەبيەتىنە اتىن التىن ارىپپەن جازىپ كەتتى. وسى جەردە قازاقتىڭ حاس باتىرى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ: “جيىرما جاس – ناعىز تاريحي ەرلىكتەر جاسايتىن كەز”, دەگەن ءسوزى ويىما ورالىپ وتىر.
جالپى, “ەلىڭ ءۇشىن ايانبا – ەرلىگىڭە سىن, جۇرتىڭ ءۇشىن ايانبا – جىگىتتىگىڭە سىن” دەگەن سول ۇلى تۇلعا ب.مومىش ۇلىنىڭ اتالى سوزىنە جۇگىنەر بولساق, جاڭا الەمدەگى – جاڭا قازاق ەلىنىڭ جاس بۋىنى – ءبىلىمدى, ەڭبەكسۇيگىش, ماقساتكەر, ءورشىل, نامىسشىل, وتانشىل, جالىندى, رۋحى مىقتى, ەلىنە ادال, جۇرتىنا جاناشىر, جىگەرلى بولۋى كەرەك. بۇل كەشەندى تاربيە ارقىلى عانا بويعا دارىپ, ويعا بەكيدى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, جاستار اراسىندا اتقارىلىپ جاتقان ءىس-شارالاردى ءبىر سۇحباتتىڭ اياسىدا تولىعىمەن قامتي المايتىنىمىز انىق. اڭگىمەمىزدى قورىتا ايتقاندا, 80 جىلدىق مەرەيتوي ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ دامۋ تاريحىن جۇيەلى سارالاۋ, بولاشاققا باسىم باعدار جاساۋعا نەگىز قالايدى. جانە ۋنيۆەرسيتەتتىڭ اگرووندىرىس سالاسىنا قاجەت كاسىبي ماماندار دايارلاۋ الەۋەتى, جەتىستىكتەردى باعىندىرۋدىڭ 80 جىلدىق تاجىريبەسى دامۋدىڭ ناقتى مودەلى بولىپ تابىلادى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن سۇلەيمەن مامەت.
– تىلەكتەس يساباي ۇلى, “قازىر بوي جارىستىراتىن زامان ەمەس, وي جارىستىراتىن زامان”, دەپ ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ايتقانداي, وركەنيەت كوشىنە ورەلى دە وركەندى ىسپەن قوسىلامىز دەپ جاتقان تۇستا قازاق توپىراعىندا تامىر تارتۋى جاعىنان ۇلتىمىزعا جاقىن قاراشاڭىراق, ءسىز باسقارىپ وتىرعان ۋنيۆەرسيتەت ەكەنى راس. وسى ءبىلىم ورداسىنىڭ ارعى-بەرگى تاريحى تۋرالى اتاۋلى كۇن قارساڭىندا از-كەم مالىمەت بەرە كەتسەڭىز.
– وتكەن تاريح, بىتكەن ءىس, شىققان بيىك, الار اسۋ جايلى اڭگىمە قوزعار بولساق, ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ ىرگەتاسى اگرارلىق ءوندىرىس پەن عىلىمدى دامىتۋ ماقساتىندا وتكەن عاسىردىڭ 30 جىلدارىندا قالانعان ەدى. ناقتىلاي تۇسسەك, 1929 جىلى 1 قازاندا الماتى زووتەحنيكالىق-مالدارىگەرلىك ينستيتۋتى قۇرىلسا, كەلەسى جىلدىڭ 5 قازانىندا قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتى شاڭىراق كوتەردى. “الدىڭعى تولقىن اعالار, كەيىنگى تولقىن ىنىلەر”, دەپ دانىشپان اباي ايتقانداي, وسى جەردە مەن ەكى وقۋ ورنىنىڭ العاشقى قادامىنان نىق باسۋعا بەلسەنە كىرىسكەن اعا ۇرپاقتىڭ ەرەن ەڭبەگىن, كورسەتكەن ۇلگىسىن, قيلى كەزەڭدەردەگى قيىندىقتارعا توزە وتىرىپ, جاستارعا ءبىلىم بەرىپ, تاربيە ۇيرەتۋدەگى قاجىر-قايراتىن ەرەكشە اتاپ ايتۋدى ازاماتتىق پارىزىم دەپ سانايمىن. ارينە, ءبارىن بىردەي ءتىزىپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس. الماتى زووتەحنيكالىق-مالدارىگەرلىك ينستيتۋتىنىڭ ءبىرىنشى ديرەكتورى, عالىم-ميكروبيولوگ ي.سايكوۆيچ دەسەك, ودان كەيىن ل.اتايانتس, س.ارعىنشيەۆ, م.يۋنۋسوۆ, ە.بايعاراەۆ, ا.انتيپەنكو, م.رۋداكوۆ, س.ەفيموۆ, د.زىكوۆ, ا.دزەرجينسكي, ف.مۇحامەدقاليەۆ, گ.قوناقباەۆ, م.ەرمەكوۆ, ز.قوجابەكوۆ, ق.سابدەنوۆ باسشىلىق ەتكەن ەدى. قازاق ينتەليگەنتسياسى, ونىڭ ىشىندە ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ, پروفەسسورلار ا.ەرمەكوۆ, ح.نۇرمۇحامەتوۆ جانە باسقالار ەلەۋلى ۇلەس قوسقان. قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتى شاڭىراق كوتەرگەندە ونىڭ ءبىرىنشى ديرەكتورى, ۇلتىمىزدىڭ ايتۋلى قايراتكەرلەرىنىڭ ءبىرى وراز جاندوسوۆ بولسا, ونىڭ جاقسى ءىسىن ح.چۋرين, ن.بەكەتوۆ, س.سىزدىقوۆ, ا.سەمباەۆ, د.اندريانوۆ, ا.جۇماتوۆ, ا.دوروفەەۆ, ە.تايبەكوۆ, ح.ارىستانبەكوۆ, ت.تازابەكوۆ, ب.شاح, ە.جۇمابەكوۆ جالعاستىرعان. 30-40-جىلدارى رەسەيدەن, ۋكراينادان, بەلورۋسسيادان كەلگەن وقىمىستىلار از بولماعان. ولاردىڭ قاتارىندا اكادەميك س.ۆىشەلەسسكي, پروفەسسور ي.ۆاسيلكوۆ, ۆ.اۆەربۋرگ, ا.لۋكين, ب.دومبروۆسكي, م.كالمىكوۆ, ن.كاراۆاەۆ, ۆ.كلەر, ۆ.كەللەرمان, ت.ب. سول سەكىلدى جەمىس-جيدەك فاكۋلتەتىنە وقىتۋشىلىققا شاقىرىلعان پروفەسسورلار ا.دراگاۆتسەۆ, س.كالمىكوۆ, عالىمدار م.راستەگاەۆ, پ.ەرينبۋرگ, ينجەنەرلىك تەحنولوگيا سالاسىنىڭ وقىتۋشى-پروفەسسورلارى ي.ساحاروۆ, ە.دىحمان, كيەۆتەن كەلگەن ا.ۆاسيلەنكو, ۆ.ۆەدەرنيكوۆ, ورمان شارۋاشىلىعىن جەتىك مەڭگەرگەن پروفەسسور ا.فەدەروۆ, اتاقتى ەكونوميست, پروفەسسور ا.چايانوۆ جانە گيدروتەحنيكا ماماندىعىنىڭ ىرگەتاسىن قالاعان پروفەسسور ل.تاجىباەۆتىڭ ەڭبەگى ەرەكشە.
