بالىق كاسىبىنە – عىلىمي كوزقاراس

ءار جىل سايىن مەكتەپ ءتامامدايتىن جاس تۇلەك جان قالاۋىمەن قاتار, جاقسى تابىس اكەلەتىن كاسىپ, ماماندىق تاڭداپ, سوعان وراي ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورىندارىنا قۇجاتتارىن تاپسىرادى. قۇلاعى تۇرىك, ساناسى ساۋلەلى تالاپكەرگە مەم­لە­كەت­تىك گرانت كوپ بولىنەتىن بىراق تابىسى ىر­عىن ءبىر كاسىپتى كورسەتكىمىز كەلەدى. ول – بالىق بيزنەسى.

جاپوندارعا ۇقساپ سالاماتتى ۇزاق عۇمىر سۇرگىڭىز كەلە مە؟ وندا تەڭىز ونىمدەرىن, اسىرەسە بالىقتى ازىق رە­تىن­دە كوبىرەك تۇتىن! بۇعان وركە­نيەت­تى ەل تۇرعىندارىنىڭ كوزى جەتكەلى قاشان. قازىر سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇس­تانعان باۋىرلارىمىز دا بىرتىندەپ بول­سا دا سوعان كەلە جاتىر. دەمەك تاياۋ بولاشاقتا بالىق بيزنەسىنىڭ ءورىسى كەڭە­يە تۇسەدى. ەندەشە بالىق شارۋا­شى­لىعىنا مويىن بۇرىپ, نەگە تابىسىن سالماقتاپ كورمەسكە؟

بىلتىر جىل اياعىنا تامان ساكەن سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەح­ني­كالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى «ۆەتەري­نا­ريا جانە مال شارۋاشىلىعى» فاكۋل­تەتىنىڭ كورپۋسىندا ورنالاسقان «با­لىق شارۋاشىلىعى» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتا­لىعىندا ءبىر توپ باق وكىلدەرىمەن بارعان ەدىك. وندا ونداعان جىلدان بەرى بالىقتىڭ ونداعان ءتۇرىن زەرتتەپ, زەردەلەپ, ەل-جۇرتتىڭ كادەسىنە اسىرۋعا جۇمىستانىپ جۇرگەن عالىمدار جۋر­نا­ليستەرگە كلاري جايىن بالىعى مەن شاياندى جاساندى كوبەيتۋدىڭ بيو­تەحنولوگيالىق ءتاسىلىن كورسەتىپ, شىعىنى جوقتىڭ قاسى, بىراق تابىسى مول كاسىپتىڭ ۇڭعىل-شۇڭعىلىن تەرەڭدەپ ءتۇسىندىردى.

اتالعان عىلىمي زەرتتەۋ ورتالى­عى­نىڭ ديرەكتورى سالا بويىنشا عىلىم كانديداتى, دوتسەنت قۋانىش سىزدىقوۆ بالىقتى جاساندى ءوسىرۋ مەن كول-كوسىر پايداسى تۋرالى ۇزاق اڭگىمەلەدى. ء«بىزدىڭ كافەدرا 2001 جىلى اشىلدى. العاشقى عىلىمي جۇمىستارعا 2004 جىلدان باستاپ كىرىستىك. قازاقستان بو­يىنشا كولدەردە بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋدى قولعا الدىق. ءتورت جىلدان كەيىن كافەدرا مەن عىلىمي ورتالىق بالىقتاردىڭ جاڭا تۇقىمدارىن تىڭ ادىسپەن ءوسىرىپ, كوبەيتۋ تاسىلدەرىن جول­عا قويدى.

بەكىرە, ونىڭ ىشىندە شاباقتارىنىڭ فيزيولوگيالىق ءوسۋ فاكتورلارىن زەرتتەپ,­ زەردەلەدىك. ءارى قاراي ۇلكەن جۇ­مىس­تاردى باستادىق. كلاري جايىنى, تيلاپيا جانە باحتاح سياقتى وندىرىستىك بالىقتارمەن عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلدى. قازىر اۋستراليالىق كوكشايان دا ورتالىقتىڭ زەرتتەۋ نىسانىنا اينالعان. ولار – وتە جىلدام وسەتىن بالىقتار مەن جاندىكتەر. بار-جوعى 6 ايدا جارامدى سالماعىنا كەلەدى. ياعني پايدالانۋعا نەمەسە ساتۋعا شىعا­رى­لا­تىن بالىقتار سالماعىن جارتى جىلدا تولىقتىرىپ ۇلگەرەدى. مىسالى, جايىندار ۇساق شاباقتان باس­تاپ 2 كيلولىق سالماققا جەتەدى.

