جالپى, ساكەن ءجۇنىسوۆ ءومىر شىندىعىنا قوسا وقىرمان كوڭىلىن ايالاپ, سەزىمگە شومىلدىرىپ, ەرىكسىز ويعا باتىراتىن, ءمولدىر ساعىنىشقا بولەيتىن نازىك سەزىم يىرىمدەرىمەن جۇرەكتەردە وشپەس ءوز ورنىن العان ساناۋلى ءسوز زەرگەرىنىڭ ءبىرى. ال قالامگەردىڭ سول ەرەك قاسيەتى ۇلتجاندى رەجيسسەر بولات ءشارىپ كوزقاراسىمەن تاندەم تۇزگەندە ول شىعارمانىڭ وسال بولۋى استە مۇمكىن ەمەس. «زامان-اي» – cونداي فيلم!
ءبىر اۋلەت ارقىلى بۇكىل ۇلتتىڭ تاعدىرى باياندالاتىن ءفيلمنىڭ فەنومەنى كينو ءتىلى مەن ءومىر شىندىعىن شەبەر شەندەستىرە الۋىندا, بىزدىڭشە. ءبىر جاعى تاۋ, ءبىر جاعى قۇز جالعىز سوقپاق جولدىڭ ۇستىندە كەزدەسكەن كەيىپكەرلەر بەينەسى ارقىلى شىن مانىندە ۇلتتىڭ تاعدىرى سۋرەتتەلەتىندەي. سوندىقتان دا بۇل تۋىندىنى قازاقتىڭ قاسىرەتتى تاريحىنداعى اقتاڭداق بەتتەر – وتكەن عاسىردىڭ 30-شى جىلدار ناۋبەتى, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جىلدارىنداعى قاندى قىرعىنعا تاۋەلسىزدىك العان كەزەڭدە ونەر ءتىلى ارقىلى قويىلعان ۇلكەن ءبىر تاريحي ەسكەرتكىش دەپ باعالاساق ارتىق ەمەس. ياعني «زامان-اي» – زاماننىڭ شىندىعىن اشقان فيلم.
رەجيسسەر بولات ءشارىپتىڭ ايتۋلى تۋىندىنى تۇسىرۋگە كىرىسۋى 1990 جىلداردىڭ قيىن كەزەڭىمەن تۇسپا-تۇس كەلىپ قالدى دا, قارجى جاعىنان كوپتەگەن كەدەرگىلەر كەزدەسىپ, كينونىڭ تۇسىرىلىمىنە دە, جارىققا شىعۋىنا دا ءبىراز قولبايلاۋ بولدى. مەملەكەت تاراپىنان ەشقانداي قولداۋ جوق, جوقشىلىق جاعادان الىپ تۇرعان كەزەڭ. سوعان قاراماستان, ونەر دەسە جانىن بەرەتىن ازامات تىربانىپ ءجۇرىپ, بانكتەن نەسيە الىپ, ۇلكەن تاۋەكەلگە باردى. ءاۋ باستا ەكى سەريالى بولىپ ءتۇسىرىلۋى جوسپارلانعانىمەن, قارجىنىڭ تاپشىلىعىنان ءبىر بولىمگە قىسقارتىلىپ, بۇگىنگى ءبىز تاماشالاپ جۇرگەن «زامان-اي» ءفيلمى وسىلاي ومىرگە كەلگەن بولاتىن. سول جالعىز سەريانىڭ ءوزى تالاي سىننان ءوتىپ, ءتۇسىرىلىم اياقتالعان سوڭ دا تاسپالار بىرنەشە جىل قويمادا جاتىپ بارىپ, ايتەۋىر رەجيسسەردىڭ تاباندىلىعىنىڭ ارقاسىندا كورەرمەنىمەن قاۋىشتى. كەيبىر كادرلار ۋكراينادان تابىلدى, ەندى ءبىرى ماسكەۋ استى. سونىڭ سالدارىنان 1991 جىلى تۇسىرىلگەن فيلم اراعا التى جىلى سالىپ بارىپ قانا 1997 جىلى جارىققا شىقتى.
