جاڭا قۇجات: سۋدىڭ سۇراۋى ۇلكەن بولادى

ەلدە سۋ ۇنەمدەۋ جابدىقتارى شىعارىلادى

سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا ءمينيسترى نۇرجان نۇرجىگىتوۆتىڭ ايتۋىنشا, قۇجات سالاداعى قازىرگى احۋالدى جانە ۇزدىك حالىقارالىق تاجىريبەنى ەسكەرە وتىرىپ ازىرلەنگەن. ەلىمىزدىڭ سۋ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 20 جاڭا سۋ قويماسىن سالۋ جانە  جۇمىس ىستەپ تۇرعان 15 سۋ قويماسىن رەكونسترۋكتسيالاۋ, سونداي-اق 14 مىڭ شاقىرىمنان استام يرريگاتسيالىق كانالدار مەن گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستاردى جاڭعىرتۋ كوزدەلىپ وتىر.

تاسىمالداۋ كەزىندەگى سۋدىڭ ءونىمسىز شىعىنىن 50-دەن 25%-عا دەيىن تومەندەتۋ, ال قولدا بار سۋ رەسۋرستارىن 2,4 تەكشە كم-گە ۇلعايتۋ جوسپارلانىپ وتىر. جالپى, جوسپارلانعان تاسىلدەردى ىسكە اسىرۋ 2030 جىلعا قاراي سۋارمالى جەرلەردىڭ اۋماعىن 2,5 ملن گا-عا دەيىن جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

فەرمەرلەردى سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولو­گيالارىن قولدانۋعا ىنتالاندىرۋ ءۇشىن سۋارۋ جۇيەلەرىن قۇرۋعا, وعان قوسا تامشىلاتىپ جانە جاڭبىرلاتىپ سۋارۋ جابدىقتارىن ساتىپ الۋعا ارنالعان شىعىنداردى سۋبسيديالاۋ ۇلەسى 50%-دان 80%-عا دەيىن ۇلعايتىلاتىن بولادى. وسىنىڭ ارقاسىندا سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارى قولدانىلاتىن سۋار­مالى جەرلەردىڭ اۋدانى 1,3 ملن گا-عا دەيىن وسەدى, شامامەن 2,1 تەكشە كم سۋ ۇنەمدەلەدى, سونداي-اق اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ ونىمدىلىگى ايتارلىقتاي ارتادى دەپ كۇتىلۋدە.

بۇگىنگى تاڭدا hydro.gov.kz تسيفرلىق پلاتفورماسىن قۇرۋ جۇمىستارى اياقتالىپ كەلەدى, وندا سۋ وبەكتىلەرى, گيد­روتەحنيكالىق قۇرىلىستار, سۋ شا­رۋاشىلىعى باسسەيندەرى مەن ۋچاس­كەلەرى, گيدروپوستتار جانە ت.ب. جي­­ناق­­تالعان بىرىڭعاي سۋ كاداسترى قالىپ­تاستىرىلاتىن بولادى. ونى بيىلعى 3-توقساندا ونەركاسىپتىك پايدالانۋعا بەرۋ جوسپارلانىپ وتىر. سونىمەن قاتار مينيستر تۇجىرىمدامادا 3,5 مىڭ شاقىرىمنان استام سۋ ارنالارىن تسيفرلاندىرۋ جانە سۋارۋ جۇيەلەرىنىڭ ەسەبىن اۆتوماتتاندىرۋ كوزدەلگەنىن ايتتى. ال جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمى ەربول قاراشوكەەۆ, تۇركىستان وبلىسىنىڭ اكىمى دارحان ساتىبالدى جانە قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىمى نۇرلىبەك نالىباەۆ وڭىرلەردە جاڭا سۋ قويمالارىن سالۋعا دايىندىق جانە سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيا­لارىن ەنگىزۋ تۋرالى بايانداما جاسادى.

