حالىقتىڭ تابىسىن ويلاساق...

كەدەيلىك قۇرساۋى نەدەن؟

كەدەيلىك پەن تابىس تەڭسىزدىگى – تەك ءبىزدىڭ ەلدە عانا ەمەس, بۇكىل الەمنىڭ باس اۋرۋى. قاڭتار ايىندا وتكەن دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋم ساراپشىلارى 2023 جىلى مۇناي-گاز كومپانيالارى ءۇشىن رەكوردتىق تابىس بولعانىن, بۇل جەر ۇستىندەگى تەڭسىزدىكتى ۇدەتىپ جىبەرگەنىن, ءتىپتى ەندى 10 جىلدان كەيىن العاشقى تريلليونەر پايدا بولىپ, كەدەيلىك ماسەلەسى جالعاسا بەرەتىنىن مالىمدەدى. فورۋم ماتەريالدارى ادامزات تاري­حىندا بۇرىن-سوڭدى مۇنداي تابىس تەڭسىزدىگى مەن مەنشىكتىڭ شوعىرلانۋى بولماعانىن العا تارتىپ, ساياسي بيلىككە يە ميل­ليار­دەردىڭ قاتارى كوبەيىپ كەت­كەنى ايتىلدى. قىسقاسى, 2023 جىلى تەڭسىزدىك كۇشەيىپ, بايلار بۇرىنعىدان بەتەر بايىپ, ال كەدەي بايعۇستىڭ كۇنى سول شەشىلمەگەن قالپى قالا بەردى. مۇنىڭ سالقىنى ءبىزدىڭ ەلدە دە ازداپ بايقالدى.

سونىمەن, 2023 جىلدىڭ قورى­تىن­دىسى بويىنشا كەدەي­شى­لىكتىڭ ەڭ جوعارى دەڭگەيى تۇركىستان وبلىسىندا, سودان سوڭ جەتىسۋ وبلىسىندا تىركەلىپتى. ال اس­تا­نا مەن قاراعاندى ەلىمىزدىڭ كەدەيى از وڭىرلەرىنىڭ كوشىن باستاپ تۇر. رەسمي تۇردە قازاقستانداعى كەدەيلەر – تابىسى ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنەن تومەن ادامدار. 2024 جىلدىڭ قاڭتارىنان باستاپ ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيى – 43 407 تەڭگە.

ءبىزدىڭ ەلدە كەدەيدى كەدەي دەپ تانۋ ءبىراز كەدەرگىلەردەن ءوتىپ بارىپ, ءبىرسى­پى­را جىلدار بويى زاڭداستىرىلدى. تەك كەيىنگى بەس-التى جىلدا عانا كەدەيدى كەدەي دەۋگە ءتىلىمىز باردى.

ساياساتتانۋشى دوسىم سات­پاەۆ­تىڭ ايتۋىنشا, ۇكىمەتتىڭ ءىجو كور­سەتكىشى مەن الەۋمەتتىك جاعىنان از قور­عالعان توپتىڭ جاعدايى اراسىنداعى ايىر­ماشىلىقتان ءبىزدىڭ ەلدەگى ستاتيستيكانىڭ ءوزى اداسىپ قالادى. 2020-2024 جىل­دارعا ارنالعان الەۋمەتتىك-ەكو­نو­ميكالىق دامۋ بولجامىندا جان باسىنا شاققاندا ءىجو 14,3 مىڭ دوللارعا دەيىن ۇلعاياتىنى اي­تىلعان. «ەكونوميكالىق فورۋم ما­تەريال­دارىنداعى تابىس تەڭسىزدىگى مەن مەنشىكتىڭ شو­عىر­لانۋى, بۇرىن-سوڭدى سايا­سي بيلىككە يە ميللياردەردىڭ قاتا­رى­نىڭ كوبەيىپ كەتكەنى تۋرالى دەرەكتەردىڭ ءبىزدىڭ ەلگە دە قاتىسى بار. باسقاشا ايت­قاندا, ءىجو-دەگى 14,3 مىڭ دوللار – ولي­گار­حيا­لىق توپتاردىڭ مەنشىگىندەگى كاپي­تالدىڭ 20 ملن ادامعا ءبولىپ تاستاعانداعى كورسەتكىشى. ءبىز كە­دەيلىك دەڭگەيىن ازامات­تارى­مىز­دىڭ داستارقانى­نا قاراپ باعا­لايىق», دەيدى د.ساتپاەۆ.

