– سوڭعى ءۇش-ءتورت جىلدا استانا اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن جانە «كۇي اناسى» رەسپۋبليكالىق قورىنىڭ باستاماسىمەن قازاقتىڭ باستى ۇلتتىق قۇندىلىعىنىڭ ءبىرى – كۇي مۇراسىن ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا كوپتەگەن مادەني ءىس-شارالار جۇزەگە اسىرىلدى. بىلتىر ەلوردادا العاش رەت «استانا – كۇي قاناتىندا» اتتى كۇيشىلەر سايىسى ءوتتى. 40-تان استام ۇمىتكەردەن ۇسىنىس ءتۇستى, سونىڭ ىشىندە 36-سى بايقاۋعا قاتىستى. دارىندى جاستار ءوز مۇمكىندىكتەرىن كورسەتە ءبىلدى.
بۇرىن وتكىزىلگەن كۇي دودالارىنىڭ شارتتارىن قاراپ شىقتىق. جەڭىمپازدى انىقتاۋدىڭ بىرنەشە شارتى دايىندالدى. سايكەسىنشە, قاتىسۋشىعا اتاقتى كۇيشىلەردىڭ تۋىندىسىن ورىنداۋمەن قاتار مىندەتتى تۇردە ءوزى شىعارعان كۇيلەرى بولۋعا ءتيىس دەگەن تالاپ قويىلدى. بۇل وڭاي ەمەس, ارينە. دومبىراشىنىڭ ءبارى كۇيشى ەمەس. كومپوزيتورلىق قابىلەتى بار ەكەنىن انىقتاۋ جانە ونىڭ شىعارماشىلىق دارىنىنا قولداۋ كورسەتۋدى ماقسات تۇتتىق. بايقاۋعا 14-35 جاس ارالىعىنداعى جاستار قاتىستى. دوداعا تۇسكەندەر مۋزىكالىق جاس كورەرمەن تەاترىنىڭ ساحناسىندا ونەرلەرىن پاش ەتتى. كورەرمەننىڭ پىكىرى قازىلار القاسىنىڭ شەشىمىمەن سايكەس كەلۋىن انىقتاۋ ءۇشىن قاتىسۋشىنىڭ ونەرىنە كورسەتىلگەن قوشەمەت تە ەسكەرىلدى. بايقاۋ حالىقتىڭ كوز الدىندا, اشىق جانە جاريا تۇردە ءوتتى. شىنايى جۇيرىكتەر وزىپ شىققانىن كورەرمەننىڭ ىقىلاسىنان سەزىنىپ وتىردىق.
– «كۇي جارمەڭكەسى» ءتورت جىلداي تۇراقتى ءوتىپ كەلەدى. جۇرتشىلىقتىڭ ىقىلاسى قالاي؟
– بۇل دينا شەشەمىزدىڭ كورىكتى ەسكەرتكىشىنىڭ سالتاناتتى اشىلۋ راسىمىندە ايتىلعان ۇسىنىستان باستاۋ الدى. «دينا ەسكەرتكىشى الداعى ۋاقىتتا رۋحاني-مادەني شارالار وتەتىن الاڭ بولسا, وندا كۇيدىڭ قۇدىرەتىن تۇسىندىرەتىن, ناسيحاتتايتىن شارالار وتسە ەكەن» دەگەن يدەيادان تۋدى. نەگە ونەردىڭ جارمەڭكەسى بولماسقا؟ بىزدە د.نۇرپەيىسوۆاعا ەسكەرتكىش ورناتۋ تۋرالى ۇسىنىس جاساعان كەزدەن باستاپ قۇرىلعان اقىلداستار القاسى بار. سونداعى ەل اعالارىمەن اقىلداسا كەلە, كۇيدىڭ جارمەڭكەسىنە توقتادىق. كاسىبي مۋزىكا ماماندارى, سونىڭ ىشىندە دومبىرا مەن كۇيدى زەرتتەگەن عالىم ۇستازدار مەن ۇلتجاندى قوعام قايراتكەرلەرىنەن قۇرالعان قازىلار القاسى بەكىتىلەدى. قاتىسۋشىلارعا ەركىندىك بەردىك. ونەرلى ادامداردى ارنايى شاقىرۋدان اۋلاقپىز. ءباسپاسوز قۇرالدارى جانە ينتەرنەت جەلىسى ارقىلى كۇي جارمەڭكەسى وتەتىنى تۋرالى حابارلاندىرۋ تاراتامىز. «دومبىرا تارتۋ شەبەرلىگىم بار, بايقاۋعا قاتىسامىن» دەگەن كەز كەلگەن ادام ونەر كورسەتۋىنە جاعداي جاسايمىز. باس جۇلدەگە كاسىبي شەبەرلەردىڭ قولىنان شىققان, تالاپتارعا ساي جاسالعان, ياعني «سويلەپ تۇرعان» ۇكىلى دومبىرا بەرىلەدى. «كۇي اناسى – دينا» اتتى ەنتسيكلوپەديالىق كىتاپتى تابىس ەتەمىز. ونىڭ ىشىندە قۇندى دەرەكتەرمەن قاتار دينا نۇرپەيىسوۆانىڭ 25 كۇيى QR-كودقا جازىلعان. ناتيجەسىندە, حالىق ىشىنەن ءالى ۇلكەن ساحنالارعا شىعا قويماعان نەبىر جاس دارىندار كوزگە ءتۇستى. ءسويتىپ, جاس دومبىراشىنىڭ جولىن اشامىز. كىشكەنتاي بالالاردىڭ تالابىن قاقپايمىز.