قازاق قىزدارىنىڭ اراسىنان شىققان العاشقى اكادەميك نايليا بازانوۆانىڭ عىلىمي جولى جانە ەڭبەگى قازىرگى ۇرپاققا ۇلگى. ۇلتىمىزدىڭ جارقىراپ شىققان شوق جۇلدىزدارىنىڭ ءبىرى كارىم مىڭباەۆقا بۇگىنگى ۇرپاق ەرەكشە ىلتيپاتپەن قارايدى. ال وقۋ ورنى تۇلەكتەرىنىڭ اراسىنان كەشەگى كەڭەس داۋىرىندە دە, ودان كەيىنگى تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا دا ەل دامۋىنا ەرەكشە ۇلەس قوسىپ, وتانىمىزدىڭ ابىرويىن اسىرعان اسىل اعالارىمىز بەن ابزال اپكەلەرىمىز از بولعان جوق. سولاردىڭ قاتارىندا ءۇش قاھارمان – كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, 30 ازامات ەڭبەك ەرى اتاعىن العان ەكەن. وعان قوسا 80 تۇلەگىمىز كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى بولسا, 50 عالىم قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگىنە سايلانعان, 12 ادام مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى اتانىپ وتىر. مۇنىڭ ءوزى ءبىلىم ورداسىنىڭ ءمارتەبەسىن كوتەرىپ قانا قويماي, ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ جوعارى ساپالى كورسەتكىشى بولىپ تابىلادى.
– مۇنى وتكەن كۇندەردىڭ بەل-بەلەسى دەسەك, ەكى وقۋ ورنىن ءبىر ارنادا توعىستىرىپ, تاۋەلسىز وتانىمىزدىڭ قارقىندى دامۋىنا قاجەت دەپ قايتا جاڭعىرتقان قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتتى تۋرالى وي ساباقتاساڭىز.
– ۋنيۆەرسيتەت تاريحىنىڭ ەكىنشى كەزەڭى 1996 جىلدان باستالادى. سول جىلى جوعارىدا ايتقان ەكى ينستيتۋتتىڭ نەگىزىندە قازاق مەملەكەتتىك اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتى قۇرىلدى. ونى باسقارۋ بەلگىلى قوعام قايراتكەرى, قازىرگى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, بەلگىلى ەكونوميست-عالىم, اكادەميك كەنجەعالي ساعاديەۆكە جۇكتەلدى. اگرارلىق كەشەندى نارىق تالابىنا ساي دامىتۋ جولىندا بىلىكتى كادر ازىرلەۋ ءۇشىن وقۋ ورنىنىڭ بەدەلىن ارتتىرۋ نيەتىندە ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ارنايى جارلىقپەن ۇلتتىق مارتەبە بەردى. ءسويتىپ, قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى دەگەن دارەجەگە كوتەرىلدى.
– وسىنداي ابىرويعا يە بولعان ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتكە قويىلار تالاپ تا, جۇكتەلەر مىندەت تە از بولماسا كەرەك. مۇنىمەن قاتار, ءبىلىم بەرۋ ىسىندە وقىتۋشى-پروفەسسورلاردىڭ ءرولى ەرەكشە ەكەنى دە بەلگىلى عوي.
– سۇراعىڭىزدىڭ توركىنىن ءتۇسىنىپ وتىرمىن. پروفەسسور-وقىتۋشىلاردىڭ ساپالىق قۇرامى قانداي دەگەندى مەڭزەيتىن بولارسىز. ءبىلىم ورداسىنىڭ باستى قۇندىلىعى – ادام كاپيتالىنان تۇراتىنى, ونىڭ التىن دىڭگەگى وقىتۋشىلار ەكەنى ەش تالاس تۋدىرمايدى. وقۋ ورنىندا 7 فاكۋلتەت جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ قۇرامىندا 40 كافەدرا بار. سول كافەدرالاردا 600-دەن استام وتانىمىزعا تانىلعان پروفەسسور, عىلىم دوكتورلارى مەن كانديداتتار قىزمەت ەتەدى. جەكەلەگەن كافەدرا وقىتۋشىلارىنىڭ بارلىعى دەرلىك 100 پايىز عىلىمي اتاققا يە بولعاندار. وتانىمىزدىڭ ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اگرارلىق عىلىمدار جونىندەگى بولىمشەسى ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتە ورنالاسقان. 37 اكادەميك وسى بولىمشەنى ورتاق ىسكە جۇمىلدىرىپ, اگرارلىق ءبىلىم مەن عىلىمدى دامىتۋ ماسەلەلەرىن جان-جاقتى زەرتتەپ, زەردەدەن وتكىزۋدە.
وقىتۋشىلار تالاپكەرلەرگە ءبىلىم بەرىپ, تاربيە ۇيرەتۋمەن قاتار, جاس ىزدەنۋشىلەردىڭ عىلىممەن اينالىسۋىنا قولۇشتارىن سوزىپ وتىرادى. التى ديسسەرتاتسيالىق كەڭەستە ولاردىڭ عىلىمي جۇمىستارىن قورعاۋعا, بىلىكتىلىگىن ارتتىرىپ, ءبىلىمدەرىن جەتىلدىرۋگە جاناشىرلىق تانىتادى. ەل ەكونوميكاسىنىڭ قارقىندى دامىپ, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ كوتەرىلۋىنەن بولار, سوڭعى جىلدارى كانديداتتىق جانە دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاۋعا تالپىنعان ىزدەنۋشىلەر سانى ارتىپ كەلەدى. رەسپۋبليكالىق ساراپتاۋ كەزىندە وزدەرىنىڭ عىلىمداعى, ءبىلىم بەرۋ ىسىندەگى جەتىستىكتەرىمەن تانىلعان 57 پروفەسسور-وقىتۋشىلار “ۇزدىك وقىتۋشى” گرانتىن جەڭىپ الىپ, سونىڭ ءناتيجەسىندە ولار ستۋدەنتتەردى ءبىلىم مەن عىلىم يننوۆاتسياسىنا باۋلۋ ۇستىندە. ءبىر جىلدا 20 وقىتۋشىنىڭ “ۇزدىك وقىتۋشى” مەملەكەتتىك گرانتىنا يە بولۋى رەسپۋبليكامىزداعى ەڭ جوعارى كورسەتكىش جانە ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ زور ماقتانىشى بولىپ تابىلادى.