ساياساتتانۋشى ايتىپ وتكەندەي, ەلدەگى كەدەيلىك كورىنىسىنىڭ بەتىن تىرناپ جى­بەرسەك, بىرنەشە الەۋ­مەت­تىك ساناتتى كورە­مىز. ايلىق تابىسى نەسيەسىنەن ارتىلمايتىن, بالالارىن ءتۇرلى اقىلى ۇيىرمەلەرگە قاتىسۋعا, وتباسىمەن جىلىنا ءبىر رەت وزىنە دەمالىس ۇيىمداستىرۋعا, اقىلى ەمحانالاردا ەمدەلۋگە شاماسى جەتپەيتىن توپتىڭ ءبارىن وسى ساناتقا جاتقىزۋعا بولادى. بىراق ولار – رەسمي تۇردە كەدەي دەپ تانىعان توپقا قاراعاندا وتە «مادەنيەتتى جانە زيالى», كەدەي­لىگىن بىلدىرمەي جالىن كۇدى­رەيتىپ جۇرگەن توپ.

ساياساتتانۋشى, ەكونوميست, الماتى قو­عام­دىق كەڭەسىنىڭ مۇ­شەسى مارات شي­بۇتوۆ وتكەن اپتادا جۋرناليستەرمەن كەز­دەسكەن كەزدە 2006 جىلدارى كەدەيلىك دەڭگەيى 31,6-دان 18,2 پايىزعا, ال 2010 جىلى 6,5 پايىزعا دەيىن تومەندەپتى. ەكونوميست بۇل كور­سەت­كىشكە سول جىلدارى ءار وتبا­سىنىڭ قوراسىنداعى قويى مەن تاۋىعىنا دەيىن ساناپ, ولاردى ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان دەگەن ساناتقا ءىلىندىرىپ جىبەرگەن ساياسات ىقپال ەتۋى ابدەن مۇمكىن ەكەندىگىن ايتادى.

ادامداردى كەدەيلىك قۇر­ساۋىنان قا­لاي شىعارامىز دەگەن ماسەلە كەشە دە, بۇگىن دە وزەكتى. ءبىزدىڭ ەلدەگى كەدەيلىك شەگى حالىقارالىق ستاندارتتار­دان اي­تار­لىق­تاي تومەن. قازىر­گى ۋا­­قىت­تا ول ءومىر ءسۇرۋ ميني­مۋ­مى­نىڭ 52 پايىزىن قۇرايدى. بۇل رەتتە دۇنيەجۇزىلىك بانك تابىسى ورتاشا ەلدەردىڭ جوعارى سەگمەنتى, ياعني قازاقستان ءۇشىن ءبىر ادامعا كۇنىنە 6,85 دوللار نەمەسە ايىنا 205,5 دوللار (شامامەن 93 000 تەڭگە) كەدەيلىك شەگىن بەلگىلەدى. ادام باسىنا تاۋلىگىنە 6,85 اقش دوللارىن قۇرايتىن بۇل كورسەتكىشكە سۇيەنە وتىرىپ, دۇنيەجۇزىلىك بانك 2022 جىلى قازاقستانداعى كەدەيشىلىك دەڭ­گە­يىن 16% دەڭگەيىندە باعالاي­دى, بۇل ۇلتتىق ستاتيستيكادان ءۇش ەسە جو­عارى بولادى. ۇكىمەت بەر­گەن ستا­تيستيكا مەن حالىقتىڭ شىنا­يى كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ ايىر­­ما­شى­لىقتى سىرت كوزدىڭ باي­قا­ماۋى مۇمكىن ەمەس.

الەمدىك تاجىريبەگە سۇيەنسەك, ەلدەگى ورتاشا جالاقىنىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى ەڭ تومەنگى جالاقى رەتىندە بەلگىلەنۋى كەرەك. بىزدەگى ورتاشا جالاقى بيىلدان باستاپ 350 مىڭنان اسادى. دەمەك ەڭ تومەنگى جالاقى 85 مىڭ تەڭگە ەمەس, 100 مىڭ, ال تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيى 43 مىڭ ەمەس, 80 000 تەڭگەنىڭ اينالاسىندا بولادى.