پرەمەر-ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, سۋدى ءتيىمدى پايدالانۋ – اسا ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ ءبىرى, سول ءۇشىن ۇسىنىلىپ وتىرعان تۇجىرىمداما وسى باعىتتاعى نەگىزگى باعدارلامالىق قۇجات بولادى. «ونى ىسكە اسىرۋ سۋ رەسۋرستارىنا مونيتورينگ جۇرگىزۋ مەن بولجاۋدىڭ ناقتى جۇيەسىن جولعا قويۋعا ىقپال ەتەدى. بۇل جۇيە سۋ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ تۇرعىسىنان وتە قاجەت. تۇجىرىمدامانىڭ ماڭىزدى باعىتى – سۋ شارۋاشىلىعىنا قاجەتتى ينفراقۇرىلىمدى سالۋ جانە رەكونسترۋكتسيالاۋ. كوپ جىلدار بويى ولاردى كۇتىپ ۇستاۋعا ءتيىستى كوڭىل بولىنبەي كەلدى», دەدى ءا.سمايىلوۆ.

مۇنىمەن قاتار ول ورتالىق قازاقستان مەن استانانىڭ باستى سۋ ارناسى – قانىش ساتباەۆ اتىنداعى كانالدا سورعى ستانسالارى جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگى نەبارى 30% ەكەنىنە توقتالدى. ۇلكەن الماتى كانالى پايدالانۋعا بەرىلگەن كەزدەن باس­تاپ 40 جىل بويى جوندەۋ جۇرگىزىلمەگەن. ودان بولەك تۇركىستان, قىزىلوردا, جامبىل وبلىستارىندا ماگيسترالدىق جانە شارۋاشىلىق ارالىق ارنالاردىڭ كوپشىلىگى توزعان – ناتيجەسىندە 40% سۋ ىسىراپ بولىپ جاتىر.

ۇكىمەت باسشىسىنىڭ سوزىنشە, تۇجىرىمدامانىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى باعىتى – سۋ ۇنەمدەۋدى ىنتالاندىرۋ. «سۋ تاپشىلىعىندا جانە سۋدى تۇتىنۋدىڭ ارتۋى كەزىندە, ەڭ الدىمەن, سۋ شىعىنىن ازايتۋ مەن ونى ۇقىپتى پايدالانۋ وتە ماڭىزدى. ءبىز قازىر فەرمەرلەرگە سۋ بەرۋ قۇنىن سۋبسيديالاپ وتىرمىز. سونداي-اق سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن ساتىپ الۋعا جۇمسالعان شىعىننىڭ 50%-ىن وتەيمىز. بيىل بۇل مەجەنى 80%-عا دەيىن كوتەرۋ جوسپارلانىپ جاتىر», دەدى ول.

سونىمەن قاتار پرەمەر-مينيستر ەلىمىزدە سۋ ۇنەمدەۋ جۇيەلەرىن ەنگىزۋ قارقىنى تومەن دەڭگەيدە قا­لىپ وتىرعانىنا نازار اۋدارتتى. «تەح­نو­لوگيالار قۇنى قىمبات. وعان ديقانداردىڭ كوپشىلىگىنىڭ شاماسى جەتپەيدى. سوندىقتان ولاردى وزىمىزدە شىعارۋدى قولعا الۋ كەرەك. مۇنداي جوبالار قازىردىڭ وزىندە تالقىلانۋدا. ولاردى ىسكە اسىرۋىمىز قاجەت», دەپ تۇيىندەدى بۇل ويىن. ءسويتىپ, سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋ سالاسىنداعى عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇيەسىن جولعا قويۋ كەرەكتىگىنە ارنايى توقتالدى. اتاپ ايتقاندا, ەرتىس وزەنىنىڭ رەسۋرسىن اۋماقتار اراسىندا قايتا ءبولۋدى قاراستىرۋدىڭ ماڭىزى زور.

