جاز بويى قۋاڭشىلىق بولىپ, ءشوپ بوي سالىپ وسپەي بۇعىپ قالدى. قىتىمىر قىستىڭ ناق ورتاسىندا نوسەر جاڭبىر جاۋدى. انشەيىندە جىل ون ەكى بويى ءوز كۇنىن ءوزى كورەدى دەگەن جىلقى جارىقتىق قىس تۇسكەلى ءتىلىن تىستەپ تۇر. جاز بويى قاماپ باققاندىقتان قوڭىر كۇزگە دەيىن جىلىگىنە ماي بىتپەي, قىسقا جۇدەۋ ءتۇستى. ءدال بيىلعىداي قىس قاھارى, تابيعات تالكەگى توڭىرەگىندە ەسكى ەستەلىكتى تىرىلتكەن كونەكوز قاريالاردىڭ ءوزى مۇنداي جايسىز ماۋسىمنىڭ سوڭعى رەت قاشان بولعانىن تاپ باسىپ ايتا المايدى.
– اتام دا, اكەم دە جىلقى باققان, – دەيدى ۇلگىلى اۋىلىنىڭ جىلقىشىسى امانتاي دۇكەنوۆ.
– قۇتتى قۇرىقتارىن ماعان ۇستاتىپ كەتىپ ەدى. مەن بالامنىڭ بالاسىنا «كورمەگەندەرىڭ جىلقى بولسىن, جىلقىنىڭ جانىنا جولاماڭدار» دەپ تاپسىرىپ كەتەمىن. وتىز ءۇش جىل جىلقى باققاندا بيىلعىداي سۇراپىل جاعدايدى كورمەپپىن. بەس جاسىمدا اتقا ءمىندىم, جاباعى ۇيرەتىپ, تۇندە جىلقى ىڭىرلەتتىم. اكەمنىڭ ۇزەڭگىسىنە جارماسىپ, تۇنگى كۇزەتكە شىقتىم. كوزىمدى اشقاننان كورگەنىم كوكالالى كوپ جىلقى. جىلقىمەن بىرگە وتتاپ, بىرگە جۋسادىم. ال بيىلعى قىس سۇراپىل. كوكتەمگە دەيىن تابانى كۇرەكتەي ەكى اي بار, جۇگەن ۇستاپ قالماساق جارار ەدى دەپ ۋايىمداپ ءجۇرمىز.
شوق جۇلدىزداي شاعىن عانا ۇلگىلى اۋىلىندا ەكى تابىن, ۇزىن-ىرعاسى مىڭعا جۋىق جىلقى بار. قىس ورتاسىنا دەيىن مال ازىعى بار اۋىل تۇرعىندارى ءبىردى-ەكىلى جۇدەگەن جاباعىلارىن ۇستاپ العان. قالعاندارى اۋەلى اللاعا, سوسىن جىلقىشىعا سەنىپ, باسقا امالىمىز بار ما دەپ قاراپ وتىر. ەندى قايتسىن, قوراعا قاماپ باعايىن دەسە قول قىسقا. جازدىڭ كۇنى مال ازىعىن قامداپ-اق الار ەدى, شابىندىق جوق. ەگىن ەگەتىن جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىكتەر اۋىلدىڭ ىرگەسىنە دەيىن جىرتىپ تاستاعان.
– ەگىن ەكپەسىن دەمەيمىز, ەكسىن. جەردىڭ يگىلىگىن كورۋ كەرەك قوي, – دەيدى ەل اقساقالى ابزال قاسىمبەكوۆ. – بىراق ءبىر تۇسىنىكسىزى, ءتورت ت ۇلىك مالىمەن كۇن كورىپ وتىرعان اۋىل تۇرعىندارىنىڭ جايىن ەشكىم ويلامايتىنى. ماسەلەن, ەگىستىك جەر بولىنگەندە اۋىلداعى مالدىڭ سانىنا بايلانىستى جايىلىمدىق, شابىندىق جەر قالدىرىلۋى كەرەك قوي.
