ءلاتيفۋنديستىڭ اتى نەگە قۇپيا؟

ال قولىندا بيلىگى بار اكىم قارالار مەن ولاردىڭ جاقىن-جۇراعاتتارى جانە جەمساۋى بۇلكىلدەگەن شەنەۋنىك­تەر­مەن جەڭ ۇشىنان جالعاسا بىلگەن پىسىقايلار مەملەكەتتەن ونداعان مىڭ گەكتار قۇنارلى جەردى جالعا الۋ قۇقىعىنا يە بولىپ, ءىرى جەر پايدالانۋشىلار ءھام لاتيفۋنديستەر بولىپ شىعا كەلدى. مۇنىڭ ءوزى كەيىن جەر رەسۋرستارىنىڭ ءتيىمسىز پايدالانىلۋى­نا اكەلىپ سوقتى.

بۇل ماسەلەگە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ەل باسشىلى­عى­نا كەلگەن 2019 جىلى جاريالاعان «سىندارلى قوعامدىق ديالوگ – قازاقستاننىڭ تۇراقتىلىعى مەن ور­كەن­دەۋىنىڭ نەگىزى» اتتى العاشقى جولداۋىندا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ: «مەملەكەتتەن جەردى تەگىن جالعا الۋ قۇقىعىنا يە بولعانداردىڭ كوپشىلىگى جەردى يگەرمەي, بوسقا ۇستاپ وتىر. ەلىمىزدە ء«شوپ قورىعان ءيتتىڭ» كەبىن كيگەن «لاتيفۋنديستەر» كوبەيىپ كەتتى. پايدالانىلماي جاتقان اۋىل شا­رۋا­شىلىعى جەرلەرىن قايتارىپ الاتىن كەز كەلدى. جەر – ءبىزدىڭ ورتاق بايلىعىمىز جانە ونى كىم يگەرسە, سوعان تيەسىلى بولۋعا ءتيىس», دەدى.

ايتسە دە, مەملەكەت باسشى­سىنىڭ وسى تاپسىرماسىنا ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگان­دار بىردەن قۇلاق اسا قويعان جوق. سول سەبەپتى, اراعا ەكى جارىم ايداي ۋا­قىت سالىپ, 14 قاراشادا اقمولا وبلىسى­نا بارعان جۇمىس ساپارى بارىسىندا پرە­زي­دەنت ەلىمىزدەگى جەر قاتىناستارى ماسە­لە­سىنە تاعى دا نازار اۋدارىپ: «مەن جولداۋدا جەردى وڭدەۋمەن اينالىسپايتىن لاتيفۋنديستەردەن ونى قايتارىپ الۋ مىندەتىن قويدىم. بۇل وتە ماڭىزدى تاپسىرما قىزىل ءسوز ءۇشىن بەرىلگەن جوق. ادال دا ەڭبەكقور فەرمەرلەر, شارۋالار مال باعاتىن جەر تاپپايتىن جاع­داي­عا دەيىن جەتتىك. الايدا مەنىڭ تاپ­سىر­مام وتە باياۋ ورىندالىپ جاتىر. قازىرگى جاع­دايدى وزگەرتپەۋگە مۇددەلى ادام­دار­دىڭ قىسىمى­نا ۇشىراعاندىقتان, بۇل جۇ­­مىس­تى سوزباققا سالۋ ۇيعارىلعان سياق­تى», دەپ مالىمدەدى. ويت­كەنى بۇل, مەم­لەكەت باسشىسى بيىلعى جىل باسىندا «Egemen Qazaqstan» گازەتىنە بەرگەن سۇح­با­تىندا ايتقانىنداي, «ىمى­رالاسقان قاس­كوي­لەر ويلاپ تاپقان قوسارلانعان بيلىك جاعدايىندا كەيبىر شەنەۋنىكتەر بىرەسە انا, بىرەسە مىنا كابينەتتى جاعالاپ جۇرگەن» كەز ەدى.