كەلەسى كەزەكتە – ترانسشەكارالىق سۋدى پايدالانۋ ماسەلەلەرىن شەشۋ. ۇكىمەت باسشىسى كورشى مەملەكەتتەرمەن وسىنداي كەلىسىمدەردى ازىرلەۋ اياسىندا كەلىسسوزدەر ۇدەرىستەرىن كۇشەيتۋ ءۇشىن ماڭىزدى ارگۋمەنتتەر قالىپتاستىرۋ جاعىنا ءمان بەرىلۋى ءتيىس ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «جالپى, تۇجىرىمدامادا جوسپارلانعان بارلىق ءىس-شارانى ساپالى ىسكە اسىرىپ, وعان جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ ەلىمىزدەگى سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى. سوندىقتان سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگى مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن جانە ءوڭىر اكىمدىكتەرىمەن بىرگە ونى ءتيىمدى ىسكە اسىرۋدى قامتاماسىز ەتۋى قاجەت», دەگەن ول ءوڭىر اكىمدىكتەرىنە 1 ايلىق مەرزىمدە كوممۋنالدىق سۋارۋ مەن جەكە سۋارۋ جۇيەلەرىن قالپىنا كەلتىرۋ جانە ولاردى تسيفرلاندىرۋ بويىنشا جول كارتالارىن قابىلداۋدى, كوممۋنالدىق گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستاردى جان-جاقتى تەكسەرۋدى تاپسىردى.

ۇكىمەت باسشىسى تۇجىرىمدامانى ءتيىمدى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن سۋ سالاسىن دامىتۋدىڭ كەشەندى جوسپارىن قابىلداۋ قاراستىرىلعانىن ايتىپ, ەسكە سالدى. «بۇل جوسپار تۇجىرىمدامانى مودەرنيزاتسيالاۋ مەن سالۋدى قاراستىراتىن سۋ ينفراقۇرىلىمى نىساندارىنىڭ ناقتى تىزبەسىمەن تولىقتىرادى. سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگى 2 اپتالىق مەرزىمدە كەشەندى جوسپاردىڭ جوباسىن ۇكىمەت اپپاراتىنا ەنگىزۋدى قامتاماسىز ەتسىن», دەگەن ءا.سمايىلوۆ 1 اي مەرزىمدە وتاندىق سۋ ۇنەمدەۋ جابدىقتارىنىڭ ءوندىرىسىن ۇيىمداستىرۋ جونىندە ناقتى ۇسىنىستار بەرۋدى تاپسىردى.

60 مىڭعا جۋىق بيزنەس جوبا قولداۋ الادى

ۇكىمەت وتىرىسىندا شاعىن جانە ورتا بيزنەستى ودان ءارى قولداۋ ماسە­لەلەرى تالقىلاندى. ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى الىبەك قۋانتىروۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇگىنگى تاڭدا مەملەكەت بيزنەستى جۇرگىزۋ جاعدايلارىن جاقسارتۋ جانە اكىمشىلىك جۇكتەمەنى ازايتۋ جونىندەگى جۇيەلى شارالاردى, سونداي-اق كاسىپكەرلىك سەكتوردى مەملەكەتتىك ىنتالاندىرۋدىڭ تىكەلەي شارالارىن ىسكە اسىرىپ جاتىر.

بيزنەستى مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ سۇرا­نىسقا يە شارالارىنىڭ ءبىرى «بيزنەس­تىڭ جول كارتاسى» جانە «قارا­پايىم زاتتار ەكونوميكاسى» باعدارلا­مالارىنىڭ قۇرالدارى بولىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا نەسيە سوماسى شامامەن 1 ترلن تەڭگەنى قۇرايتىن 12 مىڭنان استام بيزنەس جوباسى كرەديتتەردى سۋبسيديالاۋ ارقىلى جەڭىلدەتىلگەن قارجىلاندىرۋ شارالارىمەن قامتىلدى. 340 ملرد تەڭگە سوماسىنا 8 مىڭ جوبا بويىنشا كەپىلدىك بەرىلدى.

