حالىقارالىق قانت ديابەتى فەدەراتسياسىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, 2019 جىلى وسى اۋرۋدان 4,2 ميلليون ادام قايتىس بولعان. ال الەمدە قانت ديابەتىمەن اۋىراتىن 20 مەن 79 جاس ارالىعىنداعى 537 ميلليون ادام بار ەكەن. بۇل ءار ونىنشى ادامنىڭ بىرەۋى دەگەن ءسوز. بۇل سان 2030 جىلعا قاراي 643 ميلليونعا, 2045 جىلعا قاراي 783 ميلليونعا دەيىن ءوسۋى مۇمكىن. اۋرۋدىڭ العاشقى بەلگىلەرى بىردەن بايقالمايتىن بولعان سوڭ, ول دەر كەزىندە انىقتالا بەرمەيدى. سوندىقتان قانت ديابەتىمەن اۋىراتىن 3 ادامنىڭ 1-ىنە دياگنوز قويىلماعان.
– قازىر ديابەتتىڭ 1-تيپىمەن اۋىراتىن ناۋقاستاردىڭ سانى ەلىمىزدە ارتىپ بارا جاتىر. ول اعزامىزدا ينسۋلين گورمونى بولىنبەگەندىكتەن بولادى. ال ينسۋلين اعزادا قانتتىڭ سىڭىرىلۋىنە تىكەلەي اسەر ەتەتىن گورمون. ونىڭ تاپشىلىعى نەمەسە جوقتىعى مەتابوليزمنىڭ وزگەرۋىنە اكەلىپ سوعادى. ياعني ادامنىڭ دەمى دە وزگەرەدى, – دەيدى عالىم.
ونىڭ ايتۋىنشا, اعزادا مايلاردىڭ ىدىراۋى كەزىندە اتسەتواتسەتات پايدا بولۋى مۇمكىن. بۇل جاعدايدا اۋىزدان اتسەتوننىڭ ءيىسى شىعا باستايدى. تىنىس الۋداعى اتسەتون كونتسەنتراتسياسىن ولشەۋ ارقىلى قانداعى گليۋكوزانىڭ دەڭگەيىن تىكەلەي انىقتاۋعا بولادى. زەرتحانادا ازىرلەنگەن گاز سەنسورىنىڭ جۇمىسى وسىعان نەگىزدەلگەن.
ايتپاقشى, گاز سەنسورىنىڭ بىرنەشە ءتۇرى بار. «National Laboratory Astana» وزىق سەنسورلار زەرتحاناسى حەمورەزيستيۆتى سەنسورلاردى زەرتتەۋمەن جانە جاساۋمەن اينالىسادى. «ماقساتتى گازدىڭ بەلگىلى ءبىر كونتسەنتراتسياسىنا توقتاعان ساتتە, گاز ماتەريالدىڭ بەتىنە ادسوربتسيالانىپ ونىڭ ەلەكتر وتكىزگىشتىگىن وزگەرتەدى. سايكەسىنشە, ماتەريالدىڭ كەدەرگىسىن ولشەي وتىرا گازدىڭ بەلگىسىز كونتسەنتراتسياسىن انىقتاۋعا بولادى», دەپ حيمورەزيستيۆتى سەنسورىنىڭ جۇمىس ءپرينتسيپىن ءتۇسىندىرىپ بەردى امانجول.
قازىرگى كەزدە اتسەتونعا ارنالعان سەلەكتيۆتى گاز سەنسورى دايىن, عالىمنىڭ ەندىگى ماقساتى ازىرلەنگەن سەنسوردان قۇرال جاساۋ. ونىڭ ەنەرگيا تيىمدىلىگىن, تەمپەراتۋرا, ىلعالدىلىق سياقتى سىرتقى جاعدايلارعا توزىمدىلىگىن ارتتىرىپ, سەنسوردىڭ جۇمىسىن وڭتايلاندىرماق. ونەرتابىسقا پاتەنت الىپ تا ۇلگەرگەن. وسى ماقساتقا جەتسە, جاسالعان قۇرال بولاشاقتا ءار دارىگەردىڭ بولمەسىنەن تابىلاتىن تەرمومەتر سەكىلدى بولاتىنىنا سەنىمدى. «قازىر مەتالل وكسيدتەرى نەگىزىندەگى سەنسورلاردىڭ جۇمىس ىستەۋ تەمپەراتۋراسى 200°س-دەن جوعارى. ال ەگەردە سەنسورىمىز بولمە تەمپەراتۋراسىندا جۇمىس ىستەي باستاسا, ونى سمارت ساعاتتارعا دا قولدانۋ مۇمكىندىگى بولاتىن ەدى. ەلەستەتىپ كورىڭىزشى, ساعاتتىڭ بەتىنە ۇرلەۋ ارقىلى ءسىزدىڭ گليۋكوزا مەن كەتون دەنەلەرىنىڭ مولشەرى انىقتالىپ جاتسا, عاجاپ ەمەس پە», دەپ جالعاستىردى NU جوبا جەتەكشىسى.