وعان قوسا, بىزدە وتە تارتىمدى ءارى ءبارىمىزدى قىزىقتىرعان جۇمىس – اكۆا­پو­نيكا. اكۆاپونيكا 2 ماسەلەنى قاتار شەشەدى. ءبىرىنشى, ساتىلىمعا شى­عا­رىلاتىن بالىقتار بولسا, ەكىنشى جاعىنان, وعان قوسىمشا وسىمدىكتەر مەن كوكونىستەر وسىرۋگە مۇمكىندىك بار. وسىنداي جۇمىستاردى قاتارىنان بىرگە جۇرگىزدىك. ويتكەنى بۇل ءادىستىڭ پاي­دالى تۇسى كوپ. بالىقتاردى ءوسى­رىپ جاتقان سۋدىڭ تۇنباسىن الىپ, ونداعى كوپتەگەن ورگانيكالىق بيو­اگەنت­تىك زات­تى وسىمدىكتەردىڭ تا­مىرىنا جىبەرىپ, تىڭايتقىش رەتىندە پايدالا­نامىز. وسىمدىكتەر تۇنبالى تىڭايتقىشتى بويىنا ازىق ەتىپ ءوسىپ-ونەدى. سويتە تۇرىپ تامىرى ارقىلى سۋدى تىڭايتقىشتان تازارتىپ بەرەدى. تازارعان سۋ بالىققا قايتا قۇيىلادى. مۇنداي ءادىستى كوپتەگەن مەملەكەت اۋەلدەن قولدانىپ ءجۇر. ءبىز دە بالىق پەن كوكونىستى قاتار ءوسىرۋ تسيكلىن مۇقيات زەرتتەپ شىقتىق. ناتيجەسى وتە جاقسى بولدى», دەدى ق.سىزدىقوۆ.

اتالعان فاكۋلتەت ورنالاسقان عيماراتتىڭ 70-80 شارشى مەتر بولاتىن جەرتولەسىندە 8 ارنايى باسسەينگە ءبولىپ باعىپ جاتقان افريكالىق جا­يىن بالىق شاباقتارى جارتى جىلدا 2 كيلوعا دەيىن ۇلكەيىپ, ءبارىن قوسقاندا 5 توننا بالىق بولادى ەكەن. جايىن بالىقتىڭ كيلولاپ ساتقانداعى باعاسى جىلقى ەتىنەن ەكى ەسە قىمبات. ونى شارىن با­زا­رىنان كوزىمىز شالدى. ال 5 توننا جا­يىن بالىعىن شىعارۋعا بار-جوعى ەكەۋىنىڭ عانا ۋىلدىرىعى جەتكىلىكتى. ەكى كيلو تارتاتىن بالىقتى ساۋدا ورىندارىنا جونەلتە بەرۋگە بولادى. وسىنى ەسكەرەتىن قازاق بالاسى بالىق پەن جىلىجاي بيزنەسىنە شىنداپ مويىن بۇرىپ, مەملەكەتتىك گرانتى مول وقۋىن وقىپ, ءتاڭىرى ءناسىپ ەتكەن تابىستىڭ وڭاي جولىنا تۇسەر, بالكىم.

ەندى ات ۇستىندەگى اعايىننان سۇراي­تى­نىمىز, ايازدى كۇن مەن بوراندى تۇندە, اق قار, كوك مۇزدا تەبىندى جىلقىنىڭ سوڭىندا ءجۇرۋدىڭ قيىندىعى مەن جىلى جەرتولەدەگى بالىق باعۋدىڭ پارقىن قالاي ايىراسىز؟ ايتقانداي جىلى دەمەكشى, افريكالىق جايىن بالىققا جىلى سۋ كەرەك. سوندىقتان جەرتولەنىڭ ەدەنىنە جىلىتۋ تۇتىكتەرىن تارتقان ابزال. ال جايىن بالىققا كيسلورود جىبەرەتىن ارنايى قۇرىلعى قاجەت ەمەس, ول سۋدان باسىن شىعارىپ, اۋانى اۋىزىمەن قارمايدى.