قارجىلىق ەمەس قولداۋ اياسىندا 10 مىڭعا جۋىق كاسىپكەر وقىتىلدى. ال كاسىپكەرلىكتىڭ ءتۇرلى ماسەلەلەرى بو­يىنشا 166 مىڭنان استام كەڭەس بەرىلدى. بيىل بيۋدجەتتە شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ جالعاسىپ جاتقان 40 مىڭ جانە 20 مىڭ جاڭا جوباسىن قولداۋعا قاراجات كوزدەلگەن.

مينيستر بۇگىندە «بيزنەستىڭ جول كارتاسى» جانە «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» باعدارلامالارىن بىرىكتىرۋدى كوزدەيتىن مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن ۇسىنۋ جونىندەگى باعدارلامانىڭ ازىرلەنگەنىن ايتتى. باعدارلامادا باسەكەگە قابىلەتتى, يمپورتتى الماستىراتىن جانە ەكسپورتقا باعدارلانعان سالالاردى دامىتۋعا باسا نازار اۋدارىلدى. جاڭا جوبالاردى سۋبسيديالاۋ ءۇشىن بيۋدجەتتى ءبولۋ نەگىزىنەن وڭدەۋ ونەركاسىبى سالاسىنداعى كاسىپورىندار ءۇشىن جۇزەگە اسىرىلادى.

سونىمەن قاتار باعدارلاما سۋبسيديا­لاۋدان كەپىلدىك بەرۋ قۇرالدارىنا جانە قولداۋدىڭ وزگە شارالارىنا بىرتىندەپ كوشۋدى كوزدەيدى. كەپىلدىك بەرۋ قۇرالى ەڭ ءتيىمدى شارا بولىپ تابىلاتىنىن جانە بيزنەستىڭ باستى ماسەلەسى – بانكتەر الدىنداعى كەپىلدەردىڭ جەتىسپەۋ پروب­لەماسىن شەشەتىنىن الەمدىك تاجىريبە كورسەتىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى كەپىلدىك بەرۋ بويىنشا نەسيەلەۋ سوماسى 3,5 ملرد تەڭگەگە (كەپىلدىكتەر 50%-عا) دەيىن ءوستى. ال ەكونوميكالىق قىزمەت تۇرلەرىنىڭ جالپى جىكتەۋشى تىزبەسى كەڭەيۋ جاعىنا قاراي قايتا قارالدى.

ۇلتتىق پالاتا پرەزيديۋمىنىڭ توراعاسى رايىمبەك باتالوۆ «اتامەكەن» ۇكپ ارقىلى شوب-تى قولداۋ جانە دامىتۋ بويىنشا جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىستار تۋرالى بايانداما جاسادى.

ۇكىمەت باسشىسى وتاندىق كاسىپ­كەرلەردى قولداۋ ماقساتىندا اۋقىمدى جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. قابىلدانعان شارالاردىڭ ناتيجەسىندە شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ىشكى جالپى ونىمىندەگى ۇلەسى 36,5%-عا دەيىن ءوستى. ال 2030 جىلعا قاراي بۇل كورسەتكىش 40%-عا دەيىن ۇلعايۋى كەرەك. «وسى ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن قازىردىڭ وزىندە كاسىپكەرلىك قىزمەتتە جاڭا رەتتەۋشى ساياسات ەنگىزىلىپ جاتىر. جۇرگىزىلىپ وتىرعان «تازا پاراقتان» رەفورماسى بيزنەستى بەلسەندىرۋ جولىندا ىنتالاندىرۋشى شارالاردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرادى. بۇگىنگى تاڭدا 9 مىڭ ارتىق تالاپ الىپ تاستالدى. قالعان 1 مىڭعا جۋىعى بيزنەستى جۇرگىزۋ جونىندەگى زاڭ جوباسى شەڭبەرىندە الىپ تاستالادى», دەدى ءا.سمايىلوۆ.

