فورۋمنىڭ اشىلۋىندا تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى ءمينيسترى باعدات مۋسين «Digital Almaty» بيزنەس وكىلدەرى, حالىقارالىق ساراپشىلار جانە IT-قوعامداستىق كەزدەسەتىن بىرەگەي الاڭ ەكەنىن ەسكە سالدى. ۇسىنىلعان يدەيالار ناقتى شەشىمدەردى تاباتىنىن ايتتى. مىسالى, بىلتىر كرەمني القابىندا اشىلعان «Silkroad Innovation Hub» ستارتاپ جوبالاردىڭ تارتىلىس نۇكتەسىنە اينالدى ءارى وڭىرىمىزدە تسيفرلىق شەشىمدەردى قولدانۋ ايماعىن كەڭەيتۋدە كۇش-جىگەرىن بىرىكتىردى. «Silkroad Innovation Hub» رەزيدەنتتىك جوبالارى ىشكى جانە الەمدىك نارىقتا جوعارى سۇرانىسقا يە. ايتالىق, جاقىندا «Skype», «Tesla» جانە «SpaceX» كومپانيالارىنا تابىستى ينۆەستيتسيالارىمەن تانىمال الەمدەگى ەڭ ءىرى ۆەنچۋرلىق ينۆەستور تيم درەيپەر وتاندىق «Citix» ستارتاپىنا 1 ملن دوللاردان استام ينۆەستيتسيا سالدى. حاب رەزيدەنتىنىڭ تاعى ءبىر ستارتاپى – «TrustMe» اقش-تاعى «Hero Training» باعدارلاماسىندا ۇزدىكتەردىڭ ءبىرى دەپ تانىلدى. «بارلىق باستامامىز, سونىڭ ىشىندە «Google for Startups» جانە «Draper University»-مەن بىرلەسكەن باعدارلامالار, «Silkroad Innovation» حابىن ىسكە قوسۋعا قولداۋ كورسەتۋ, «Digital Bridge» جانە «Digital Almaty» IT فورۋمدارىن وتكىزۋ – وسى ماقساتقا جەتۋ قۇرالدارى», دەدى باعدات مۋسين.
مينيستر ايتىپ وتكەندەي, ءبىزدىڭ ەل بۇۇ رەيتينگىندە ونلاين قىزمەت كورسەتۋ بويىنشا الەمدە 8-ورىندا, ال «ەلەكتروندى ۇكىمەتتى» دامىتۋ بويىنشا ءبىز 28-ورىندامىز. كولىكتى ۇيدە وتىرىپ-اق 5 مينۋتتان از ۋاقىت ىشىندە تىركەۋدەن باستاپ, قولما-قول اقشاسىز تولەمدەردى ەنگىزۋگە دەيىن ءبىزدىڭ ەلىمىز تسيفرلىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋدا تابىسقا جەتتى. مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ 93 پايىزعا جۋىعى ەلەكتروندى فورماتتا كورسەتىلەدى. 50 ميلليون سەرتيفيكات تسيفرلىق فورماتقا اۋىستىرىلدى. ب.ءمۋسيننىڭ ايتۋىنشا, قازاق ءتىلىن قولدايتىن GPT چاتىنىڭ بالاماسىن ىسكە قوسۋعا دايىندىق جۇمىستارى باستالىپ كەتتى.
– قازىرگى ۇردىستەر بىزگە مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى كورسەتۋدە جاڭا شەشىمدەردى ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بەردى, بۇرىن قيال بولىپ كورىنگەن دۇنيەلەر شىندىعىمىزعا اينالدى. بيىل eGov پەن جاساندى ينتەللەكت اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى باستايمىز. الدا تالاي قىزىق ءارى قيىن جۇمىس كۇتىپ تۇر. قازىرگى ۋاقىتتا ەل ازاماتتارىنىڭ سانى 20 ميلليون ادامعا جەتكەنىن ەسكەرۋ كەرەك. ەكونوميكالىق بەلسەندى ازاماتتاردىڭ 68%-دان استامى اي سايىن eGov جاساندى ينتەللەكت قىزمەتىن پايدالانادى, – دەدى مينيستر.
