فوتو: pixabay.com
عالىمنىڭ ايتۋىنشا, كومىردىڭ پايدالى اسەرى 11 پايىز عانا. ياعني 1 توننا كومىر جاقساڭ, ونىڭ 890 كيلوسى كۇلگە اينالادى. پايدا بەرەتىنى – 110 كيلو. بەنزيننىڭ پايدالى اسەر كوەفيتسەنتى – 17 پايىز, گازدىكى – 20 پايىز, ال سۋتەگىنىڭ پايداسى 75-80 پايىز. ياعني سۋتەكتى پايدالانساق, كۇل, ءتۇتىنى وتە از, تازا ەنەرگياعا قول جەتكىزەمىز. تەك بۇل ەنەرگيانى الۋ ازىرگە قىمبات. وتاندىق عالىمدار وسى ماسەلەنى شەشۋ باعىتىنداعى زەرتتەۋ جۇمىستارىن قولعا العان. اقاتان قىدىرموللانىڭ پىكىرىنشە, سۋتەك ەنەرگياسىن پايدالانۋ ماسەلەسى ەكولوگيالىق ماسەلەلەردىڭ ۋشىعۋىنا تىكەلەي بايلانىستى. قورشاعان ورتاعا زيان كەلتىرمەيتىن ەنەرگيا كوزىنە قول جەتكىزۋدىڭ جولىن بۇكىل الەم عالىمدارى بۇرىننان زەرتتەپ كەلە جاتىر. ءبىزدىڭ ەلدە دە وسى باعىتقا بەتبۇرىستار جاسالا باستادى.
– پرەزيدەنت جولداۋىندا ايتقان سۋتەك ەنەرگياسىنا كوڭىل ءبولۋ, دامىتۋ, قولدانىسقا ەنگىزۋ تاپسىرمالارى بويىنشا عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى وسى زەرتتەۋلەرگە كوپ كوڭىل ءبولىپ جاتىر. ال ەلىمىزدىڭ الەۋەتىنە كەلەتىن بولساق, ءبىزدىڭ ەل باسقا مەملەكەتتەرمەن تەڭ دارەجەدە تۇرا الاتىنداي الدىڭعى قاتارلى زەرتتەۋلەرمەن اينالىسىپ جاتىر دەپ ايتا الامىز. ياعني زەرتحانامىزدىڭ مىسالىندا كەلتىرەتىن بولسام, ءبىز كۋرچاتوۆ قالاسىندا ورنالاسقان ۇلتتىق يادرولىق زەرتتەۋ ورتالىعىمەن بىرلەسىپ, سۋتەك ەنەرگياسىنا بايلانىستى قارقىندى زەرتتەۋ جۇرگىزۋدى قولعا الدىق. بۇل زەرتتەۋدە ءار تاراپتىڭ ءوز مىندەتى بار. قازىرگى كەزدە سۋتەك ەلەمەنتىن الۋ, ساقتاۋ, تاسىمالداۋ كۇردەلى بولعاندىقتان, ونىڭ باعاسى دا قىمبات تۇرادى. سوندىقتان ۇلتتىق يادرولىق زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ مىندەتى – سۋتەك ەلەمەنتىنىن الۋ, ساقتاۋ, تاسىمالداۋ ماسەلەلەرىن شەشۋ. سونىڭ اياسىندا ولار پيروليز ادىسىمەن سۋتەكتى ءوندىرۋ, مەتاننان, گازداردان الۋ دەگەن سياقتى ىرگەلى, قولدانبالى زەرتتەۋلەر جۇرگىزەدى. ال ءبىزدىڭ زەرتحانامىزدىڭ مىندەتى – وسى الىنعان, جيناقتالعان سۋتەگىن كادەگە جاراتۋ, قايتا وڭدەۋ, زالالسىزداندىرۋ. ءبىز ونى ەلەكتر ەنەرگياسىن الۋعا پايدالانامىز. قازىرگى كەزدە اۋا سۋتەكتى وتىندىق ەلەمەنت دەگەن تۇسىنىك بار. بۇل – سۋتەك ەلەمەنتىن پايدالانۋ ارقىلى ەلەكترحيميالىق رەاكتسيالاردىڭ كومەگىمەن ەلەكتر ەنەرگياسىن الۋعا باعىتتالعان جۇمىس. سونداي-اق وسى بىرلەسكەن زەرتتەۋدەگى ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارىنىڭ مىندەتى – سۋتەك ەلەمەنتىن ىدىراتۋعا ارنالعان قوندىرعى بولىكتەر, ەلەكتروتتار, كاتوليزاتورلار, مەمبرانالار دايىنداۋ جانە وتاندىق شيكىزات ونىمدەرىن قولدانا وتىرىپ ولاردىڭ قۇنىن تومەندەتۋ, – دەيدى اقاتان قىدىرموللا.