ول بيىلدان باستاپ باقىلاۋ مەن قاداعالاۋ سالالارىندا تاۋەكەلدەردى باسقارۋدىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەسى ىسكە قوسىلعانىن ەسكە سالدى. ونىڭ ناتيجەسىندە بيزنەستى جوسپارلى تەكسەرۋ  مەن كاسىپكەرلەردى جاۋاپقا تارتۋ جاعدايلارى ءبىرشاما قىسقارادى. «وسى ارقىلى بيزنەس اكىمشىلىك جۇكتەمەنىڭ تومەندەگەنىن سەزىنۋ كەرەك», دەپ ەسكەرتتى.

بۇدان بولەك, سالىقتىق ىنتالاندىرۋ اياسىندا بىلتىردان بەرى 4% مولشەرلەمەمەن بولشەك سالىق رەجىمى ەنگىزىلدى. ەڭبەكاقى تولەۋ قورىنان بىرىڭعاي تولەم ەنگىزىلگەننەن باس­تاپ ميكرو جانە شاعىن بيزنەسكە جالپى قارجىلىق جۇكتەمە 34,5%-دان 20%-عا دەيىن تومەندەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, كەيبىر ماسەلەلەر ءالى دە شەشىلمەگەن كۇيىندە قالىپ وتىر. ولار ءوز كەزەگىندە كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرۋدە. «مىسالى, اكىمدىكتەر بيزنەستىڭ بازالىق ينفراقۇرىلىمعا قوسىلۋ بويىنشا ءوسىپ كەلە جاتقان قاجەتتىلىگىن يگەرە الماي وتىر. وڭىرلەر  جوسپارلانعان جوبالاردى ۋاقتىلى پاي­دالانۋعا بەرۋ ءۇشىن ينجەنەرلىك جەلى­لەر مەن كوممۋنيكاتسيالاردى جەدەل­دەتىپ جۇرگىزۋلەرى قاجەت», دەپ تاپسىردى پرەمەر-مينيستر.

سونىمەن قاتار شوب-تىڭ ءارى قاراي دامۋى ءۇشىن سالىق سالۋدىڭ سەرۆيستىك مودەلىنە كوشۋدى قامتاماسىز ەتۋ قاجەت ەكەنىن قاداپ ايتتى. وندا بيزنەسكە قولداۋ كورسەتۋگە كوبىرەك نازار اۋدارىلادى. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنە قوسىلعان قۇن سالىعىن قايتارۋ مەرزىمىن قىسقارتۋ ءۇشىن ونى اكىمشىلەندىرۋ تاسىلدەرىن قايتا قاراۋ تاپسىرىلدى. «سونداي-اق وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى جاڭا جوبالارعا سەرپىن بەرۋ ءۇشىن نورمالاردى پىسىقتاۋدى جەدەلدەتىپ, كەيبىر سالىقتاردان 3 جىل بوساتا تۇرۋ قاجەت. سالىقتاردىڭ سانىن 20%-عا, ال سالىق جونىندە ەسەپ بەرۋ نىساندارىن 30%-عا قىسقارتۋ كەرەك», دەدى ءا.سمايىلوۆ.

ونىڭ سوزىنشە, جۇيە قۇراۋشى ءىرى كاسىپورىنداردىڭ اينالاسىندا وتاندىق كاسىپكەرلىكتىڭ جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن جاعداي جاسالۋى ءتيىس. جاڭا وندىرىستەردى لوكاليزاتسيالاۋعا جانە ولاردى اشۋعا ىقپال ەتەتىن وففتەيك-كەلىسىمشارتتاردى بەلسەندىرەك پايدالانعان ءجون. ءوز كەزەگىندە, وفسەتتىك شارتتاردى قولدانۋ تەحنولوگيالار ترانسفەرتىنە جانە قوسىمشا ينۆەستيتسيا تارتۋعا ىقپال ەتەدى. «ونەركاسىپ مينيسترلىگى مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرگە وسىنداي ۇزاقمەرزىمدى شارتتار جاساۋعا قولداۋ كورسەتۋ شارالارىن پىسىقتاۋى قاجەت», دەدى ۇكىمەت باسشىسى.