شىنىندا دا, لاتيفۋنديس­تەردىڭ بوس جاتقان جەرلەرىن مەملەكەتكە قايتارۋعا ولارمەن ىم-جىمى ءبىر جوعارى لاۋازىم يەلەرى, اسىرەسە وڭىرلەردىڭ اكىمدەرى ونشا قۇلشىنىس تانىتپادى. سەبەبى جەرگىلىكتى شەنەۋنىكتەر وزدەرىنىڭ ء«تىلىن تاپقان» كاسىپكەرلەرگە جەر ۋچاسكەلەرىن اۋكتسيون نەمەسە كونكۋرس وتكىزبەي بەرىپ كەلگەن «داستۇرىنەن» ايرىلعىلارى كەلمەدى. اۋىل شارۋاشىلى­عى مينيسترلىگىنىڭ جەر رەسۋرس­تارىن باسقارۋ كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, ورتالىق ۋاكىلەتتى ورگانعا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان­دار­­­دىڭ ۇستىنەن جەر ماسەلەلەرى بويىن­شا 2020 جىلى 2 614, 2021 جىلى 1 613 ارىز تۇسكەندىگى – سونىڭ ايعاعى. وسى­عان وراي, 2022 جىلى 1 قاڭتاردان باس­تاپ جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ جەردىڭ پايدالانىلۋى مەن قورعالۋىن مەملەكەتتىك باقىلاۋ فۋنك­تسيا­لارى اشم-گە قايتارىل­دى جانە ۇكىمەتتىڭ سول جىلعى 19 قاڭ­تارداعى قاۋلىسىمەن وڭىر­لەردە جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ كوميتەتىنىڭ اۋماقتىق دەپارتامەنتتەرى قۇرىلدى. ءسويتىپ, پرەزيدەنت تاپسىرماسىن تولىققاندى ورىنداۋ شىن مانىندە, 2022 جىلى عانا باستالدى دەۋگە بولادى. سول جىلى مەملەكەتكە 5,2 ميلليون گەكتار پايدالانىلماعان جانە زاڭنامانى بۇزا وتىرىپ بەرىلگەن اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرى قايتارىلدى. بۇعان قوسا, ءتيىستى ەسكەرتۋ العاننان كەيىن جەر پايدالانۋشىلار ءارامشوپ باسىپ, بوسقا جاتقان 1,85 ميلليون گەكتار القاپتى يگەرۋگە كىرىستى. اتالعان كورسەتكىشتەر 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا 10 ەسە كوپ بولىپ شىقتى. ال وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى سەرىك جۇمانعاريننىڭ توراعالىعىمەن وتكەن پايدالانىلماي جاتقان جانە زاڭسىز بەرىلگەن جەرلەر­دى قايتارۋ جونىندەگى ۇكىمەتتىك كوميسسيانىڭ قورىتىندى وتىرىسىندا 2022 جىلدان باستاپ مەملەكەت مەنشىگىنە 10 ملن گەكتار پروبلەمالى اۋىل شارۋاشىلىعى جەرى قايتارىلعاندىعى مالىم­دەلدى. سونداي-اق جەر پايدالانۋشىلار وزدەرى بۇرىن پايدالانباي كەلگەن 3,4 ملن گەكتار جەردى پايدالانۋ قۇقىعىنان ايىرىلىپ قالماۋ ءۇشىن ولاردى يگەرە باستاعان.

بىراق ۋاكىلەتتى ورگان – اشم-نىڭ جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ كوميتەتىنىڭ باسشىلارى ءالى كۇن­گە پايدالانىلماي جاتقان جەرى مەملەكەتكە قايتارىلعان بىردە-ءبىر ءلاتيفۋنديستىڭ اتىن اتاعان ەمەس. بىلتىر ىسكە قوسىلعان مەملەكەتتىك جەر كاداسترىنىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان اقپا­­رات­تىق جۇيەسىنەن دە ءىرى اۋىل شارۋا­شى­لىعى قۇرىلىمدارىنىڭ اتاۋىن عانا بىلۋ­گە بولادى, ال ونداعان مىڭ گەكتار جەرگە يەلىك ەتىپ وتىرعان سەرىكتەستىكتەردىڭ قۇرىل­تايشىلارى كىمدەر ەكەنى جايلى ەش اقپارات جوق.