مارات شيبۇتوۆتىڭ ايتۋىن­شا, كەدەي­شى­لىكتىڭ ءوسۋى, ەڭ الدىمەن, دەموگرا­فيا­­عا بايلانىس­تى. وتباسىنداعى بالا كەمى 18 جاسقا دەيىن وتباسىنىڭ قالعان مۇ­شەلەرىنىڭ تابىسىنا تاۋەلدى. مى­سالى, 4 بالاسى بار وتباسىندا اتا-اناسى عانا جۇمىس ىستەسە, وتباسىلىق تابىس 6 ادامعا ەسەپ­تەلەدى. ەكونوميكامىزدىڭ ءارتاراپ­تان­دى­رىلماۋى ءبىراز مۇمكىندىكتەرىمىزدىڭ كوزىن بىتەپ تاستاعان. مارات شيبۇتوۆ ايتىپ وتكەندەي, ۋران نەمەسە ۋران وكسيدىن (VI), ديۋران (V) ەكسپورتتاعانداعى پايدامىز 2,5-3 ملرد دوللاردان اسپايدى. ەگەر اەس سالىپ, ەلەكتر قۋاتىن ءوندىرىپ, سونى جان-جاعىمىزداعى ەلدەرگە ساتساق, بۇل كورسەتكىش قازىرگى دەڭگەيدەن ءۇش-ءتورت ەسە جوعارى بولار ەدى.

ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, تابىستى ارتتىرۋ ارقىلى كەدەيلىك دەڭگەيىن تومەندەتۋدىڭ مىڭ ءتۇر­لى جولى بار. بىراق پايدالى قاز­با­لارىمىزدىڭ دەنى شەتەل­دىك­­تەردىڭ قولىندا. ولارعا ۋران ەكو­­نوميكاسىن ءارتاراپتاندىرۋ ەمەس, شيكى ءونىمدى شەتەلگە ەكسپورت­تاۋ الدەقايدا ءتيىمدى. مۇنداي جاع­داي­دا بيزنەسىمىز وسپەيدى, ازا­ماتتارىمىزدىڭ جالاقىسى وتبا­سىنىڭ ەڭ تومەنگى دەڭگەيدەگى قا­جەت­تىلىگىن عانا وتەۋگە جەتەدى.

كەلەسى قارجىگەر راسۋل رىسمام­­بەتوۆ كەيىنگى ونشاقتى جىل­­دا حالىقتىڭ نومينالدى كىرىسى وسكە­­نىمەن, ناقتى تابىس ايتار­لىق­تاي ارتتا قالدى دەپ ەسەپتەيدى. حا­لىقتىڭ تابىسى ينفلياتسياعا ىلەسە الماي جاتىر. 2022 جىلى ينفلياتسيا – 20 پايىزعا, ال 2023 جىلى 9,8 پايىزعا ءوستى. كەدەيلىك تۇزاعىنا شىرمالىپ قالاتىن­دار­دىڭ باسىم كوپشىلىگى ەڭ از جالاقى الاتىندار ەكەنىن ساراپشىلار دا ءجيى ايتادى. تومەن ەڭبەك ونىمدىلىگى ماسەلەسى ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ تومەندەۋىنە, سونىمەن ءبىر مەزگىلدە حالىقتىڭ تۇرمىس دەڭگەيىنىڭ قۇلدىراۋىنا الىپ كەلەدى. ەڭ از تابىس مولشەرى ەڭ كوپ تابىس مولشەرىنەن 13 ەسە از.

حالىقتىڭ قارىزى – كەدەيلىك كورسەتكىشى

ر.رىسمامبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, كەيىنگى كەزدە ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ (ەدب) پايىزدىق مولشەرلەمەنى تومەندەتۋ كەرەك دەگەن پىكىرى باسىمدىق الىپ بارا جاتىر. نەسيە پايىزى, ەڭ الدىمەن, ەكونو­مي­كاعا بايلانىستى. ءالسىز ەكونوميكا مىقتى بانكتىڭ ءوزىن تۇنشىقتىرىپ تاستايدى. ەدب جاعدايىن ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ كورسەتكىشىنىڭ ايناسى دەپ قابىلداۋ كەرەك.