بۇعان قوسا بۇگىنگى تاڭدا ۋنيۆەرسيتەت ۇجىمى باكالاۆرياتتىڭ – 39, ماگيستراتۋرانىڭ – 38, PhD دوكتورانتۋرانىڭ 15 ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم بەرۋدە.
2009 جىلعى جەلتوقسان ايىندا ۋنيۆەرسيتەت ۇلتتىق اككرەديتتەۋ ورتالىعىنان ينستيتۋتسيونالدىق اككرەديتاتسيادان, ال بيىلعى جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا مەملەكەتتىك اتتەستاتسيادان تابىستى ءوتتى.
– ءبىر وقۋ ورنىنىڭ 80 جىلدىق تاريحىن ءبىر سۇحباتتىڭ اياسىنا سىيعىزۋ مۇمكىن ەمەس. دەگەنمەن اۋىل شارۋاشىلىعى ءبىلىمى مەن عىلىمىنىڭ كوشباسشىسى سانالاتىن وقۋ ورنى قانداي ۇلگى-ونەگەسىمەن وزگەلەردى ءتانتى ەتىپ وتىر؟
– بۇل سالاداعى نەگىزگى مىندەت – اگروونەركاسىپتىك كەشەنگە مامان دايىندايتىن وتانىمىزداعى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ وقۋ-ادىستەمەلىك جۇمىستار بويىنشا ءوزارا قارىم-قاتىناسىن ءۇيلەستىرۋ, باعىت-باعدار بەرۋ. ۋنيۆەرسيتەتتە رەسپۋبليكالىق وقۋ-ادىستەمە كەڭەسى, وقۋ-ادىستەمە سەكتسياسى قۇرامىندا “ەگىنشىلىك”, “مال شارۋاشىلىعى”, “اگروينجەنەريا”, “ۆەتەريناريا”, “ورمان جانە جەر شارۋاشىلىعى” باعىتىنداعى ماماندىقتار بويىنشا 5 سەكتور قۇرىلدى. اگرارلىق سالاعا مامان دايىندايتىن بارلىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ بەلدى عالىم-وقىتۋشىلارى وسى سەكتورلاردىڭ مۇشەسى. اتقارىلعان سالماقتى جۇمىستاردىڭ ءبىرى رەتىندە ايتار بولسام, وسى وقۋ-ادىستەمە سەكتسياسىنىڭ تىكەلەي ۇسىنىسىمەن ماماندىقتاردى جىكتەۋ كەزىندە زامان تالابىنا ساي ءتورت جاڭا ماماندىق ەنگىزىلدى. ولار “جەمىس-كوكونىس شارۋاشىلىعى”, “جەردى مەليوراتسيالاۋ, باپتاۋ جانە قورعاۋ”, “وسىمدىك قورعاۋ جانە كارانتين”, “اۋىل شارۋاشىلىعىن ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتۋ”. رەسپۋبليكامىزداعى بارلىق اگروونەركاسىپ سالاسىنا ماماندار دايارلايتىن جوو ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە دايىندالعان باكالاۆريات بويىنشا 39, ماگيستراتۋرا بويىنشا 38 ماماندىعىنان مەملەكەتتىك جالپىعا مىندەتتى ءبىلىم بەرۋ ستاندارتتارى مەن 300-دەن استام پاندەردىڭ تيپتىك وقۋ باعدارلامالارى نەگىزىندە ءبىلىم بەرەدى.
ءبىلىمنىڭ قاينار كوزى – كىتاپ, ياعني وقۋلىقتار مەن وقۋ قۇرالدارى ەكەنى انىق. وسى ورايدا وقۋ-ادىستەمە سەكتسياسى تاراپىنان باسپاعا ازىرلەنگەن قولجازبالارعا ەرەكشە تالاپ قويىلۋدا. عىلىم جەتىستىكتەرى مەن وقىتۋ ءۇردىسى ۇشتاسىپ, ول ومىردەگى شىندىقپەن جالعاسسا, تاجىريبەلىك تاعىلىمدار جان-جاقتى قامتىلىپ, مۇنىڭ ءبارى تۇسىنىكتى باياندالسا, ونداي وقۋلىقتىڭ جەمىستى بولاتىنى ءسوزسىز. ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پروفەسسور-وقىتۋشىلارى مەملەكەتتىك تىلدە دايىندالاتىن وقۋلىقتاردىڭ ساپاسىنا باسا نازار اۋدارۋدا. اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتتەردە نەگىزىنەن – ءبارىمىزدىڭ التىن تۇعىرىمىز سانالاتىن اۋىل جاستارى وقيدى. ولاردىڭ كوبى قازاق مەكتەپتەرىنىڭ تۇلەكتەرى. سول سەبەپتى, جوعارىدا ايتقانداي, مەملەكەتتىك تىلدە جارىق كورەتىن وقۋ-ادىستەمەلىك ماتەريالداردىڭ ساپاسىنا كوڭىل ءبولۋ سودان تۋىنداپ وتىر. ءاربىر قولجازبا وقۋ-ادىستەمەلىك سەكتسيادا جان-جاقتى ساراپتامادان ءوتىپ, ءار تاراۋ, تارماعى تالقىلانىپ, تالاپقا ساي بولعان جاعدايدا عانا باسپاعا ۇسىنىلادى.