جەردى رەتسىز ءبولۋدىڭ ءبىر كورىنىسى زەرەندى اۋدانىنداعى سادوۆىي ەلدى مەكەنىندە. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ جەكەمەنشىك مالىن باعۋ ءۇشىن ەلدى مەكەننىڭ ماڭىندا مۇلدە جايىلىم, شابىندىق جەر قالدىرىلماعان. ون مىڭ گەكتار جەر اۋىلدان توتەسىنەن تۇسكەندە ەلۋ-الپىس شاقىرىم قاشىقتىقتاعى اقادىر اۋىلىنىڭ ارعى بەتىندە. ورتا جولدا وبلىس ورتالىعىنىڭ ساياجايلارى, شاعالالى وزەنى, كوكشەتاۋ – اتباسار باعىتىنداعى تاسجول, ءيىن تىرەسكەن ەگىستىك. مال باعادى دەپ قالدىرىلعان جەرگە قاناتتى قۇس بولماسا, ءتورت اياقتى مال جەتۋى مۇمكىن ەمەس. وسىدان كەيىن جەرگىلىكتى جەردەگى اكىم-قارالاردىڭ قانداي قيسىنعا سۇيەنىپ جەردى بولگەنىن ءتۇسىنىپ كورىڭىز.
ءبىز تىلدەسكەن ۇلگىلى اۋىلىندا دا ءدال وسىنداي كورىنىس. اۋىلدا مال بارشىلىق, جوعارىدا مىڭ قارالى جىلقى بار ەكەنىن ايتتىق. قارا مال دا ەكى تابىن. 800 باس شاماسىندا. وعان قويدى قوسساڭىز, قىرۋار مالعا قانشاما جەر كەرەك.
– جازدا قۋاڭشىلىق بولىپ جىلقى قورەگى بەتەگە بۋلىعىپ شىقپاي قالدى, – دەيدى امانتاي تاشەن ۇلى. – تىسىنە ىلىگەر ەشتەڭە بولماعان سوڭ جىلقى تۇراقتاماي تۇر. كەي كۇندەرى الپىس-جەتپىس شاقىرىم جەرگە دەيىن كەتىپ قالادى. تاياۋدا اقتۇتەك بوران بولىپ, ءبىرجان سال اۋدانىنىڭ التى-جەتى مىڭعا جۋىق جىلقىسى قوسىلىپ كەتتى. ايىرىپ كورىڭىز. كوك مۇزدا ءمىنىس اتى دا جۇرە المايدى. جىلىنشەگى قيىلىپ قالعان. جاياۋ ءجۇرىپ جەتى مىڭ جىلقىنى اجىراتا الاسىڭ با؟!
جىلقىشىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, جەلتوقسان ايىندا جاۋعان جاۋىننىڭ اسەرىنەن شامامەن بەس سانتيمەترگە جۋىق مۇز قاتىپتى. كەيىن وتىز سانتيمەترگە جۋىق قار تۇسكەن. قاڭتارداعى سوڭعى جاۋىننان جەر بەتىن كەرە قارىس مۇز جاپقان. سىڭىرىنە ءىلىنىپ ازەر تۇرعان تاي-جاباعى تۇگىلى, قۇر ات, بەستى بيە, اتان جىلىك ايعىر دا تەبىندەي المايدى.