بۇدان كەيىنگى تاقىرىپ «GovTech X: مەملەكەتتىك باسقارۋدى جاڭعىرتۋعا ارنالعان تسيفرلىق قۇرالدارى» اتتى پانەلدىك سەسسياسىندا جالعاستى. وعان سپيكەرلەر رەتىندە رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ تسيفرلىق دامۋ, بايلانىس جانە بۇقارالىق كوممۋنيكاتسيالار ءمينيسترى ماقسۇت شاداەۆ, قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ تسيفرلىق دامۋ ءمينيسترى نۇريا كۋتناەۆا جانە «Freedom Holding Corp.» باس اتقارۋشى ديرەكتورى تيمۋر تۋرلوۆ قاتىستى.
ب.مۋسين ەلەكتروندى ۇكىمەتتى ەنگىزۋ كورسەتكىشتەرى جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلە جاتقانىن, بىلتىر ونلاين رەجىمدە 50 ملن قىزمەت كورسەتىلگەنىن, قىزمەتتەردىڭ 92%-ى ازاماتتارعا ۇيدەن شىقپاي-اق قولجەتىمدى بولعانىن ايتتى. سونداي-اق پرواكتيۆتى قىزمەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا جۇمىستار ۇنەمى جۇرگىزىلىپ جاتىر. قازىرگى ۋاقىتتا مۇنداي قىزمەتتەردىڭ 46 ءتۇرى بار جانە ولار 2 ملن-نان استام رەت كورسەتىلگەن. «قازىر بىزدە ەلەكتروندى ۇكىمەتتىڭ وراسان زور ەكوجۇيەسى قالىپتاستى, وعان مەملەكەتتىك پورتالدارمەن قاتار, بانكتىك قوسىمشالار ەنىپ, باسقا دا سەرۆيستەر مەن ستارتاپتار كىرە باستادى. ءبىز مەملەكەت رەتىندە ونىمدەر مەن قىزمەتتەردى قۇرۋعا ارنالعان كوپتەگەن قۇرال ءتۇرىن ۇسىنامىز. «Govtech» بويىنشا كوشباسشىلاردىڭ ءبىرى رەتىندە ءوز قۇزىرەتتەرىمىزبەن, ءتىپتى دايىن ونىمدەرىمىزبەن ءبولىسۋ جاۋاپكەرشىلىگىنە يەمىز. ماسەلەن, بىلتىر تاجىكستان رەسپۋبليكاسىنا 3 جۇيە بەرىلدى. ولار – «CPU», «Smart Bridge», «GOV.kz». ءبىز تابىستى جانە دالەلدەنگەن ونىمدەردى سەرىكتەس ەلدەرگە قايتارىمسىز ۇسىنامىز», دەدى ب.مۋسين.
سونداي-اق تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى ءمينيسترى ەڭ تانىمال 45 سەرۆيس پەن مەملەكەتتىك قىزمەت ەل تۇرعىندارىنا ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ قوسىمشالارى ارقىلى قولجەتىمدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ماسەلەن, ولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ تانىمالى – اۆتوكولىكتى ونلاين ساتۋ. ونىڭ ايتۋىنشا, ەگەر بۇرىن مامىلەلەردىڭ شامامەن 10%-ى عانا ونلاين وتسە, مەملەكەتتىك قىزمەتكە رەينجينيرينگ جۇرگىزىلىپ, ونى بانكتەردىڭ قوسىمشالارىنا شىعارعاننان كەيىن ونلاين ساتىلىمداردىڭ ۇلەسى 75%-عا دەيىن ءوستى.