بۇل رەتتە اقمولا وبلىسىنىڭ بۇرىنعى اكىمى سەرگەي كۋلاگين عانا جەر رەفورماسى جونىندەگى رەسپۋبليكالىق كوميسسيانىڭ 2016 جىلى 3 ماۋسىمدا كوكشەتاۋ قالاسىندا وتكەن كوشپەلى وتىرىسىندا: «مەن ءوز وتباسىمنىڭ 80 مىڭ گەكتار ەگىستىك جەرى بار ەكەنىن جاسىرمايمىن», دەپ شىنىن ايتقانى جادىمىزدا. ال وسى ءوڭىردىڭ ودان كەيىنگى باسشىلارىنىڭ ءبىرى ءجۋرناليستىڭ توسىننان قويعان سۇراعىنا: «ەگىنشىلىكپەن مەنىڭ ايەلىم اينالىسادى, بىراق ونىڭ قانشا جەرى بار ەكەنىن ايتا المايمىن...» دەپ كۇبىجىكتەگەن بولاتىن.

وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسى ۇكى­مەت­تىڭ 2022 جىلى 8 اقپانداعى كەڭەي­تىل­گەن وتى­رىسىندا: «جەردى ۇتىم­دى پاي­دالانۋداعى ماڭىزدى مىن­دەت­تەردىڭ ءبىرى – ونىڭ ءبىر قولعا شوعىر­لانۋىنا جول بەرمەۋ. بىرقاتار وڭىردە ءماسليحاتتاردىڭ شەشىمدەرىمەن جەر تەلىمدەرى­نىڭ مول­شەر­لەرى عىلىمي-نەگىز­دەۋ ءتاسىلىنسىز بەكى­تىلگەن: اتى­راۋ وبلىسىندا – 98 مىڭ گەك­­تار, الماتى وبلىسىندا – 96 مىڭ گەك­تار, شىعىس قازاقستان وبلىسىندا – 69 مىڭ گەكتار. سول-اق ەكەن, اۋىل شارۋا­شىلىعى مينيسترلىگى ءبىر قولعا 98 مىڭ گەكتار اۋىلشارۋاشىلىق جەرىن بەرۋ­گە رۇقسات ەتەتىن قاۋلى جوباسىن ازىر­لەي قويدى. بۇل شامادان تىس جەرگە يە ادام­داردىڭ قازىرگى يەلىگىن بەكىتۋ, ياعني نور­ماتيۆتىك بازا رەتىندە ايقىنداۋ ارەكەتى سياقتى كورىنەدى», دەپ, اشم-نىڭ سول كەزدەگى باسشىلارى­نىڭ لاتيفۋنديستەرگە بۇيرەكتەرى بۇرىپ تۇراتىندىعىن اشكە­رەلەپ تۇرىپ ايتتى. اقىرىندا ۇكىمەت قاۋلىسىمەن اۋىل شارۋاشى­لىعى جەر ۋچاسكەلەرىنىڭ ەڭ جوعارى شەكتى مولشەرى زاڭدى تۇلعالار ءۇشىن – 51 مىڭ گەكتاردان, ال شارۋا قوجالىقتارى ءۇشىن – 35 مىڭ گەكتاردان اسپايتىن بولىپ بەلگىلەندى.

بۇل نورمانى ودان الدەقايدا كوپ ەگىستىك القاپقا يەلىك ەتىپ وتىرعان لاتيفۋنديستەر ءاۋ باس­تا قاباق شىتىپ تىجىرىنا قابىلداسا دا, ارتىق جەرىن مەملەكەتكە قايتارۋعا اسىعا قويماپتى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ولار ەنگىزىلگەن شەكتەۋدى اينالىپ ءوتۋ ءۇشىن وزدەرىنىڭ جاقىن تۋىس­­تارى باسقاراتىن بىرنەشە سەرىك­تەستىك قۇرىپ, ەنشىلەرىندەگى مول جەر­دى سولارعا ءبولىپ بەرگەن كورىنەدى. مىنە, وسىنداي ايلا-شارعىنى انىقتاپ, زاڭ­دىلىق پەن ادىلدىكتى قالپىنا كەل­تىرۋ ءۇشىن جەر قاتىناستارى سالاسىندا اشىقتىق پەن مولدىرلىك بولۋى قاجەت. ناقتى ايتساق, ونداعان مىڭ گەكتار اۋىل­شارۋاشىلىق جەرىن يەمدەنىپ وتىرعان ءىرى سەرىكتەستىكتەردىڭ قۇرىلتاي­شىلارىنىڭ اتى-ءجونىن جۇرت­شىلىق بىلۋگە ءتيىس.