ەگەر ەلىمىز سۋتەگى ەنەرگەتيكاسى سالاسىنا بەت بۇراتىن بولسا, قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋى, ءب ۇلىنۋى دەگەن ماسەلەلەرگە وڭىنان اسەر ەتەتىنى ءسوزسىز. سەبەبى گاز شىعىندارى ازايادى. ال ونى ناقتى قولدانىسقا ەنگىزۋ – عالىمداردىڭ الدىنداعى ۇلكەن مىندەت. سونىڭ ىشىندە ونى وندىرىستە ارزان باعادا قولجەتىمدى ەتۋ قاجەت.
– سۋتەگى ەلەمەنتىن پايدالانۋ بويىنشا ءارتۇرلى باعىتتا زەرتتەۋلەر قولعا الىنعان. مىسالى, جاپونيا بەنزيننىڭ, گازدىڭ ورنىن باسۋ ءۇشىن ونى ىشتەن جاناتىن قوزعالتقىشتارعا وتىن رەتىندە پايدالانىپ, جاڭا كولىكتەر شىعارىپ جاتىر. ناتيجەسىندە, ودان قورشاعان ورتانى لاستايتىن زياندى زاتتار بولىنبەيدى. بۇعان قوسا جوعارى تەمپەراتۋراداعى وتىن ەلەمەنتتەرىندە سۋتەگىن ىدىراتۋ ارقىلى ەلەكتر توعى الىنادى. ال ءبىزدىڭ قۇرىلعى تومەن تەمپەراتۋرادا جۇمىس ىستەيدى ءارى پايدالى اسەر كوەففيتسەنتى 60 پايىزدى قۇرايدى. ءبىز وسى ارقىلى ەلەكتر توعىن ءتيىمدى پايدالانا الامىز. ال قازىرگى گيدروەلەكتر ستانسالاردان الىپ وتىرعان ەلەكتر توكتارىنىڭ پايدالى اسەر كوەفيتسەنتى 35-40 پايىزدى عانا قۇرايدى. قوندىرعىنى جاساۋدى ءوزىمىز قولعا العانداعى ماقساتىمىز – وتاندىق ءونىمدى پايدالانۋ ارقىلى ونىڭ ءاربىر بولشەگىنىڭ قۇنىن تومەندەتۋ, بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ, جۇمىس ۋاقىتىن ۇزارتۋ, – دەيدى ا.قىدىرموللا.
عالىمنىڭ ايتۋىنشا, زەرتتەۋ جۇرگىزۋ – ۇزاقمەرزىمدى جۇمىس. ءونىمنىڭ ناقتى قاي ۋاقىتتا وندىرىسكە ەنەتىنىن ءدوپ باسىپ ايتۋ قيىن.
– الەمنىڭ ءارتۇرلى نۇكتەسىندە ءارتۇرلى عالىمدار ءبىر باعىتتا عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ جاتىر. ەڭ سونىڭدا بارلىعىنىڭ ەڭبەگى جينالىپ كەلىپ, جارىلىس جاساپ جاڭا ءبىر ونىمگە اينالادى. سول سياقتى قازىر وسى سالانىڭ ءبىر پۇشپاعىن ءبىز دە زەرتتەپ جاتىرمىز. امەريكادا, قىتايدا, جاپونيادا, كورەيادا دا زەرتتەلىپ جاتىر. ناتيجەسىندە, كىمدىكى ەڭ ءتيىمدى بولىپ شىعادى, ءبىز سونىڭ تۇتىنۋشىسىنا اينالامىز. بىراق ونىڭ ناقتى قاشان تولىق قولدانىسقا ەنىپ كەتەتىنىن ايتۋ قيىن. عىلىم بۇگىن ىستەپ, ەرتەڭ ناتيجەسىن كورە قوياتىن دۇنيە ەمەس. وعان ۋاقىت پەن قاجىرلى ەڭبەك قاجەت, – دەيدى ول.