عالىم جۇمىس ىستەپ جۇرگەن NLA وزىق سەنسورلار زەرتحاناسى ءبىر جىل بۇرىن عانا قۇرىلعان. ونىڭ نەگىزگى ميسسياسى – قازاقستان مەن الەم عىلىمىنا يننوۆاتسيالار ەنگىزىپ, سونداي-اق ونەركاسىپتىك سەرىكتەستەرىمەن مىقتى ىنتىماقتاستىق ارقىلى عىلىمي ناتيجەلەردى كوممەرتسيالاندىرۋ. قازىرگى ۋاقىتتا زەرتحانا ايماقتاعى گازعا سەزىمتال قۇرىلعىلاردى ازىرلەۋگە جانە سينتەزدەن باستاپ ولاردىڭ جۇمىسىن تەكسەرۋگە دەيىنگى كەشەندى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە قابىلەتتى جالعىز مەكەمە.
امانجول تۇرلىبەك ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, عىلىمي جوبا اياسىندا ماگيسترانتتار مەن دوكتورانتتار تاعىلىمدامادان وتكەن. سوندىقتان زەرتتەۋ جۇمىسىنىڭ وندىرىستىك جاعىنان عانا ەمەس, ساپالى مامان دايارلاۋ تۇرعىسىنان دا وزەكتى ەكەنىن ايتادى.
«مەنىڭ ويىمشا, تەك عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلەتىن جوعارى ءبىلىم وردالارىندا عانا تالاپقا ساي ءبىلىم بار. بۇل تەك قانا جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىنا عانا قاتىستى ەمەس, گۋمانيتارلىق بولسىن, ماتەماتيكا بولسىن, كەز كەلگەن عىلىمعا قاتىستى. دەمەك, مەنىڭ جۇمىسىمنىڭ قاجەتتىلىگى مەن ەڭ باستى پايداسى ساپالى كادرلاردى دايىنداۋدا», دەيدى عالىم.
امانجولدىڭ عالىم دارەجەسىندە عىلىممەن اينالىسىپ جۇرگەنىنە 5 جىل بولىپتى. PhD ديسسەرتاتسياسىن 2019 جىلى قورعاعان. سول كەزدەردە ونەرتابىسى بولسا دا, عىلىمي جوبالاردى قارجىلاندىرۋدان قاعىلىپ, ءبىراز قيىندىقتار كورگەن. دەگەنمەن ول ساتسىزدىكتەردىڭ تەك كاسىبي تۇرعىدا وسۋىنە, عىلىمي ورلەۋىنە سەپتىگىن تيگىزگەنىن ايتادى. عىلىم جولىن تاڭداعان جاستار دا تاباندىلىق تانىتسا عانا ناتيجەگە قول جەتكىزە الادى دەيدى.
