ابىرويى ما, الدە اقشاسى ما؟

ال اسكەردە قىزمەت ەتۋ – ابىروي. اسكەر – باتىلدىق پەن ەرلىكتىڭ, قاھارماندىق پەن ەلدىكتىڭ نىشانى. وتانعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك پەن ادالدىقتىڭ ولشەمىنە اينالعان وسىنداي رۋحى مىقتى اسكەر عانا ەلىمىزدەگى تۇراقتىلىقتىڭ كەپىلىنە اينالا الادى. ويتكەنى تاۋەلسىزدىكتىڭ تۇپقازىعى – قۋاتتى ارميا.

بۇل تۋرالى مەملەكەت باسشىسى دا ۇنەمى ايتىپ كەلەدى. قارۋلى كۇشتەر وكىلدەرىمەن كەزدەسۋىندە ەل تىنىشتىعىن قورعايتىن ءاربىر جاس مامان ءوز قىزمەتىن ماقتان ەتۋى كەرەك ەكەنىن ەرەكشە اتاپ ءوتىپ: «تۋعان جەردىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىن ساقتاۋ – قاستەرلى بورىش. باتىر بابالارىمىز عاسىرلار بويى جەرىنىڭ شەتىن جاۋ­عا باستىرماي, بىزگە ميراس ەتتى. وسى ۇلى مۇرانى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ – باستى مىندەتىمىز. ءبىرتۇتاس ءارى قۋاتتى مەملەكەتتى ۇرپاققا تابىس­تاۋ – نەگىزگى ماقساتىمىز. ەل ءىشى تىنىش, قوعام تۇراقتى بولسا, جاسامپاز ءارى وركەنيەتتى مەملەكەتكە اينالامىز. ياعني دامىعان ەل بولامىز دەسەك, ەڭ الدىمەن بەيبىتشىلىك جانە تىنىشتىق كەرەك. قارۋلى كۇشتەرىمىز وسى قاستەرلى قۇندىلىقتاردى قورعاۋعا ءتيىس», دەدى.

600 اسكەري قىزمەتكەر دەكرەتتە وتىر

اسكەري ومىرگە دەگەن جۇرتتىڭ كوز­قا­راسىنا بايلانىستى جۇرگىزىلگەن كەيىنگى زەرتتەۋلەردىڭ باسىم كوپشىلىگى اسكەري سالانى ادەمى ەتىپ بەينەلەمەيدى. سول سەبەپتى قازاقستان ارمياسىنىڭ الەۋەتى مەن اسكەريلەردىڭ بويىنداعى وتانشىلدىق رۋحقا قاتىستى كوڭىلدى كۇپتى ەتەتىن ساتتەر كوپ. شىندىعى سول, بۇگىنگى اسكەردىڭ سيپاتى جىگىتتەر قۇلشىنىپ باراتىنداي دەڭگەيگە جەتە العان جوق. ال وسى سالاعا ءومىرىن ارناعانداردىڭ ءوزى وتاندى قورعاۋدىڭ ەمەس, وتباسىنىڭ قامىن جاساۋدىڭ قارەكەتىنە كوبىرەك كوڭىل اۋداراتىن كۇنگە جەتتى. اسكەر – قوعامنىڭ كىشىگىرىم مودەلى بولعاندىقتان, اسكەري سالاداعى كەز كەلگەن كەلەڭسىزدىك جالپى قوعامنان ەنەتىنىن ۇمىتۋعا استە بولمايدى. الگىندە ايتقانداي, قوعامنىڭ اۋرۋى­نا اينالعان جەمقورلىق تا, مەملەكەت بەرەتىن الەۋ­مەتتىك مۇمكىندىكتى يەلەنىپ قالۋدىڭ ءتۇرلى جولى ارميامىزعا دا كەلەدى. سەبەبى اسكەر ماسەلەسىن قوعامنان اجىراتۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل دا سول, مەملەكەت بەرەتىن تەگىن ءۇي مەن جاردەماقىعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن تاپقان تابىسىن جەكجات-جۇراتتىڭ اتىنا اۋداراتىن جالپى قوعامنىڭ ءبىر امال-ايلاسى. ايتالىق, جاقىندا اسكەري قىزمەتتە جۇرگەن ەر ادامداردىڭ بالا كۇتىمىنە بايلانىستى دەمالىسقا شىعۋى قالىپتى دۇنيەگە اينالىپ بارا جاتقانى قوعامدا قىزۋ تالقىلاندى. ەكى جاعدايدى الساق تا, زاڭعا قايشى ەشتەڭە بۇزىلعان جوق.