ال فيلمدەگى نەگىزگى كەيىپكەرلەرگە كەلسەك, بۇل جاعىنان دا رەجيسسەردى قارجىلىق قىسپاق تيتىقتاتتى. سالدارى تۇتاس ءفيلمدى 4-5 اكتەرمەن تۇسىرۋگە ءماجبۇر ەتكەن. بىراق سوعان قاراماستان, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى زامزاگۇل ءشارىپوۆا, گۇلنار سەيتىمبەتوۆا, ەرىك جولجاقسىنوۆ, ارىستان قيقىموۆ جانە رايحان ايتقوجانوۆالار باستاعان عاجايىپ اكتەرلىك انسامبل شىن مانىندە كينونىڭ كوركەمدىك دەڭگەيىن بيىكتەتىپ, كوركىن اشتى. سونىڭ ىشىندە, اسىرەسە, باستى رولدەگى بالانىڭ ويىنى ەلەڭ ەتكىزبەي قويمايدى.
ەسىڭىزدە مە, فيلمدە اجەسىنە ەرىپ تاۋ اسىپ, تۋعان جەرىن اڭساپ, ەلىنە قايتىپ كەلە جاتاتىن, قاي-قايسىسىمىز دا بالا كۇنىمىزدەن سۇيسىنە تاماشالاعان اماناي ەسىمدى بالا بار ەدى عوي؟!. ونى ويناعان بالدىرعاننىڭ ەسىمى – ارىستان ومار ۇلى. «زامان-اي» ءفيلمى 30 بالانىڭ ىشىنەن تاڭدالعان ارىستانعا ۇلكەن سەنىممەن قاتار, زور جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەدى. «ونەر – قۇرباندىقتى قاجەت ەتەدى» دەيتىن رەجيسسەر, باستى رولدە ويناعان وت بالا ارىستان ومار ۇلى تۋرالى بىزگە ەداۋىر ماعلۇمات بەردى: «ارتىستەردى تاڭداعاندا ارنايى بايقاۋ جاريالاعان جوقپىز, بىلەتىن, قابىلەتىنە سەنەتىن ارتىستەردى بايقاۋسىز-اق رولگە بەكىتتىك. سولاردىڭ ىشىندە قيقىموۆ ومار دەگەن دراما تەاتردىڭ دارىندى اكتەرى دە بولدى. وماردىڭ جانىندا ەرىپ, كىشكەنتاي بالاسى دا جۇرەتىن. اسسيستەنتىم ساۋلەبەك اسىلحانوۆقا اماناي رولىنە لايىقتى بالا ىزدەۋگە تاپسىرما بەرگەم. بىراق الگى بالانى كورگەننەن كەيىن ءبىراۋىزدان تاڭداۋىمىز سوعان ءتۇستى. سونداي ءبىر وتكىر بالا ەكەن. مۇڭ دەسەڭ مۇڭ, قۋانىش دەسەڭ قۋانىش, ۇرەي دەسەڭ ۇرەي – ءبارى ءسابيدىڭ وتتاي جانعان جانارىندا تۇردى. ءتىل سايراپ تۇر. بالانىڭ ونەردەن الىس ەمەس ەكەنىن, تەاتردا تالاي سپەكتاكلدە ويناپ جۇرگەنىن اكەسى دە ايتتى. ءسويتىپ, ارىستان بارلىعىمىزبەن تەز دوستاسىپ كەتتى. ءتۇسىرىلىم بولسىن, بولماسىن, مەن ول بالانى قيماي, وزىممەن بىرگە ۇنەمى ەكسپەديتسياعا الىپ ءجۇردىم. فيلمدە ۇڭگىرگە وتەتىن اجەسى ەكەۋىنىڭ ءساتى بار ەمەس پە؟ سول كورىنىستى تۇسىرەر كەزدە, ء«اي, مىنا بالا بۇل جەردى الا الا ما, الا الماي ما؟» – دەپ ىشتەي ءوزىم كۇدىكتەنىپ ءجۇردىم. بالانىڭ كوزىنەن جاس شىعۋى كەرەك دەگەندەي. مەن ايتپاسام دا سەزىمتال بالا ءوزى سەزىپ, مەنەن: «بولات اعا, مىنا جەردە جىلايىن با؟ – دەپ سۇرادى. مەن: «شاماڭ كەلە مە, جاساي الاسىڭ با؟ – دەپ قايتا-قايتا سۇرايمىن. – الاڭداماڭىز, جاسايمىن. كامەراڭىزدى دايىنداڭىز! – دەدى. جالپى, مەن العاشقى دايىندىقتان-اق تۇسىرگەندى جاقسى كورەمىن. سوندىقتان مەن ونى بىردەن تۇسىرۋگە دايىندادىم. ءبىرىنشى دۋبلدە «موتور» دەگەننەن-اق ءبارىمىز تاڭعالدىق. اجەسىنىڭ قوينىنا بارىپ, قۇشاقتاسىپ, جىلاعاندا قالايشا تەبىرەنبەسسىز. وسى ءبىر كورىنىستىڭ شىنايىلىعى سونشالىق, ءتۇسىرىلىم توبىنىڭ بارلىعى اڭ-تاڭ بولدىق تا قالدىق. شەبەرلىك, تۋما تالانت دەگەن وسى. ارىستاندا جاساندىلىق دەگەن اتىمەن بولمايتىن, بەرىلگەن ءرولىنىڭ قاي-قايسىسىنا دا سەنىپ, جۇرەكپەن, كادىمگىدەي ىشكى جان دۇنيەسىمەن وينايتىن. اجەسىن سومداعان زامزاگۇل ءشارىپوۆا اپاسىمەن كەرەمەت جاقىن بولىپ كەتتى. زامزاگۇل اپاي دا ارىستاندى ءوزىنىڭ تۋعان نەمەرەسىندەي ەرەكشە جاقىن تارتىپ, جاقسى كوردى» دەپ اعىنان اقتارىلدى رەجيسسەر.
بالكىم, تارازىعا تارتىلماس ونەردىڭ قۇدىرەتى وسى شىعار. الماعايىپ كەزەڭدەگى اۋىر تاعدىردى سۋرەتتەيتىن تاسپا وندىرىسكە جىبەرىلگەندە, ارىستان اجال جاستىعىنا باس قويدى. ونىڭ ءمولدىر جانارى «زامان-اي» كينوسىنىڭ ءتۇسىرۋ الاڭىنداعى تاسپاعا عانا جازىلىپ قالعان, ال زامزاگۇل ءشارىپوۆا مەن بالا ارىستاننىڭ تاندەمىنە قۇرىلعان كوركەم ءفيلمدى كورۋ ونىڭ ماڭدايىنا جازىلماپتى. 1998 جىلدىڭ 16 مامىرى كۇنى تاسپا-عۇمىر كەنەتتەن قيىلدى. ەگەر ءتىرى بولسا, اقپاننىڭ 26 جۇلدىزىندا 41 جاسقا تولار ەدى...
«زامان-اي» – تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا تۇسىرىلگەن فيلم. ودان كەيىن دە تاريحتى تولعاعان تالاي تۋىندى ومىرگە كەلدى. بىراق ءدال رەجيسسەر بولات ءشارىپ تۇسىرگەن بۇل فيلمدەي كوڭىلدى ءدىر ەتكىزىپ ءھام تاريحي شىندىق پەن كوركەمونەر اراسىن شەبەر شەندەستىرە العان كينو سيرەك. سەبەبى «زامان-اي» – كورەرمەنگە ۇلكەن ساۋال تاستاي بىلگەن, ءالى دە جاراسى جازىلماعان تاقىرىپتاردى تەرەڭنەن قاۋزاعان شىن مانىندەگى كلاسسيكالىق تۋىندى. رەجيسسەر زاماننىڭ سول كەزدەگى شىنايى كەلبەتىن كورسەتۋ ءۇشىن دەرەكتى كادرلاردى وتە ۇتىمدى پايدالاندى. سول ارقىلى تۇتاس ءبىر ءداۋىردىڭ تاريحي شىندىعى بوياماسىز جەتكىزدى. فيلم سونىسىمەن دە قۇندى. ويتكەنى «زامان-اي» سانا تۇكپىرىندەگى ساۋالدارعا جاۋاپ بەرگەن كينو ەمەس, «زامان-اي» – زاماننىڭ وزىنە سۇراق قويعان وزەكتى شىعارما.