فورۋم بارىسىندا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا ەاەو اۋماعىندا B2G ترانسشەكارالىق ءوزارا ءىس-قيمىلدارىندا ەلەكتروندى تسيفرلىق قولتاڭبانى ءوزارا تانۋ بويىنشا جۇمىس قالاي ءجۇرىپ جاتقانى تۋرالى ءسوز بولدى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيانىڭ اقپاراتتىق تەحنولوگيالار دەپارتامەنتى بىرقاتار جوبانى, سونىڭ ىشىندە «ەۋرازيالىق بەستىكتىڭ» قۇجات اينالىمىنا ارنالعان ەلەكتروندى تسيفرلىق قولتاڭبا ازىرلەۋدى جۇزەگە اسىرىپ جاتقانىن, ءاربىر مۇشە ەل ءوزىنىڭ ەلەكتروندى قۇجات اينالىمى مەن ەلەكتروندى تسيفرلىق قولتاڭبا جۇيەسىنە يە ەكەنىن بىلدىك. «بىراق ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا ۇستانىمى بويىنشا بارلىق بەس ەل سەنەتىن قۇرالدى ازىرلەۋ بويىنشا شارالار قابىلدانىپ, جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. بۇل سەنىمدى قۇجات اينالىمى ءۇشىن پايدالانىلادى», دەدى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا كەڭەسشىسى مۇرات بوستانوۆ.
ول جوبانىڭ ىسكە قوسىلعانىن جانە بۇل شەشىمدەردى ازىرلەۋشىلەر بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «بىرىكتىرىلگەن جۇيەنى دامىتۋ جوسپارلارىنا سايكەس بۇل شەشىمدەر بەلگىلەنگەن مەرزىمدە, شامامەن 1-1,5 جىل ىشىندە جۇزەگە اسادى دەپ ۇمىتتەنەمىز», دەيدى م.بوستانوۆ. ونىڭ ايتۋىنشا, مۇشە ەلدەر ەلەكتروندى تسيفرلىق قولتاڭبانى كۋالاندىرىپ, ولاردى پايدالانۋ تۋرالى شەشىم قابىلداۋى كەرەك. 2023 جىلعى تامىزدا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا القاسىنىڭ وتىرىسىندا قازاقستان اۋماعىندا B2G (بيزنەس-ۇكىمەت) ترانسشەكارالىق ءوزارا ارەكەتتەسۋىندە ەلەكتروندى تسيفرلىق قولتاڭبانى ءوزارا تانۋ قاعيدالارى بەكىتىلگەن بولاتىن.
قازاقستان ءوزىن فينتەح, بەت-الپەتتى تانۋ تەحنولوگيالارى, جاساندى ينتەللەكت سالاسىنداعى بەدەلدى ويىنشى رەتىندە الدەقاشان تانىتقانى وسى كۇنگە دەيىن تالاي رەت ايتىلدى. ونەركاسىپتىك ستارتاپتار كولەڭكەدە قالىپ وتىر دەگەن پىكىرلەر كوپ ايتىلادى. بىراق ءىرى كاسىپورىندار ءساتتى جۇزەگە اسىرىپ جاتقان جوبالار دا بارشىلىق.
فورۋم جۇمىسىنا قاتىسقان «يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار پاركى» («Tech Garden») اۆتونومدى كلاستەرلىك قورىنىڭ باس ديرەكتورى باۋىرجان كانكين بىزبەن اڭگىمەسىندە اقپاراتتى تەحنولوگيا سەگمەنتى قاتەلىكتەرى, ءتىپتى تابىستارى تۋرالى ايتۋدى ۇناتپايتىن وتە كونسەرۆاتيۆتى نارىق ەكەنىن ايتىپ بەردى. بىراق كەز كەلگەن ءساتتى شىققان تاجىريبە كومپانيانىڭ العا جىلجۋىنا جول اشادى. سول سەبەپتى ءبىز ءۇشىن تەحنولوگيالىق جارىستان قالىپ قويماۋ ماڭىزدى. دۇرىسى, توپتىڭ الدىڭعى قاتارىندا بولۋ. «2024 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە لاس-ۆەگاستا تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كەشەنىن تسيفرلاندىرۋ بويىنشا كورمە وتەدى. نەگىزىندە بۇل – ءتورت جىلدا ءبىر رەت وتكىزىلەتىن جانە سالاداعى جەتەكشى ويىنشىلاردىڭ باسىن قوساتىن سالالىق الەم چەمپيوناتى. وندا «Hitachi», «Komatsu», «Siemens» سياقتى ءىرى كومپانيالاردىڭ ۇزدىك شەشىمدەرى قويىلعان. بىزدە ۇلكەن ەكسپورتتىق الەۋەت بار, ءبىز سوندا نازار اۋدارامىز دەپ سەنەمىن», دەيدى ول.