ر.رىسمامبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەل­دەگى كەدەيلەر سانى قاعازعا ءتۇسىپ, قات­تال­­عاننان الدەقايدا كوبىرەك بولۋى مۇمكىن. مۇناي, ساۋدا, بانك سەكتورى, اقپاراتتى تەحنولوگيا ءالى دە بولسا تابىستى سالالاردىڭ ساناتىندا تۇر. ساراپ­شى ايتىپ وتكەندەي, مەملەكەت تاراپىنان بەرىلەتىن دەمەۋ قارجى ازامات اشتان ءولىپ قالماۋ ءۇشىن بەرىلەدى. «كەيبىر ساراپشىلاردىڭ «مەملەكەت جۇمىس ورىندارىن اشۋعا مىندەتتى» دەگەن پىكىرىمەن كەلىسپەيمىن. جۇمىس ورنىن اشۋدى بيزنەستىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنە جۇكتەپ, مەملەكەتتىڭ وعان كەدەرگى كەلتىرمەۋىن قاداعالاۋ, ەرتەڭ وسى ماسەلەلەرگە ناقتى جاۋاپ بەرەتىن ادامداردى بۇگىن انىقتاپ الۋىمىز كەرەك. ەگەر بيزنەسكە ءبىر جۇمىس ورنىن الۋ ءۇشىن بار بولعانى 10-15 مىڭ اقش دوللارى قاجەت بولسا, مەملەكەتكە ودان 10 ەسە كوپ, 150 مىڭ اقش دوللارى قاجەت. كەدەيشىلىكپەن كۇرەسۋدىڭ قۇرالى – ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىق. ونى قالىپتى دەڭ­گەي­دە ۇستاپ تۇرۋ حا­لىق­تىڭ تابىسىن ارتتىرۋعا جول اشادى. ءوندىرىستىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ ەكو­نوميكالىق وسىمگە جول اشۋ كەرەك. مۇنداي جاعدايدا ەكونوميكانىڭ ءوزى حالىقتىڭ تابىسى مەن ءومىر ءسۇرۋ دەڭ­گەيىن ارتتىرادى. مەملەكەتتىڭ كەدەي­شىلىكتى جويۋداعى باستى مىندەتى – ماكرو­ەكو­نوميكالىق تۇراقتىلىق ءۇشىن جاعداي جاساۋ», دەيدى ساراپشى.

باستى نازار – بالالاردا ەمەس...

وتكەن جىلى بالالارعا ارنال­عان جال­پىعا بىردەي الەۋمەت­تىك كومەك باعدار­لاماسىن حالىق­ارالىق ەڭبەك ۇيى­مى (حەۇ) مەن بۇۇ بالالار قورى (يۋنيسەف) ەنگىزۋدى ۇسىنادى. حەۇ مەن يۋنيسەف-ءتىڭ بىرلەسكەن بايانداماسىندا «الەمدىك اۋقىمدا بالالاردىڭ ۇشتەن ءبىرى عانا الەۋ­مەتتىك قورعاۋ باعدار­لا­ما­لا­رى­مەن قامتىلعان, ولار جاقسى تا­ماق­تانۋعا جانە وقۋعا, سايىپ كەلگەندە, كەدەيلىكتەن شىعۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەپ اتاپ كور­سە­تىلگەن. ساراپشىلار «وتە كەدەي­شىلىك» دەگەنگە بالالاردىڭ كۇن­كو­رىسى ءبىر دوللار قۇرايتىن جانە كۇنىنە 90 تسەنتتى (شامامەن ايى­نا 21 مىڭ تەڭگە) جاتقىزعان. «بارلىق بالالاردىڭ جارتىسى جوقشىلىقتا بولماسا دا كەدەيلىكتە. ولار 3 دوللار جانە كۇنىنە 10 تسەنت (ايىنا 35 مىڭ تەڭگە شاماسىندا) ءومىر سۇرەدى. جالپى, الەمدە بالالار اراسىندا كەدەيلىك كوپ. بالالار اراسىندا كەدەي ادامداردىڭ ۇلەسى ەرەسەكتەرگە قاراعاندا ەكى ەسە جوعارى», دەلىنگەن باياندامادا. الەمدىك اقپارات كوزدەرىندەگى دەرەكتەر دامىعان ەلدەردە دە بالالار اراسىنداعى  كەدەيلىكتىڭ وزەكتى ەكەنىن دالەلدەي تۇسەدى. ماسەلەن, نورۆەگيادا كوپبالالى وتباسىلار سالىقتى از تولەيدى, كەيبىر ەلدەر ءبىلىم الۋدى, مەديتسينالىق كومەكتى تەگىن جاساۋ ارقىلى بۇل ماسەلەنى شەشۋگە تىرىسادى.

بالالار كەدەيلىگى تۋرالى دۇ­نيە­­جۇ­زى­لىك انىقتامادا جاقسى ءبىلىم الۋعا, دۇرىس مەديتسينالىق كومەك الۋعا, جاقسى تاماقتانۋعا بالانىڭ قولى جەتپەسە, وعان كەدەي­لىك دەپ باعا بەرىلەتىنى ايتىل­عان. ال ءبىزدىڭ قوعامدا بۇل ماسەلە جالپى كەدەيلىك ۇعىمى دەڭگەيىندە قاراستىرىلادى. ەلدە رەسمي تۇردە كەدەي دەپ تانىلعان وتباسىلاردىڭ 90 پايى­زى كوپبالالى وتباسىلار ەكەن. ۇلتتىق ساناقتىڭ ناتيجەسى بو­يىنشا 17 جاسقا دەيىنگى بالا­لار­دىڭ ۇلەس سالماعى باسىم. ال «يۋنيسەف قازاقستان» مالى­مە­تىن­شە, ءبىزدىڭ ەلدەگى بالا­لاردىڭ 15 پايىزى – 1 ملن بالا كەدەي وتباسىندا ەكەندىگىن ايتادى.