شىنتۋايتىندا, «جاۋاپ­كەر­شىلىگى شەكتەۋلى جəنە قو­سىم­شا جاۋاپكەرشىلىگى بار سەرىكتەستىكتەر تۋرالى» زاڭ­نىڭ 12-2-بابىنىڭ 1-تارماعىنا سəيكەس سەرىكتەستىكتىڭ ۇلەستەس تۇلعالارى تۋرالى مəلىمەتتەر قىزمەتتىك, كوممەرتسيالىق نەمەسە زاڭمەن قورعالاتىن وزگە دە قۇپيانى قۇرايتىن اقپارات بولىپ سانالمايدى. سوعان قاراماس­تان, ولاردى جاريالاۋعا دەربەس دەرەك­تەردى قورعاۋ جəنە اقپارات­قا قول جەتكىزۋ تۋرالى زاڭداردا بەلگىلەنگەن شەكتەۋلەر كەدەرگى كەلتىرىپ تۇر. ماسەلەن, «دەربەس دەرەكتەر جəنە ولاردى قورعاۋ تۋرالى» زاڭنىڭ 6-بابىندا دەربەس دەرەكتەر قولجەتىمدىلىگى بويىنشا جالپىعا بىردەي قولجەتىمدى جəنە قولجەتىمدىلىگى شەكتەۋ­لى بولىپ بولىنەدى. سوڭعىسى­نا جەكە تۇلعانىڭ انىقتاما دەرەكتەرى – تەگى, اتى, əكەسىنىڭ اتى, جىنىسى, ۇلتى جəنە باسقا دا مəلىمەتتەر جاتقىزىلعان. ال «اقپاراتقا قول جەتكىزۋ تۋرالى» زاڭدا قولجەتىمدىلىگى شەكتەۋ­لى اقپاراتتىڭ قۇپيالىلى­عىن قامتاماسىز ەتۋ كوزدەلگەن. بالكىم, بۇل نورمالار ءبىر كەزدە زاڭسىز جولمەن جيناعان باي­لىعىن جۇرت­تان جاسىرعىسى كەلگەن لوببيشى­لەر­دىڭ ىقپا­لىمەن قابىلدان­عان شىعار. قالاي بولعاندا دا قولدا­نىس­تاعى زاڭناماعا ءتيىستى وزگەرىس­تەر ەنگىزىلمەيىنشە, ەلىمىز­دەگى لاتيفۋنديستەردىڭ كىمدەر ەكەنى قۇپيا كۇيىندە قالا بەرمەك. بۇدان بولەك, قولدانىستاعى زاڭناماعا ارانى اشىلعان كەيبىر كاسىپكەردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى جەر ۋچاسكەلەرىنىڭ ەڭ جوعارى شەكتى مولشەرىن اينالىپ وتۋىنە جول بەرمەيتىن, مىسالى, ءبىر وتباسى مۇشەلەرىنىڭ ەگىنشىلىكپەن اينالىساتىن بىرنەشە سەرىكتەس­تىك نەمەسە شارۋا قوجالى­عىن قۇرۋىنا تىيىم سالۋ سياقتى تۇزەتۋلەر ەنگىزگەن ءجون بولار. جەر قاتىناستارى سالاسىندا ادىلدىك ورناتۋ ماسەلەسىن كوتەرىپ جۇرگەن ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ «قۇلاقتارىنا – التىن سىرعا».