– قانشاما جەردى باۋىرىنا باسىپ وتىرعان ەگىن ەگەتىن سەرىكتەستىكتەرگە ەلدىڭ وكپەسى قارا قازانداي, – دەيدى امانتاي تاشەن ۇلى. – ولار جۇرتتىڭ جايىن ويلاپ, تىم بولماسا سابانىن تاستاپ كەتسە عوي. ءبىز, جىلقىشىلار ءبىر-بىرىمىزبەن حابارلاسىپ, جاعدايىمىزدى ءبىلىپ وتىرامىز. ىرگەدەگى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ەگىستىك القاپتارىندا سابان كوپەنەلەرى سول قالپى تۇر. ەندىگى ارادا ەكى وبلىس ءبىر-بىرىمەن كەلىسىپ كومەك قولىن سوزسا. ءبارىبىر كوكتەم شىعا ول سابان ەشكىمگە كەرەك بولماي قالادى عوي. ال قازىر تىم بولماسا تاي-جاباعى ساداقا دەپ بيەلەرىمىزدى امان الىپ قالار ەدىك. دالاعا شىقساڭ, مالدىڭ ولەكسەسىنەن كوز تۇنادى. اۋزىن ءۇرىپ, سيراعىن سىپىرعان مالىمىزدىڭ اشتىقتان ءىشى كەۋىپ, تەڭكيىپ جاتقانىن كورگەندە جىلاعىڭ كەلەدى. نەگىزىندە جىلقى مالى قايراتتى عوي, اقتىق دەمى تاۋسىلعانشا جىعىلمايدى. جىعىلدى ەكەن, تۇرعىزۋ مۇمكىن ەمەس.
ونىڭ ارعى جاعىندا سويىلداي تاعى ءبىر ماسەلە بار. قىراۋلى قىستىڭ بەتى قايتىپ, كوگەرىپ كوكتەم كەلگەندە, دالاداعى ولەكسەنى كىم جينايدى. يت-قۇستىڭ جەگەنىنەن قالعانى ساسىپ, بورسىپ, جۇقپالى اۋرۋدىڭ وشاعىنا اينالماس پا ەكەن. اۋداننىڭ ۇلگىلى اۋىلىنداعى جاعداي وسى بولعاندا, ىرگەلەس قونىستانعان قۇدىقاعاش اۋىلىندا دا جاعداي ءماز ەمەس. قىرىق-ەلۋ ءتۇتىنى بار اۋىلدىڭ بوساعاسىنا 400 باس جىلقى بىتكەن. مالساق قاۋىم جىلقى قولعا قاراعان سوڭ قىسقا قامداعان جەم-ءشوبى تاۋسىلعان سوڭ ساۋداگەرلەرگە جاۋتاڭداپ وتىر. 17-20 كيلولىق ءشوپ بۋماسىنىڭ قۇنى 1 800-2 000 تەڭگە كولەمىندە ەكەن. وسىنداي باعامەن مال باعۋ مۇمكىن بە؟!
– شابىندىق جانە جايىلىمدىق جەر شارۋا قوجالىقتارىندا عانا بار. ەگىن شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن سەرىكتەستىكتەر تابالدىرىققا دەيىن تاقاپ جىرتىپ تاستادى. وزدەرى مال باقپاعاننان كەيىن مال ازىعىن دايىندامايدى. ءبىزدىڭ اۋىل مال ۇستاۋعا مۇلدەم قولايسىز بولىپ بارادى. ىرگەمىزدەگى «كوكشەتاۋ» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ جەرىنە بارۋعا بولمايدى. ەندىگى ءبىر امال, توزىعى جەتكەن جايىلىمداردى جاڭارتۋ. ول ءۇشىن وسى جەردىڭ يگىلىگىن كورىپ وتىرعان سەرىكتەستىكتەردى الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىكتەرىن ادال اتقارۋعا شاقىرىپ, ەكپە ءشوپ ەگىپ بەرسە دەيسىڭ, – دەيدى قۇدىقاعاش اۋىلىنىڭ جىلقىشىسى بالتاش احمەتوۆ. – بالكىم, ەلدىڭ ىرىسى ورتايماسىن دەگەن وڭ نيەت بولاتىن بولسا, جەرگىلىكتى ماڭىزداعى توتەنشە جاعداي جاريالاۋ كەرەك شىعار. دالاداعى جىلقىنىڭ اۋزىنا تيەتىنى كۇزدە تامىرىنا دەيىن قۋراپ قالعان ءولى قاۋ عانا. قازىر جىلقى بوزعا توقتامايدى. تاياۋدا جاڭاتالاپ, كەڭاششى, ساۋلە, اڭعال باتىر, مادەنيەت ءتارىزدى ونداعان اۋىلدىڭ ون بەس مىڭعا تاياۋ جىلقىسى تەڭىزدىڭ تۇبىنە دەيىن ىعىپ باردى. ميداي ارالاسىپ كەتكەن سوڭ ءتامام جىلقىنى ءبولىپ الۋ وتە قيىن بولدى.