قارجىگەر بەيسەنبەك زيابە­كوۆ­تىڭ ايتۋىنشا, بالالار ارا­سىن­داعى كەدەيلىك جەكە ماسەلە رەتىندە قاراستىرىلمايدى. تابى­سى از وتباسىلاردا بالالارعا بە­رى­­لە­تىن جاردەماقىعا باقىلاۋ جا­سايتىن كەز كەلدى. كەيبىر وتباسىلاردا سول جاردەماقىنىڭ ءوزىن باسقا ماقساتقا, ءتىپتى نەسيەنى جابۋعا جۇمساپ جاتقانىن ەسىتىپ ءجۇرمىز. «اسحات ايماعامبەتوۆ ءبىلىم ءمينيسترى بولىپ تۇرعان شاقتا بالالارعا جاردەماقى بەرىلگەندە ونىڭ بارلىق قاجەتتىلىكتەرى ەسكە­رىلۋگە ءتيىس ەكەنى, ورتا­لىق­تان شال­عاي ايماقتاردا بالالارعا ارناپ تەگىن ءتىل ۇيرەنەتىن ۇيىرمەلەر, سپورت ۇيىرمەلەرى اشىلاتىنى ايتىلعان ەدى. سول ماسەلە وزگە مينيسترلىك تاراپىنان قولداۋ تاپپاعاندىقتان ۇمىت قالدى.ەندى شەتەلدەن قايتا­رىل­عان اك­تيۆ­تىڭ تىم بولماسا 5 پايىزىن وسى ماقساتقا جۇمساساق, قالا بالاسى مەن دالا بالاسى ومى­رىن­دەگى ايىرماشىلىقتار ءبىر-بىرىنە جاقىندايتىن ەدى», دەيدى ب.زيابەكوۆ.

قارجىگەر ايتىپ وتكەن ەكىنشى ماسەلە – كەدەيلىكتى دەموگرافيامەن سا­لىس­تىرۋعا بولمايدى. بۇل ۇدەرىسكە ىشكى كوشى-قون ماسەلەسى دە ءوز قولتاڭباسىن قالدىرىپ جاتىر. اۋىلدان قالاعا بەت تۇزەگەن جاس وتباسىلاردىڭ باسىم كوپشىلىگى پاتەر جالداپ تۇرعاندىقتان, تابى­سىنىڭ تۇگەلگە جۋىعى پاتەر جالداۋ اقىسىنا جۇم­سا­لادى. كەي وتباسىنىڭ قانداي قيىن جاعدايدا تۇرىپ كەلگەنىن 2019 جىلى 4 اقپاندا استانانىڭ ىرگەسىندەگى كوكتال-1 ەلدى مەكەنىندە كومىرمەن جىلىناتىن جەر ۇيدە جانىپ كەتكەن 5 قىزدىڭ قاسىرەتىنەن كەيىن ءبىلىپ جاتىرمىز. وزىنە عانا ەمەس, بالالارىنا قول سالعان انالار وزدەرىمەن بىرگە شىندىقتى الىپ كەتتى», دەيدى ب.زيابەكوۆ.

ساراپشىنىڭ سوزىنشە, بالالار ارا­سىن­داعى كەدەيلىكتىڭ سالماعى مەملەكەت ءۇشىن ماڭدايعا قادالعان تىكەن, تابانعا باتقان تاسپەن بىردەي دەپ باعالانۋ كەرەك. سەبەبى كامەلەتتىك جاستان اسقان ازا­مات­تاردا ءوز ءومىرىنىڭ كار­تيناسىن قا­لىپ­تاستىرۋعا مۇم­كىندىك بار. ال بالادا ونداي مۇم­كىندىك جوق, ولاردىڭ باي نەمەسە كەدەي وتباسىندا دۇنيەگە كەلۋى پەشەنەسىنە جازىلىپ قويعان جازمىشپەن بىردەي. بالالارىمىزدىڭ «كەدەيلىك تۇزاعىنا» شىرمالىپ قالۋىنا جول بەرۋگە بولمايدى...

الماتى