«كۇي جارمەڭكەسىندە» وتكىزەتىن جاقسى ءداستۇرىمىز بار. كۇيشى, قازاق ونەرىن وركەندەتۋگە ەڭبەگى سىڭگەن قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ ءبىرى ورتاعا شىعىپ, «كۇي اناسى» قورىنىڭ قاراجاتىنا الىنعان دومبىرانى جاس تالاپكەرگە سىيلاپ, باتاسىن بەرەدى. ءبىز تۇرمىسى تومەن, ۇلتتىق اسپاپتى ساتىپ الۋعا قاراجاتى بولماي جۇرگەن ادامداردى ىزدەپ تابۋعا تىرىستىق. مىسالى, ءبىر جولى قاراپايىم ەڭبەك ادامىنىڭ بالاسىنا دومبىرا بەرىلدى. تانىمال ونەر يەسىنىڭ باتاسىمەن دومبىرا العان بالالاردىڭ ۇلتتىق قۇندىلىعىمىزعا سۇيىسپەنشىلىگى ويانباۋى مۇمكىن ەمەس.
– قازاقتار قۋانارى ءسوزسىز. باستامالارىڭىزدى باسقا وتانداستارىمىز قالاي قابىلداپ ءجۇر؟
– ءبىر مىسال كەلتىرەيىن. دينا ەسكەرتكىشىنىڭ جانىنداعى كۇيشىلەر اللەياسىن جاساپ, شاڭىراقتى ورناتىپ جاتقان ەدىك. قاسىمىزعا ءبىر توپ وزگە ۇلت وكىلى كەلدى. نە ىستەپ جاتقانىمىزدى سۇرادى. مەن «بۇل – حالقىمىزدىڭ كۇيشى-كومپوزيتورلارىنىڭ قۇرمەتىنە سالىنىپ جاتقان ماڭگىلىك بەلگى. ال شاڭىراق سول ونەر يەلەرىنىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتۋ ءۇشىن وتەتىن قاقپا ىسپەتتەس. سوندىقتان ءار ادام وڭ قولىن جۇرەك تۇسىنا قويىپ, باسىن ءيىپ وتەدى. سوسىن بارىپ داڭقتى كۇيشىلەردىڭ ەسىمدەرىن وقىپ تانىسادى. سول ماقساتتا جاسالىپ جاتىر», دەپ ءتۇسىندىردىم. سوندا ون شاقتى وزگە ەتنوس وكىلدەرىنىڭ سەگىزى قولدارىن جۇرەك تۇسىنا ۇستاپ, باستارىن ءيىپ, شاڭىراقتىڭ استىنان ءوتتى. مىنە, وسىنداي وقيعاعا كۋا بولدىق.
مۇندا تاريحي مازمۇنى تەرەڭ, ەلدىك مۇرات جازىلعان كۇلتەگىن تاسى بار. قورقىت بابادان باستاپ قازاقتىڭ 101 كۇيشى-كومپوزيتورىنىڭ ەسىمدەرى جازىلعان ەسكەرتكىش تاستى وزگە جەردەن كورگەن جوقپىن. كورنەكتى تۇلعاعا ورناتىلعان ەسكەرتكىش جاي عانا قارا تاس سياقتى كوشەنىڭ ءبىر بۇرىشىندا جەتىمسىرەپ تۇرماۋعا ءتيىس. ول حالىقتى ىزگىلىككە باستايتىن, ونەرگە باۋليتىن دەمالىس ايماعى بولۋعا ءتيىس.