«جالپى العاندا, ءبىزدىڭ قوعامدا عالىم بولعانىڭدى ماقتان تۇتۋ قيىن نارسە. مەن كىشكەنتاي كەزىمنەن قىزىعۋشىلىعى مول بالا بولدىم. ءار نارسەگە بايلانىستى «نەگە بۇلاي؟», «ول نە؟» دەگەن سۇراقتار قوياتىنمىن. باقىتىما وراي, مەنىڭ اكەم قاراپايىم مەتاللۋرگ بولسا دا, ەشبىر سۇراقتارىمدى جاۋاپسىز قالدىرمايتىن, وعان قوسا ءار قۇبىلىستىڭ تابيعاتىن بالاعا تۇسىندىرە الاتىن زەردەلى ەدى. سودان دا بولار, عىلىم جولى وزىمە ۇنايتىن. سەگىزىنشى سىنىپتان باستاپ فيزيكا مۇعالىمى ءاليا رازدىقوۆا سوعان «جان قۇمارلىعىمدى» بايقاپ, س.امانجولوۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيزيكا كافەدراسىنداعى وقۋشىلاردىڭ عىلىمي جوباسىنا جەتەكشىلىك ەتەتىن فيزيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى دوسىم ەربولات ۇلىنا تابىستىرعان ەدى. كەيىن مەكتەپتە وقۋشىلاردىڭ «زەردە» عىلىمي قوعامى ۇيىمداستىرىلىپ, سولاردىڭ لەگىنە ىلەسىپ, 2009 جىلى رەسپۋبليكالىق سايىستا جەڭىمپاز بولدىم. قىسقاشا ايتقاندا, عىلىم جولىنا مەن مەكتەپ كەزىنەن كەلدىم. عالىم بولۋىما عىلىمي جەتەكشىلەرىم: پروفەسسورلار الەكساندر پوگرەبنياك پەن سەرگەي پلوتنيكوۆتىڭ ۇلگىسى ۇلكەن اسەر ەتتى. عالىم بولۋ – ءبىر نارسەگە كۇماندانۋ مەن سەبەپ ىزدەۋ. سوندىقتان عىلىم جولىنا كەلگەننەن كەيىن كوزقاراسىم 180 گرادۋسقا وزگەردى. سوندىقتان جاستارعا ەشتەڭەدەن قورىقپاڭىزدار. اباي اتامىز ايتقانداي, ءتان قۇمارلىعىن ەمەس, جان قۇمارلىعىن جوعارى قويىڭىزدار دەگىم كەلەدى», دەيدى ول.
كەيىپكەرىمىز جاراتىلىستانۋ عىلىمى باعىتىندا ىزدەنىپ جۇرسە دە, گۋمانيتارلىق عىلىمنىڭ جايىنا دا الاڭدايتىنىن اڭعارتتى. ونىڭ پىكىرىنشە, قوعامداعى نەگىزگى ماسەلەنىڭ ءبىرى – عىلىمنىڭ دامۋى.
ء«بىزدىڭ ەلىمىزدىڭ باستى ماسەلەسى, اۋرۋى دەسە دە بولادى ول – ادام ءومىرىنىڭ قۇنسىزدىعى. وسىنداي تۇيتكىلدى گۋمانيتارلىق عىلىم باعىتىندا جۇرگەن ماماندار شەشۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. ارينە, ەڭبەك نارىعىندا زاڭگەر مەن فيلولوگتەر ونسىز دا كوپ دەپ ايتۋى مۇمكىن. الايدا فيلولوگيا عىلىمىنا كەلسەك, لاتىن ءالىپبيى ءالى دە ازىرلەنبەگەن. زاڭنامانى الساق, ول دا وسال. ادىلەتسىز سوت شەشىمدەرى – ادام ءومىرىنىڭ قۇنسىزدىعىن كورسەتەدى. ال الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە كەلەتىن بولساق, ۇيدەگى زورلىق-زومبىلىقتىڭ بەلەڭ الۋى دا ادام ءومىرىنىڭ قۇنسىزدانعانىنىڭ ءبىر كورىنىسى. وسى ماسەلەلەردى جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى شەشپەيدى, شەشە دە المايدى», دەدى ا.تۇرلىبەك ۇلى.
سونداي-اق ول ەلىمىزدە عىلىمنىڭ دامىپ, وسى سالاعا جاستاردىڭ كوبىرەك كەلۋى ءۇشىن مەملەكەتتىڭ قولداۋى, ولارعا جاعداي جاساۋى ماڭىزدى ەكەنىن دە جەتكىزدى. «عىلىم دامۋى ءۇشىن مەريتوكراتيا قاعيداسىن ۇستانۋ, عىلىم بيۋدجەتىنىڭ ترانسپارەنتتى بولۋى شارت. جوعارى ەڭبەكاقى – ەڭ باستى موتيۆاتور. ال جاس مامانداردى ۇستاپ قالۋ ءۇشىن جۇمىس ەركىندىگى مەن مەريتوكراتيا قاعيداتتارىن ۇستانۋ قاجەت دەپ ويلايمىن. ياعني اكىمشىلىك پاتەرناليزم بولماۋى كەرەك», دەيدى عالىم.