– جوعارى وقۋ ورنىنىڭ نەگىزگى ماقساتى – سالاعا قاجەت ءبىلىمى مىقتى, سول مىقتى ءبىلىمدى تاجىريبەدە مۇلتىكسىز جۇزەگە اسىراتىن مامان دايىنداۋ عوي. دايىندالعان مامان ەل كولەمىندە قالىپ قويماي, الەمدىك دەڭگەيگە بىرتە-بىرتە كوتەرىلىپ, زامان تالابىنا جاۋاپ بەرۋىن قوعام قاجەتسىنىپ وتىر. اسىرەسە ەۋروپالىق ءبىلىم كەڭىستىگى ەلىمىزدە كەڭ قانات جايىپ كەلەدى. بۇل تۇرعىدا سىزدەردىڭ ۋنيۆەرسيتەت قانداي ىستەر اتقارىپ جاتىر؟
– توماعا-تۇيىقتىق جاھاندانۋ زامانىندا اياققا تۇساۋ بولاتىنىنا كوز جەتتى. بارىس-كەلىس, الىس-بەرىس داۋىرىندە ەلدىك بەينەڭدى ساقتاپ قالۋدىڭ جولى – دامىعان ەلدەردىڭ جاقسىسىن الا وتىرىپ, سونى جەتىلدىرىپ قولدانا بىلۋدە بولىپ تۇر. مۇنداي يگىلىكتى ءىستى جۇيەلى اتقارعان مەملەكەتتەردىڭ كەلەشەگى كەمەلدەنگەن ۇستىنە كەمەلدەنىپ كەلدى. ءبىزدىڭ وتانىمىزدا تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا بۇرىنعى قۇرساۋدى لاقتىرىپ تاستاپ, تورتكۇل دۇنيەدەگى وڭ وزگەرىستەردىڭ وزىمىزگە تىكەلەي قاتىسى بارىن ەل دامۋىنا كىرىكتىرىپ جاتىرمىز. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە, ءبىلىم سالاسىنا قاتىستى ءدۇنيەلەردى ەلدىك مەنتاليتەتىمىزگە, ۇلتتىق ەرەكشەلىگىمىزگە ورايلاستىرىپ, ورنىقتىرا باستادىق. وركەنيەت كوشىنە بەت بۇرعان ەلگە مۇنداي قاسيەت اسا قاجەت. عىلىمي-تەحنيكالىق جانە ەكونوميكالىق پروگرەستىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشى ءبىلىم مەن عىلىمدا جاتىر عوي. ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا ارتتا قالۋ مەملەكەتتىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنە كەرى اسەر ەتەدى. الەمدەگى 47 مەملەكەتتىڭ ءبىرى بولىپ وتانىمىزدىڭ بولون پروتسەسىنە قوسىلۋى سونىڭ ادەمى كورىنىسى بولسا كەرەك. جانە ءبىزدىڭ ەل – ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى اراسىندا ەۋروپالىق ءبىلىم بەرۋ ۇردىسىنە ەنىپ, تولىققاندى مۇشە بولعان العاشقى مەملەكەت. بولون دەكلاراتسياسىنا قول قويۋ جوعارى ءبىلىم ساپاسىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىپ, مامانداردىڭ الەمدىك ەڭبەك نارىعىندا ءوز ورنىن ىركىلمەي تابۋىنا جول اشادى.
ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەت وسى ۇدەرىستىڭ نەگىزى بولىپ تابىلاتىن ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ۇلى حارتياسىنا ەلىمىزدەگى 30 جوعارى وقۋ ورنىنىڭ اراسىنان العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ 2003 جىلى قول قويعان ەدى. بۇل شارا ءبىلىم ورداسىندا دايىندالاتىن ماماندىقتاردىڭ وقۋ باعدارلامالارى مەن وقۋ جوسپارلارىن ەۋروپالىق ستاندارتتارعا ءسايكەستەندىرۋگە, اكادەميالىق دارەجەلەردىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالۋىنا, كرەديتتىك تەحنولوگيا بويىنشا سىناقتاردىڭ بىرلىك جۇيەسىن ەنگىزۋ ارقىلى اكادەميالىق ۇتقىرلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە, ەكى ديپلومدىق ءبىلىم باعدارلاماسىنىڭ جۇزەگە اسۋىنا مۇمكىندىكتەر تۋدىردى.
قازىر ءبىزدىڭ وقۋ ورنىنداعى فاكۋلتەتتەردە باكالاۆرياتتىڭ 39 جانە ماگيستراتۋرانىڭ 38 ماماندىعى بويىنشا 10 مىڭنان استام ستۋدەنت ءبىلىم الۋدا. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ 80 جىلدىق تاريحىندا 135 مىڭعا جۋىق اگرارلىق سالانىڭ ساپالى ماماندارىن دايىنداپ, ساپقا قوستىق. جالپى, ۋنيۆەرسيتەت كوپ جاقتى, وتە كۇردەلى قۇرىلىم. مۇندا ءبىلىم بەرۋ, كاسىپكەر دايىنداۋ, عىلىمدى ۇيىمداستىرۋ, وقۋ ادىستەمەلىك جۇمىستى جولعا قويۋ, ءبىلىمدى وندىرىسپەن ۇشتاستىرۋ جانە عىلىمي جاڭالىقتاردى تاجىريبە جۇزىندە ورىنداۋ سەكىلدى سان-سالا ءبىر ارنادا توعىسىپ جاتادى. وسىنىڭ ءبارىن جۇزەگە اسىرۋدا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بەلگىلەپ بەرگەن ستراتەگيالىق باسىم باعىتتار ءبىز ءۇشىن تەمىرقازىق ءتارىزدى. ماسەلەن, بيىلعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا پرەزيدەنت: “جوعارى ءبىلىم ساپاسى ەڭ جوعارى حالىقارالىق تالاپتارعا جاۋاپ بەرۋى ءتيىس. ەلدەگى جوو-لار الەمنىڭ جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ رەيتينگىنە ەنۋگە ۇمتىلۋلارى كەرەك”, دەپ مىندەت جۇكتەدى. بۇل دەگەنىمىز, مامان دايىنداۋ مەن عىلىمدى دامىتۋ جولىنداعى ۇمتىلىستارعا باعىت-باعدار عوي. وسىنداي ۇلكەن ىستەردى اتقارۋ جولدارىن ۇسىنعان مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامىتۋدىڭ 10 جىلدىعىنا ارنالعان باعدارلاما تاۋەلسىز ەلدىڭ 18 جىلدا جاساعان جۇمىسىنان سالماقتى ەكەنىن اتاپ ءوتىپ, تەك قانا شيكىزاتقا سەنىپ وتىراتىن بولساق, وندا جاعدايىمىزدىڭ مۇشكىل بولاتىنىن الەمدىك داعدارىس كورسەتىپ بەرگەنىن جەتكىزىپ, بۇل ىستە جۇرت بولىپ جۇمىلۋ قاجەتتىگىن العا تارتتى. وتانىمىز 2020 جىلعا دەيىنگى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋعا كىرىستى. ۇستىمىزدەگى جىلى 5 ميلليارد دوللاردان استام قاراجات جۇمسالاتىن 144 جوبا اياقتالاتىنى ءمالىم. ال قۇنى 26 ميلليارد دوللاردى قۇرايتىن 47 جوبا جۇزەگە اسادى. مۇنداي ءجىتى قيمىل ەلىمىزدىڭ شيكىزات وندىرۋدەن قۇتىلىپ, ءوندىرىستى ەلگە اينالۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى. وسىنداي اۋقىمدى ءىستى اتقارۋ كەزىندە بىلىكتى مامان دايىنداۋ ماسەلەسىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى تاياۋدا وتكەن شەتەل ينۆەستورلار كەڭەسىنىڭ كەزەكتى 23-پلەنارلىق وتىرىسىندا اتاپ ءوتتى. اسىرەسە, زامان تالابىنا ساي جاڭا ماماندىق يەلەرىن وقىتۋ جايىن قوزعاعان ەلباسى “بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020” باعدارلاماسى اياسىندا الداعى جىلى شەشىلەتىن ءۇش ماسەلەگە كوڭىل اۋداردى. ول – كادرلار دايارلاۋ, بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ جانە جاستار تاجىريبەسىن جۇزەگە اسىرۋ. پرەزيدەنت ءوز ەلىمىزدە دايىندالعان مامانداردى بىرتە-بىرتە بارلىق سالانىڭ تۇتقاسىن ۇستايتىن تۇعىرى مىقتى ەتىپ قالىپتاستىرۋ كەرەكتىگىن دە تىلگە تيەك ەتتى. ەندەشە, بۇل جۇمىستاردى بولاشاقتا دوڭگەلەنتىپ اكەتەتىن جاستاردى باسەكەگە قابىلەتتى ەتىپ شىعارۋ قاجەتتىگى كۇن ساناپ ارتىپ كەلە جاتىر.