دينا ەسكەرتكىشى الدىندا كونتسەرتتىك باعدارلامالار قويىلعاندا ورىندىقتار جەتكىزىلىپ ءجۇر. بىرقاتار كورەرمەندەر تۇرىپ تىڭدايدى. كەلەشەكتە سول ماڭدا امفيتەاتر سالىنسا دەگەن ارمانىمىز بار. سوندا ول رۋحاني ورتالىققا اينالادى. ناۋرىز مەيرامىن ۇيىمداستىرۋعا بولادى. ءبىز امفيتەاتردىڭ جوباسىن جاساپ قويدىق. كۇيشىلەر اللەياسىندا سۋبۇرقاق بولسا قانداي كەرەمەت! سەنبى, جەكسەنبى جانە مەيرام كۇندەرى قالا قوناقتارى مەن تۇرعىندارى سەرۋەندەپ جۇرگەندە حالىق كۇيلەرى جانە سۇگىر, قۇرمانعازى, تاتتىمبەت, دينا شىعارمالارى ورىندالىپ جاتسا, ول دا ءبىر عانيبەت! كۇمبىرلەگەن كۇيدى ەستىسە, جۇرەگى ەلجىرەمەيتىن قازاق بار ما؟!
– «كۇي جارمەڭكەسىنىڭ» ەلگە اسەرى قالاي دەپ ويلايسىز؟
– ەكىنشى رەت ۇيىمداستىرىلعان «كۇي جارمەڭكەسىنە» دينا شەشەمىزدىڭ تۋعان ءوڭىرى باتىس قازاقستان وبلىسى, جاڭاقالا اۋدانىنداعى قالي جانتىلەۋوۆ اتىنداعى بالالار مۋزىكا مەكتەبىنىڭ ەلۋگە جۋىق شاكىرتى ارنايى كەلىپ قاتىسىپ, ونەرلەرىن كورسەتتى. قالا جۇرتشىلىعى ۇلكەن ىقىلاس تانىتتى. ماسەلەن, كەي دومبىراشىدان قايتا تارتۋىن ءوتىندى.
جالپى, ءاربىر «كۇي جارمەڭكەسىنە» جينالعاندار سانى 150-دەن كەم بولمايدى. جەتى رەت وتكەندە مىڭعا جۋىق ادام قاتىستى دەپ ەسەپتەيمىن. جامبىل ەسكەرتكىشى الدىندا وتكەن «كۇي جارمەڭكەسى» حالىقتىڭ كوپ جينالۋىمەن ەستە قالدى. سوڭعى جىلدارى ورىس, نەمىس, كورەي جانە باسقا ۇلت وكىلدەرى كۇي كەشىن ۇلكەن قىزىعۋشىلىقپەن تاماشالايتىن بولدى. «ماعان كىتاپ بەرسەڭىز» دەي كەلىپ, كۇيشىلەردىڭ ءومىر جولى, ۇلتتىق ونەرىمىز تۋرالى سۇرايدى. جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرىنەن 7-8 ەرىكتى الدىرامىز, ولار وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ بارلىق سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرىپ, سالت-ءداستۇرىمىز, ونەرىمىز جايلى باياندايدى. جالپى, وسىنداي مادەني ءىس-شارالار ەلدى ىنتىماققا, بىرلىككە شاقىرادى.
«كۇي جارمەڭكەسى» بيىل دا جالعاسىن تابادى. وسى كۇندەرى ناۋرىز مەرەكەسىنە دايىندالۋدامىز. وتكەن جىلى دينا ەسكەرتكىشى جانىندا ەكى كيىز ءۇي تىگىپ, مال سويىپ, ونەر دوداسىن ۇيىمداستىرىپ, ناۋرىز مەيرامىن العاش رەت وتكىزگەن ەدىك. بيىل ودان دا گورى جانداندىرا تۇسەمىز.
قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا ناۋرىز مەيرامىنىڭ ماڭىزدىلىعىن ايتا كەلىپ, ونى جاڭاشا اتاپ ءوتۋ كەرەكتىگىن مالىمدەدى. مەن بۇل باستاماعا تولىق قوسىلامىن. ناۋرىز مەرەكەسى تاماق ىشۋمەن جانە كونتسەرت وتكىزۋمەن شەكتەلمەۋگە ءتيىس. قازاق حالقىنىڭ سان ءتۇرلى ونەرى بار. ۇلتتىق ويىندارى مەن كيىمدەرى, وزىق سالت-ءداستۇرى قانشاما. كورمە ۇيىمداستىرىپ, سولاردى قايتا جاڭعىرتقىمىز كەلەدى. وسىنداي ماڭىزدى ءىس-شارالارعا زيالى قاۋىم وكىلدەرى بەلسەندى قاتىسسا, قۇبا-قۇپ بولار ەدى. ءبىر-اق مىسال: ءبىز وتكىزگەن ناۋرىزعا حالىق قاھارمانى, تۇڭعىش عارىشكەرىمىز توقتار اۋباكىروۆ كەلىپ, قۇرمەتتى قوناق رەتىندە قاتىستى. «ۇشقىش-عارىشكەر كەلدى!» دەگەندە حالىق ەرەكشە ىقىلاس تانىتتى. جينالعان قاۋىمدا ەسەپ جوق. ابىلاي حان داڭعىلى بويىندا تۇراتىن تۇرعىندار وتە كوپ كەلدى. باسىندا ەكى قازان تاعام جەتەتىن شىعار دەپ ويلاپ ەدىك. التى قازان تاماق ءپىسىرىلدى, ءبارى دە تەگىن تاراتىلدى. حالىقتىڭ ۇيىمداستىرۋشىلارعا دەگەن ريزاشىلىعى شەكسىز بولدى. سوندا ولار: «بۇرىن-سوڭدى بۇل ماڭايدا مۇنداي شارالار وتپەيتىن ەدى. كەيىنگى جىلدارى وسى جەردەن ءبىر جاڭاشىلدىق كورىپ ءجۇرمىز. بۇل جەر مادەني دەمالىس ورتالىعىنا اينالدى», دەدى.
ەندىگى ءبىر ويىمىز, دينا ەسكەرتكىشى مەن كۇيشىلەر اللەياسىن استانانىڭ ساياحاتشىلار باراتىن ايماعىنىڭ كارتاسىنا ەنگىزسەك دەيمىز. سول جەردە ۇلتتىق ونەرىمىز جانە دومبىرانىڭ قادىر-قاسيەتى تۋرالى قۇندى دەرەكتەر ايتىلسا ورىندى بولار ەدى. سوندا شەتەلدىك مەيماندار قازاقتىڭ ونەرى, ادەبيەتى مەن مادەنيەتى جونىندە مول ماعلۇمات الاتىنى ءسوزسىز.
– جالعىز كۇي ەمەس, بارلىق قۇندىلىقتى ناسيحاتتاي بەرەدى ەكەنسىزدەر.
– جۋىردا كىلەم توقيتىن اۋعانستان قازاقتارى كەلىپ, ولار: «بىزگە تابان تىرەيتىن مۇمكىندىك جاساساڭىزدار, جۇزگە جۋىق قىز بالانى كىلەم توقۋعا ۇيرەتەر ەدىك. تۇرىكمەن, يران كىلەمدەرى بىلاي تۇرسىن, بايقاۋلاردا ولاردان وزىق شىققانبىز. اڭ مەن قۇس, قوشقارمۇيىزدى ورنەكپەن توقىعاندا, كىلەمدەرىمىزگە تاڭقالمايتىندار جوق. سونىڭ ءبارىن باسقا ەلدە جاساعانىمىزعا قىنجىلامىز. ۇلتتىق بايلىعىمىز قازاقستاندا وركەن جايسا دەگەن ماقساتپەن الدارىڭىزعا كەلىپ تۇرمىز», دەدى. وسى ورايدا, استانادا ارنايى ورىن ءبولىپ, ۇستالاردىڭ, قولونەر شەبەرلەرىنىڭ قالاشىعىن نەمەسە ورامىن نەگە جاساماسقا؟! بۇل ۇسىنىسىمدى ەلوردا باسشىلىعىنا جەتكىزدىم. قازاق حالقىنىڭ 1 500 ۇلتتىق اسپابىن ءبىر ءوزى ۇستاپ وتىرعان ازامات بەيسەنالى ۇلى ەسىمدى جىگىت بار. ءوزى جاساپ, ءوزى ورىندايدى. قوسشى قالاشىعىنىڭ اكىمدىگى جەر ۋچاسكەسىن بەرىپتى, بارلىق اسپابىن سوندا ساقتاپ وتىر ەكەن. ويپىرماي, 1 500 اسپابى بار قانداي حالىق بار؟ سونى استانانىڭ تورىنە الدىرىپ, ۇلتتىق اسپاپتار مۇراجايى ەتىپ, جارقىراتىپ قويسا قانداي عانيبەت؟ بۇل – ەلىمىزدىڭ بايلىعى. قانشاما بالانىڭ ۇلتتىق اسپاپقا قىزىعۋشىلىعى ويانار ەدى؟
– دۇرىس ايتاسىز, اعا. يگىلىكتى ىستەرىڭىز جۇزەگە اسا بەرسىن.
اڭگىمەلەسكەن –
جانىبەك ءاليمان,
«Egemen Qazaqstan»