ءدال وسىنداي جاعداي جاڭالىق اۋىلىندا دا ورىن العان. جەكەمەنشىكتىڭ جىلقىسىن باعاتىن امانگەلدى سۇلەيمەنوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ەكى تابىن جىلقىنىڭ ىشىندەگى ۇساعى تەگىس قولعا قاراعان. مال ىشىندە شىعىن وتە كوپ. ەكى ءجۇز كيلولىق ءبىر بۋما ءشوپتىڭ قۇنى 22 مىڭ تەڭگەگە جەتكەن. بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسە ءوستى. ونىڭ وزىندە دە تابا الساڭ.
توقسان ءتۇتىنى بار كەڭاششى اۋىلىندا ءتورت تابىن جىلقى بار. ۇزىن-ىرعاسى مىڭ جارىمعا جۋىق, قارا مال ءۇش ءجۇزدىڭ شاماسىندا. وعان قويدى قوسىڭىز. جىلقىشى اباي نۇرماعامبەتوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, مال باعۋعا بولىنگەن بەس مىڭ گەكتار شاماسىندا جەر بار. بىراق قىرۋار مال قىسى-جازى جايىلىم اۋىستىرىلماي باعىلعاندىقتان, توزىعى جەتكەن. ونىڭ ۇستىنە جايىلىمدىق جەر بولعانىمەن, شابىندىق جەر جوق. مال ازىعىن قامداي الماعان سوڭ مالساق قاۋىم جىل سايىن ءشوپتى ساتىپ الۋعا ءماجبۇر. اۋىلداعى اعايىننىڭ العا باسقان قادامىن كەرى كەتىرىپ تۇرعان ماسەلە وسى.
– كەيىنگى جىلدارى ادىلەتتىلىك ورنىعادى دەگەن ءۇمىت تە بولدى, – دەيدى اباي نۇرماعامبەتوۆ.
– كەيدە يگەرىلمەي جاتقان قىرۋار جەر مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىلدى دەگەن حاباردى ەستيمىز. ءبىزدىڭ وبلىستا دا مىڭداعان گەكتار جەر كەرى قايتارىلىپتى. سول جەرلەر كىمگە بەرىلىپ جاتىر؟ تاعى دا مىقتىلاردىڭ مەنشىگىنە اينالىپ كەتكەن جوق پا؟
ءبىز تىلدەسكەن اۋىل تۇرعىندارى مەن جىلقىشىلار جاعدايدىڭ ءدال وسىلاي قالىپتاسۋىنا جايىلىمدىق جانە شابىندىق جەرلەردىڭ ەل تىلەگىن ەسكەرە وتىرىپ ءادىل بولىنبەۋىندە دەيدى. اۋىل تۇرعىندارى جەر بولسا بىزگە باسقا ەشتەڭەنىڭ قاجەتى جوق, ءوز كۇنىمىزدى ءوزىمىز كورەر ەدىك دەپ وتىر.
بيىلعى تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جالعىز جولى – ات تۇياعى جەتەتىن كورشى وڭىرلەردەن تالعاجاۋ ەتەر سابان تاسۋ. وتكەن ەگىن وراعى كەزىندە ىلعالدىڭ كوپتىگىنەن استىق ساپاسىز بولدى. دەنى ۇنعا جارامايدى. ۇنعا جاراماسا دا جەمگە جارايدى عوي. استىعىن ساتا الماي وتىرعان شارۋاشىلىقتارمەن حابارلاسىپ, مالساق قاۋىمعا جاردەمدەسسە. بالكىم, قويان جىلىنىڭ قيىندىعىنان سوندا از شىعىنمەن شىعىپ كەتەر مە ەدىك.
اقمولا وبلىسى,
ءبىرجان سال اۋدانى