– الەمدەگى بەلدى دە بەدەلدى وقۋ ورىندارىمەن بايلانىستارىڭىزدىڭ بار ەكەنىنەن حاباردارمىز. وسى تۋرالى تاراتىپ ايتا كەتسەڭىز.
– ايتايىن. حالىقارالىق بايلانىس دەگەندە دۇنيەجۇزىنىڭ كوپتەگەن اگرارلىق سالادان ءبىلىم بەرەتىن, عىلىممەن اينالىساتىن ۋنيۆەرسيتەتتەرىمەن تابىستى بايلانىستار بارشىلىق. جالپى سانى 500-گە تارتا ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتتەرى مەن ۇستازدارى, جاس عالىمدار قاۋىمى شەتەلدىك ءتاجىريبەدەن ءوتتى. الەمدىك 300 اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جاھاندىق كونسورتسيۋمىنىڭ مۇشەسى بولىپ تابىلامىز. 157 ەليتالى جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىندا مەموراندۋم قابىلدانىپ, 53 ۋنيۆەرسيتەتپەن ناقتى تاجىريبە الماسۋ جۇمىستارى جۇزەگە اسىرىلۋدا. اتاپ ايتقاندا, گەرمانيانىڭ ۆاينشتەفان ۋنيۆەرسيتەتىمەن بىرىككەن ەكى ديپلومدىق ماگيسترلىق كۋرس ءوز ناتيجەسىن بەردى. اسىرەسە, شەتەلدىك ەكونوميكانى باسقارۋ, يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى, عىلىمي زەرتتەۋلەردى جۇرگىزۋ بويىنشا جاڭا ادىستەردى مەڭگەرگەن 59 ماگيستر وقۋلارىن ءبىتىرىپ شىقتى. بۇل كۋرستى گەرمانيانىڭ تاۋەلسىز اككرەديتاتسيالىق كوميسسياسى زاڭداستىرىپ, ءبىزدىڭ ەلدىڭ ديپلومىمەن قوسا, وزدەرىنىڭ ديپلومىن, سەرتيفيكاتتى بىتىرۋشىلەرگە سالتاناتتى تۇردە تاپسىردى. كۋرسقا ساباق بەرگەن وقىتۋشىلار گەرمانيانىڭ, ۋكراينانىڭ جانە رەسەيدىڭ ىرگەلى وقۋ ورىندارىندا دايىندىقتان وتكەن ەكەن. حالىقارالىق TEMPUS جوبالارى بويىنشا ءبىز گوللانديا, پولشا, اۆستريا, گەرمانيا, يسپانيا, بەلگيا, اقش, ۆەنگريا جانە رەسەي اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ وقۋ ۇردىسىمەن, تاجىريبەلەرىمەن تەرەڭ تانىستىق. سونىڭ نەگىزىندە بىزدەگى وقۋ ساپاسىنا باعا بەرۋدىڭ وزىندىك جۇيەسى جاسالدى. بۇل جۇيە رەسپۋبليكانىڭ نەگىزگى 6 جوعارى وقۋ ورنىنا تاراتىلدى. TEMPUS جوباسى شەڭبەرىندە “قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا PhD باعدارلاماسىن جاساۋ” ىسكە اسىرىلدى. قازىرگى ساتتە 15 PhD دوكتورانتۋرا ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى بويىنشا 28 دوكتورانت وقۋدا. ولارعا عىلىمي جەتەكشىلەر بولىپ ۆەنگريا, پولشا, گوللانديا, بەلگيا, اقش, رەسەي جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ پروفەسسورلارى بەكىتىلىپ وتىر. دوكتورانتتار تاجىريبەلىك دايىندىقتى شەت ەلدەردە وتۋدە. قازىرگى ۋاقىتتا ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە اراب, ەگيپەت, فينليانديا ەلدەرىنىڭ دوكتورانتتارى مەن ماگيسترانتتارى ءبىلىم الۋدا. كەلەر جىلى فينليانديا, قىتاي, بولگاريا, تۇركيا, يتاليادان دوكتورانتتار كەلەدى.
تاياۋ مەرزىمدە “تابيعاتتى پايدالانۋ ەكونوميكاسى”, “اگرارلىق ەكونوميكا” ماگيستراتۋرا ماماندىقتارى بويىنشا اقش-تىڭ نەۆادا جانە سولتۇستىك داكوتا ۋنيۆەرسيتەتتەرىمەن 2 ديپلومدىق ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى جولعا قويىلادى. وسىنداي باعدارلامالار “اگرارلىق ينجينيرينگ” ماماندىعىنان ۆەنگريانىڭ اۋليە يشتۆان اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتىمەن, “سۋ رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋ” ماماندىعىنان يتاليانىڭ اليكانتە ۋنيۆەرسيتەتىمەن بىرلىكتە جۇمىس جاساۋدى قولعا الماقپىز. اكادەميالىق موبيلدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىنداعى شارالار دا ىسكە اسىرىلۋدا. ءبىلىم باعدارلامالارىن, وقۋ ادىستەمەلەرىن جەتىلدىرۋدەگى, ستۋدەنتتەرگە ءدارىس وقۋداعى جەتىستىكتەرى ەسكەرىلىپ, اقش, كانادا, گەرمانيا, بولگاريا, ءۇندىستان, جاپونيا, قىتاي مەملەكەتتەرىنىڭ 30 وقىتۋشىسىنا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ “قۇرمەتتى پروفەسسورى” اتاعى بەرىلدى.