«نەگىزىندە بالىق شارۋاشىلىعىن تاڭداعان جاستارعا تابيعاتتى جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋ, بيورەسۋرس­تاردى كوبەيتۋشى, بيزنەس-كاسىپكەر ماماندارىن دايارلاپ جاتىرمىز دەپ ايتامىز. قاي ايماقتا دا بولماشى اۋماقتا بالىق وسىرۋگە مۇمكىندىك بولادى. مىنا كىشكەنتاي عانا 70 شارشى مەترلىك لابوراتوريادا كورىپ وتىرسىزدار, جا­يىندار ءوسىپ جاتىر. شاقا شاباقتى سۋعا جىبەرىپ, جارتى جىلدا 5 تونناعا دەيىن بالىق ءونىمىن الاسىز.

ەلدىڭ ورتالىق جانە سولتۇستىك وڭىر­لە­رىندە كول كوپ. ولار اناۋ ايتقان تەرەڭ دە ەمەس. وسى جاعدايدى دۇرىس باعامداپ, كول شارۋاشىلىعىن دامىتۋى­مىز كەرەك. كوپتەگەن كولدە موڭكە, تابان, الابۇعا مەن كوكسەركە بار. ولاردان دا پايدا كورۋگە بولادى. قازىر تالايلار كولدى جالعا الىپ, بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتىپ جاتىر. دەسەك تە, دايىن بالىعى بار. ەندەشە, ول كاسىپكەر كولدىڭ كۇتىمىن جاساۋى كەرەك. ياعني بالىقتى ءار ۋاقىت ءوز مولشەرىمەن اۋلاۋعا ءتيىس. زاڭدىق ەرەجە بويىنشا بالىقتى اۋلاعان سوڭ, قوسىمشا شاباقتار جانە جىبەرۋ كەرەك. سوندا قاجەتتى تسيكل ورنايدى», دەدى دوتسەنت.

عالىم-وقىتۋشىنىڭ ايتۋىنا قا­را­عاندا, بالىق جانە سۋ شارۋا­شى­لى­عى بويىنشا ءبىلىم العان تۇلەكتەر جەكە كاسىپپەن شۇعىلدانعىسى كەلمەسە, سالاداعى مەكەمەلەر مەن كاسىپ­ورىنداردا جۇمىس ىستەۋىنە دە بولادى. ويتكەنى ءبىزدىڭ ەلدە وسى سالانىڭ ماماندارى تىم تاپشى كورىنەدى. ال رەسەي مەن قىتايدان جانە وزبەكستاننان زارۋلىكپەن قالاپ شاقىرتقان ماماندار قىزمەتىن ءسال كەم التىنعا باعالايتىن كورىنەدى. سوندىقتان دا بۇل سالاداعى بى­لىمگە مەملەكەتتىك گرانتتار كوپ ءبولىنىپ وتىر. وكىنىشتىسى, جىل سايىن سول گرانتتار تۇگەل دەرلىك يگەرىلمەي قا­لىپ جاتادى ەكەن.

«كلاري جايىنىن كوبەيتۋ, ءبىر قارا­عاندا, وڭاي شارۋا ەمەس. ونى وسى­رۋ­گە ارنالعان قاۋىزدىڭ ماتەريال­دا­رى ساپالى بولۋعا ءتيىس. ويتكەنى جايىن شاباعىنىڭ ەركىن وسۋىنە ونىڭ دا اسەرى بار. اتالعان جايىننىڭ شاباعىن شەتەلدەردەن اكەلۋ – تىم قىمبات. سون­دىق­تان ولاردى وسى عىلىمي زەرتحاناعا اكەلىپ, زەرتتەيمىز. قانداي جاعدايدا ءوسىرىپ, كوبەيتۋگە بولاتىنىن تاجىريبەدەن وتكىزەمىز. ونداعى ماقسات – بالىقتى ءوسىرىپ, پايداعا اسىرۋ قۇنىن ارزانداتۋ. وسىلاي جاساعاندا عانا تاۋارلىق بالىق ءوندىرىسىن وركەندەتە الامىز», دەدى ق.سىزدىقوۆ.