فورۋم بارىسىندا كريپتوبيرجالاردىڭ ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەرمەن ءوزارا ءىس-قيمىلى جونىندەگى قاناتقاقتى جوبانىڭ اياقتالعانى ايتىلدى. تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگى ەلەكتروندى ونەركاسىپ جانە تسيفرلىق اكتيۆتەر يندۋسترياسىن دامىتۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى عيززات بايتۇرسىنوۆ جوبانىڭ باستى ماقساتى – بولشەك جانە كاسىبي ينۆەستورلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ءۇشىن ماڭىزدى سانالاتىن قامتاماسىز ەتىلمەگەن تسيفرلىق اكتيۆتەرمەن ساۋدا جاساۋ ءۇشىن رەتتەلەتىن ورتا قۇرۋ. ء«بىر جارىم جىل ىشىندە نارىق قاتىسۋشىلارىمەن تىعىز قارىم-قاتىناس جاسادىق, بۇل بىزگە ايتارلىقتاي جەتىستىكتەرگە جەتۋگە مۇمكىندىك بەردى. اتاپ ايتقاندا, احقو كريپتوبيرجالارى مەن وتاندىق ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ ءتيىمدى تەتىكتەرىن ورناتتى, رەتتەۋشى بازانى قامتاماسىز ەتۋگە ىقپال ەتتى», دەدى ول.
احقو ليتسەنزيالاۋ جانە قارجىلىق تەحنولوگيالار كەڭسەسىنىڭ باسقارۋشى ديرەكتورى ەركەعالي ەدەنباەۆ قاناتقاقتى جوبانىڭ ناتيجەلەرى تۋرالى ايتىپ بەردى. «قاناتقاقتى جوبا كەزەڭىندە جالپى اينالىم 239 ملن دوللارعا جەتكەن, ال ترانزاكتسيالار سانى 63 مىڭ, كليەنتتەردىڭ جالپى سانى 52,8 مىڭ», دەدى ول.
حالىقتىڭ قارجىلىق ساۋاتى سىن كوتەرە المايتىن ءبىزدىڭ ەلدە ۆاليۋتانىڭ مۇنداي تۇرىنە كۇمانمەن قارايتىندار وتە كوپ. ءتىپتى باتىس ەلدەرىندە قارجى سەگمەنتىنىڭ تامىرىن باسىپ قانا پىكىر ايتاتىن ساراپشىلاردىڭ ءوزى ۆاليۋتانىڭ مۇنداي تۇرىمەن قالتاڭدا باسى ارتىق 100 مىڭ دوللار بولسا عانا جۇمىس ىستەۋگە كەڭەس بەرەتىنىن ايتادى. ە.ەدەنباەۆتىڭ پىكىرىنشە, جۇرت ايتىپ جۇرگەندەي, ۆاليۋتانىڭ مۇنداي تۇرىمەن «ويناي باستاعاندارعا» ەشقانداي كريپتومانيا ەمەس, ينۆەستور رەتىندە قاراۋىمىز كەرەك.
«Digital Almaty» فورۋمى بيىل ونەركاسىپتەگى تسيفرلىق ترانسفورماتسيا جانە «GovTech,» «4.0 يندۋسترياسى», «ESG», «Smart City» جانە باسقا دا سالالارداعى يننوۆاتسيالىق شەشىمدەردى اشاتىن اۋقىمدى ىسكەرلىك باعدارلامانى ۇسىنادى. پانەلدىك پىكىرتالاستار شەڭبەرىندە حالىقارالىق ساراپشىلار, سالا كوشباسشىلارى, IT جانە بيزنەس سالاسىنداعى جەتەكشى يننوۆاتورلار قاتارىنان 200-دەن استام سپيكەر قاتىستى. ولار ەكونوميكا مەن يننوۆاتسيانىڭ ناقتى سەكتورىندا جاڭا تەحنولوگيالاردى قولدانۋ ناتيجەسىندەگى تابىستى كەيستەرمەن ءبولىستى.
الماتى