حالىقارالىق بايلانىستار سالاسىنداعى ەڭ باستى جەتىستىكتەرىمىزدىڭ ءبىرى – “ەراسمۋس مۋندۋس: اشىق ىنتىماقتاستىق تەرەزە” حالىقارالىق باعدارلاما گرانتىنا يە بولۋىمىز. اتالمىش باعدارلاما نەگىزىندە ۋنيۆەرسيتەت ۇستازدارى مەن جاس عالىمدارى ەۋروپا جانە اقش-تىڭ ەليتالى جوعارى وقۋ ورىندارىندا حالىقارالىق باعدارلامالار نەگىزىندە تاجىريبەدەن وتەتىن بولادى.
– ءبىلىم مەن عىلىم تارازى باسىندا ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ وتىراتىن رۋحاني قۇندىلىق ەكەنىنە ەجەلدەن قانىقپىز. بۇل باعىتتاعى اتقارىلعان جۇمىس, الداعى مىندەت از ەمەس بولار.
– يننوۆاتسيالىق جانە يندۋستريالىق جوبا باعىتتارىن باسشىلىققا العان ۇجىم عالىمدارىنىڭ ىزدەنىستەرى اتاپ وتەرلىك. سونىڭ ءناتيجەسىندە قول جەتكەن جەتىستىكتەرىمىز دە ناقتىلىعىمەن دايەكتەلۋدە. ۋنيۆەرسيتەتىمىزدەگى 3 عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى مەن 3 عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ عىلىمي-پەداگوگيكالىق الەۋەتى جوعارى, جان-جاقتى دامىعان وقىمىستىلارى وتان الەۋەتىن ارتتىرۋ جولىندا تىڭ قادامدارعا, ەل مەن جەردىڭ, حالىقتىڭ بولمىسىنا ساي كەلەتىن زەرتتەۋلەرگە جەتە ءمان بەرىپ, تامىرى تەرەڭدە جاتقان زەردەلەۋ جۇمىستارىنا ۇمتىلۋ ۇستىندە.
– رەسپۋبليكامىزداعى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ جولى قايسى؟ وسى تۇرعىدا سىزدەردىڭ تاراپتارىڭىزدان قانداي جۇمىستار اتقارىلۋدا؟
– پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ بيىلعى جولداۋىندا حالىقتىڭ دەنساۋلىعى – ول قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق ماقساتتارىنا جەتۋدەگى تابىسىنىڭ اجىراماس قۇرامداس بولىگى ەكەنىن ەرەكشە اتاپ كورسەتتى. وسىعان بايلانىستى كوتەرمە ساۋدا سالاسىندا ازىق-ت ۇلىك ساپاسىن قاداعالاۋدى كۇشەيتۋ باستى نازارعا الىندى.
جوعارىدا اتالىپ وتكەندەي, ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋ, كەلەشەك ۇرپاقتىڭ ءتانىنىڭ تازا, جانىنىڭ مۇڭسىز بولۋى جولىندا, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ عىلىمي وڭتايلى تاسىلدەرىن جاساۋدا. جاپونيانىڭ Sumadse كومپانياسىمەن قول قويىلعان مەموراندۋمعا بايلانىستى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى مەن قورشاعان ورتانى قورعاۋ جونىندە جاڭا عىلىمي زەرتحانا اشۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. بۇل الماتى قالاسىنىڭ ساۋدا ورىندارى مەن بازارلارىنا تۇسەتىن ونىمدەردىڭ گەندىك موديفيكاتسيالانعان ورگانيزمدەردىڭ قۇرامىن انىقتاۋ جونىندەگى زەرتحانا رەتىندە جۇمىس جاسايتىن بولادى. اتالعان زەرتحانا قازىردىڭ وزىندە ءىرى جوبالارمەن اينالىسىپ جاتقان ينجەنەرلىك بەيىندەگى “ەلەكتروندى ميكروسكوپيا” زەرتحاناسىمەن تىكەلەي بايلانىستى جۇمىس جۇرگىزەدى. ول زەرتحانادا ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارىنا نانو دەڭگەيىندە جۇمىس جاساۋعا, اۋىلشارۋاشىلىق جانە تاماق ونىمدەرىنىڭ قۇرامىن تولىق انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وندا ورناتىلعان ميكروسكوپ ءدان, ەت, ءسۇت, ءجۇن, مەتالل جانە باسقا دا ءونىم ۇلگىلەرىن 50 مىڭنان ميلليون ەسەگە دەيىن ۇلعايتىپ كورسەتەدى. ءارى ءونىمنىڭ ىشكى قۇرىلىمىن ساقتاي وتىرىپ, توڭازىتىلعان جانە ىلعالدى نىسانداردىڭ ءبىر ۋاقىتتا بەس ۇلگىسىن زەرتتەپ, زەردەلەيدى.
JEM-1011 ەلەكتروندى ميكروسكوپتا ۋلترارەنتگەن ساۋلەسىنىڭ كومەگىمەن ماتەريالدىڭ قۇرامىن, كريستالدار مەن بولىكتەرىنىڭ مولشەرىن انىقتاۋ, كريستالدىق بولشەكتى يدەنتيفيكاتسيالاۋ, امورفتى دەنەنىڭ ساندىق ارا قاتىناسىن جۇيەلەۋ, كريوميكروسكوپيا, پاتولوگيا جۇمىستارىن ورىنداپ شىعۋعا بولادى. سول سياقتى JSM-6510 LA كوشىرەتىن ميكروسكوپتىڭ كومەگىمەن ناقتى اۋماق ۇلگىسىندە ساپالىق جانە ساندىق تالداۋ, ودان الىنعان ەلەمەنتتەردىڭ پروفيلدىك قۇرىلىمىن ءبولۋ, ۋچاسكە ەلەمەنتتەرىنىڭ كارتالىق ءبولىنىمدەرىن, بولشەكتەردى, كلەتكالى توموگرافيا ارقىلى ونىڭ ءتۇيىنىن شەشۋ زەرتحاناعا پايدالانۋعا بەرىلگەن سوڭ ەش قيىندىق تۋعىزبايدى. اتالعان شارالار ەلىمىزگە سىرتتان كەلەتىن ونىمدەردىڭ ساپاسىن قاداعالاۋعا زور مۇمكىندىكتەر تۋعىزىپ قانا قويماي, حالىق دەنساۋلىعى – باستى بايلىق دەگەن قاعيدانى ورنىقتىرۋعا كەڭىنەن سەپتىگىن تيگىزەدى.
– وقۋ ورنىنىڭ ارعى-بەرگى تاريحىنان, اتقارىلىپ جاتقان كادەلى ىستەرىنەن ماعلۇمات بەردىڭىز. ءال-فارابي بابامىز تاربيەسىز بەرگەن ءبىلىمنىڭ قۇمعا قۇيعان سۋمەن تەڭ بولاتىنىن وسيەت ەتىپ ايتىپ كەتكەن ەكەن. وسى ارادا جاستار تاربيەسى تۋرالى ايتار وي-بايلامدارىڭىز بار شىعار.
– قازىرگى كۇردەلى قوعامدا ءبىلىم بەرۋ قانشالىقتى وزەكتى بولسا, تاربيە ۇيرەتۋ دە سونشالىقتى ماڭىزدى. سوندىقتان مەن ۋنيۆەرسيتەت باسشىسى رەتىندە ءبىلىم مەن تاربيەنى قاتار جۇرگىزۋدى دۇرىس دەپ سانايمىن. مامان ءبىلىمدى بولا تۇرىپ تاربيەسىز بولسا, وندا قوعامعا پايداسى شامالى. ءبىلىم مەن تاربيەنىڭ تارازى باسىنداي تەڭ تۇرۋى داۋسىز فورمۋلا.
مەن رەكتور رەتىندە ستۋدەنتتەرگە ەرەكشە قۇرمەتپەن قارايمىن. ارقايسىسىن ءوز ۇلىم, ءوز قىزىم دەپ ەسەپتەيمىن. 11 وقۋ كورپۋسىندا, 10 جاتاقحانادا, 2 سپورتتىق ساۋىقتىرۋ كەشەنىندە, 2 ستاديون, 6 اسحانا مەن قوعامدىق تاماقتاندىرۋ ورىندارىندا ءجيى بولىپ, كەزدەسۋلەر وتكىزىپ, جاعدايلارىمەن تانىسىپ وتىرامىن. اۋىلدان كەلگەن جاستاردىڭ كوزدەرىنەن ماعان دەگەن سەنىمدى جانە قۇرمەتتى كورگەن سايىن ولار دا بولاشاق قازاق زيالىسى ەكەنى ويعا ورالعاندا وزىمە جۇكتەلگەن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ارتا تۇسەتىنىن ۇنەمى سەزىنىپ جۇرەمىن. مىسالى, ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە وقيتىن شەتەلدىك قانداس باۋىر-ستۋدەنتتەر ۇسىنىسىمەن 80 جىلدىق مەرەكەگە وراي 500-دەي جاستار قازاقتىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن پاش ەتەتىن “قارا جورعا” ءبيىن ۇيرەنۋدە. تاۋبە, قازاق جاستارى قازاق ءبىلىمىن, عىلىمىن, ونەرىن جاڭا بيىكتەرگە كوتەرەتىنى ءسوزسىز. ولاردىڭ باقىتى مەن كەلەشەگى ەلىمىزدەگى ساياسي تۇراقتىلىق پەن قوعامدىق كەلىسىمگە بايلانىستى دەپ بىلەمىن. پرەزيدەنتىمىز وسى تۇرعىدا جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتىنا جاستار اركەز قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى. وتانىمىزداعى ەل تىنىشتىعىن, جاستاردىڭ باقىتتى ءومىرىن باياندى ەتۋ ماقساتىندا ءبىزدىڭ ستۋدەنتتەر “قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمدى قالىپتاستىرۋ – قازاقستان قوعامىنداعى تۇراقتىلىق پەن گۇلدەنۋدىڭ نەگىزى” اتتى رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا وتكىزىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە “قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتى ستۋدەنتتەرى رەسپۋبليكانىڭ كۇللى ستۋدەنت جاستارىنا ۇندەۋ” قابىلدادى. بۇل ۇندەۋ مەرزىمدىك باسىلىمداردا جارىق كورىپ, ستۋدەنتتەردىڭ قولداۋىنا يە بولدى.
وقۋ جۇيەسى ەۋروپا ستاندارتتارىنا بەيىمدەلگەنمەن – ۇلتتىق ۇلگىمىز ءبىر ساتتە نازاردان تىس قالماي, تاربيە جۇمىسى ءوز سالت-سانامىزعا ساي جۇرگىزىلىپ كەلەدى. عاسىرلار قويناۋىنان كەلە جاتقان حالىقتىق ۇلگى مەن ونەگە, ءتالىم مەن تاربيە عانا قازاقتى, ونىڭ ىشىندە جاھاندانۋدىڭ جاعىمسىز جاقتارىنان ساقتاپ قالماق. ءبىز مۇنى ءسوز جۇزىندە ەمەس, ستۋدەنتتەردى قاتىستىرا وتىرىپ, ءبىلىم جارىسىندا الەمدىك جەتىستىكتەردىڭ وزىعىن الىپ, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى جاڭعىرتۋدىڭ جولدارىن قاراستىرامىز. رۋحاني الەمى وزىق ۇلگىگە نەگىزدەلگەن تاربيە مازمۇندى بولماق. ونىڭ ۇستىنە ۋنيۆەرسيتەت تۇلەكتەرى ەلىمىزدىڭ ءار الۋان وڭىرىنە بارىپ قىزمەت ەتەدى. وندا قايماعى بۇزىلماعان, ءتىلىن, مادەنيەتىن قىزعىشتاي قورعاپ وتىرعان قارا- شاڭىراقتىڭ يەسى – حالقىمىز وتىر. ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ تاربيە جۇمىسى جانە جاستار ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋ شارالارى “2010-2014 جىلدارعا ارنالعان وقۋ-تاربيە جۇمىسىنىڭ پەرسپەكتيۆالىق جوسپارى”, “قازۇاۋ-دا قازاقستان رەسپۋبليكاسى جاستار ساياساتىن ىسكە اسىرۋ كونتسەپتسياسى”, “قازۇاۋ-دا ستۋدەنتتەرگە پاتريوتتىق تاربيە بەرۋ كونتسەپتسياسى” اياسىندا اتقارىلادى. رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزدىڭ ءبىر پاراسى ونەر دەسەك, “التىن ءدان” ءانسامبلى, اكادەميك ا.جۇبانوۆ اتىنداعى حالىق اسپاپتار وركەسترى, “گۇلبانۋ” بيشىلەر توبى, كۆن كوماندالارى قۇرامىندا ستۋدەنتتەر ءوز ونەرلەرىن ەلگە تانىتىپ كەلەدى. جاز ايلارىندا 500-دەن استام ستۋدەنت “جاسىل ەل” باعدارلاماسىنا تارتىلادى. ۋنيۆەرسيتەتىمىزدەگى شوقتىعى بيىك سالا – سپورت سالاسى. سپورتپەن اينالىسقان ستۋدەنتتەر جات قىلىقتان اۋلاق جۇرەدى. سوندىقتان دا باسشى رەتىندە مەن بۇل سالاعا ەرەكشە نازار اۋدارامىن. الماتىدا 40-قا جۋىق جوعارى وقۋ ورىندارى بار. سولاردىڭ ىشىندە تەك ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ گاندبولل, ۆولەيبول, باسكەتبول كوماندالارى جوعارى ليگادا ويناپ ءجۇر. ال ەرلەر ۆولەيبول كومانداسىنىڭ ەلىمىزدىڭ جوعارى ليگاسىنىڭ “ا” توبىندا ويناۋى ۇلكەن جەتىستىك. وسىنداي جۇمىستاردىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن اۋىل بالالارى ەكەنىن ايتا كەتسەم دەيمىن. ءبىزدىڭ باسكەتبولشىلار قالالىق, رەسپۋبليكالىق جارىستاردا الاڭدى دۇبىرگە بولەپ جۇرگەنى انىق. ءتىپتى, ارداگەرلەر اراسىندا ۆولەيبول كومانداسى جۇمىس ىستەيدى. وندا وينايتىنداردىڭ جاس مولشەرى 40-تان اسىپ, 70-كە تاياعاندار. ارداگەرلەردىڭ بۇل قاجىر-قايراتى قانشاما جاستارعا ۇلگى بولىپ ءجۇر دەسەڭىزشى. ولاردىڭ ويىن مانەرىن كورگەن ستۋدەنتتەردىڭ سەرپىلمەي قالۋى استە مۇمكىن ەمەس. مەن وسى ارادا كەشەگى بەيجىڭ وليمپياداسىندا ەل قورجىنىنا التىننان ولجا سالعان باقىت سارسەكباەۆتان باستاپ الەمدىك, ەۋروپالىق, ازيالىق ويىنداردىڭ تالاي جەڭىمپازدارى بولعان ازاماتتار ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ تۇلەگى ەكەنىن ماقتانىشپەن ايتامىن.
ءيا, تاربيە تاعىلىمدى بولعان جەردە بىلىمگە دە, بىلىككە دە, باسەكەگە دە كەڭ جول اشىلادى. ءحVىىى عاسىردا فرانتسۋز عالىمى روبەرت وۋەننىڭ: “جاستارعا بەرىلەتىن تاربيە كۇشتىلىگىنىڭ ارقاسىندا عانا جەتىلگەن قوعام پايدا بولادى” دەگەن سوزدەرى قازىر دە وزەكتىلىگىن جويعان جوق. ۋنيۆەرسيتەت بەلسەندى ستۋدەنتتەر مەن وقۋدا وزات اتانعاندارعا بەرەتىن “جاستار” سىيلىعىن تاعايىندادى. مەن جاستارعا 20 جاس پەن 30 جاس ارالىعىندا ءبىلىم مەن عىلىمدا بيىك اسۋلاردى باعىندىرۋعا بولاتىنىنا مىسالدار كەلتىرىپ جۇرەمىن. سونىڭ ءبىرى ءبىزدىڭ ءبىلىم ورداسىنىڭ العاشقى ۇستازدارىنىڭ قاتارىندا بولعان مۇحتار اۋەزوۆ 20 جاسىندا “ەڭلىك-كەبەك” پەساسىن جازعان. 21 جاسىندا جالپى قازاق جاستارىنىڭ ومبى قالاسىندا وتكەن قۇرىلتايىنا قاتىسىپ, ونىڭ اتقارۋ كوميتەتىنە مۇشەلىككە سايلانعان. ال شوقان ءۋاليحانوۆ 23-25 جاسىندا ايگىلى “ماناس” جىرىن قاعازعا تۇسىرگەن. ساتتار ەرۋباەۆ 23 جىل ءومىر ءسۇرىپ, قازاق ادەبيەتىنە اتىن التىن ارىپپەن جازىپ كەتتى. وسى جەردە قازاقتىڭ حاس باتىرى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ: “جيىرما جاس – ناعىز تاريحي ەرلىكتەر جاسايتىن كەز”, دەگەن ءسوزى ويىما ورالىپ وتىر.
جالپى, “ەلىڭ ءۇشىن ايانبا – ەرلىگىڭە سىن, جۇرتىڭ ءۇشىن ايانبا – جىگىتتىگىڭە سىن” دەگەن سول ۇلى تۇلعا ب.مومىش ۇلىنىڭ اتالى سوزىنە جۇگىنەر بولساق, جاڭا الەمدەگى – جاڭا قازاق ەلىنىڭ جاس بۋىنى – ءبىلىمدى, ەڭبەكسۇيگىش, ماقساتكەر, ءورشىل, نامىسشىل, وتانشىل, جالىندى, رۋحى مىقتى, ەلىنە ادال, جۇرتىنا جاناشىر, جىگەرلى بولۋى كەرەك. بۇل كەشەندى تاربيە ارقىلى عانا بويعا دارىپ, ويعا بەكيدى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, جاستار اراسىندا اتقارىلىپ جاتقان ءىس-شارالاردى ءبىر سۇحباتتىڭ اياسىدا تولىعىمەن قامتي المايتىنىمىز انىق. اڭگىمەمىزدى قورىتا ايتقاندا, 80 جىلدىق مەرەيتوي ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ دامۋ تاريحىن جۇيەلى سارالاۋ, بولاشاققا باسىم باعدار جاساۋعا نەگىز قالايدى. جانە ۋنيۆەرسيتەتتىڭ اگرووندىرىس سالاسىنا قاجەت كاسىبي ماماندار دايارلاۋ الەۋەتى, جەتىستىكتەردى باعىندىرۋدىڭ 80 جىلدىق تاجىريبەسى دامۋدىڭ ناقتى مودەلى بولىپ تابىلادى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن سۇلەيمەن مامەت.