الەۋمەتتانۋشى رامازان ساتتار ۇلى اسكە­ري­­لەردىڭ بالا كۇتىمىنە بايلانىس­تى دەما­لىسقا شىعۋىندا زاڭعا قارسى كەلەتىن تۇسى جوق ەكەنىن جەت­كىزدى. بۇل جەردەگى باستى ماسەلە ەكو­نوميكالىق جاعدايعا كەلىپ تىرەلەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, جالاقىسى ساقتالىپ, قوسىم­شا تولەماقى الاتىن بولسا, بۇل اسكەريلەردىڭ وتباسىنا جانە وزىنە ەكونوميكالىق تۇرعىدان ءتيىمدى. سون­دىق­تان قازىرگىدەي زاماندا قار­جى جا­عى­نان قوسىمشا تابىس بولسا, مۇنداي مۇم­كىندىكتى كەز كەلگەنى پاي­دا­لانۋعا اسىعادى. «بۇعان جول بەرمەۋ ءۇشىن زاڭداعى نورمانى الىپ تاس­تاۋ كەرەك. باسقا امالىن كورىپ تۇرعان جوق­پىن. ەكىنشىدەن, جالپى ارميانىڭ بەدەلى اسكە­ري­لەردىڭ وتانشىلدىق رۋحىنا بايلا­نىستى. ەگەر وفيتسەر, سەرجانت نەمەسە كەلىسىم­شارت بويىنشا قىزمەت ىستەيتىندەر اسكەري سالانى ءجان-تانىمەن بەرىلىپ اتقا­رۋعا كەلسە, مۇنداي ماسەلە بولماس ەدى. ­اسكەر ول ءۇشىن تەك ەكونوميكالىق تۇر­عى­­دان ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋدىڭ عانا كوزى بولسا, وندا اسكەري ادام جاعدايىن جاق­سارتۋدىڭ بار امالىن پايدالانادى. ءوز تۋىسىنىڭ ۇيىنە تۇرىپ جاتىپ تا پاتەر­اقى الۋى مۇمكىن. وتان ءۇشىن دەگەن اسكەريلەر مۇنداي پايداكۇنەمدىككە بارا قويمايدى. سەبەبى ولار ءاۋ باستا ەل مەن جەردى قورعاۋدى ماقسات تۇتقان ادال ازاماتتار دەپ بىلەمىن», دەيدى الەۋ­مەت­تانۋ­شى.

قامسىزداندىرۋ كوزى قايدا؟

كونستيتۋتسياعا سايكەس ەلىمىزدى قورعاۋ – ءاربىر ازاماتتىڭ قاسيەتتى بورىشى جانە مىندەتى. سونداي-اق اسكەري قىزمەتتىڭ ءتارتىبى مەن تۇرلەرى بەلگىلەنگەن «اسكەري قىزمەت جانە اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ مارتەبەسى تۋرالى» ارنايى زاڭ بار. زاڭ بويىنشا قازىر اسكەري قىزمەتتىڭ ەكى ءتۇرى بار: اسكەرگە شاقىرۋ جانە كەلىسىمشارت قىزمەتى. ءماجىلىستىڭ حالىقارالىق ىستەر, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى ايگۇل قۇسپاننىڭ ايتۋىنشا, اسكەريلەردىڭ اراسىنداعى الگىندەگىدەي ماسەلەنىڭ تۋىنداۋىنا سەبەپ كوپ. بۇگىندە كوميتەت اسكەري قىزمەتشىلەردى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ ماسەلەسىن كوتەرىپ كەلەدى. ويتكەنى اسكەري قىزمەتشىلەردى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدا ءتۇيىنى تار­قا­تىلماعان سۇراق كوپ. وسىلاي دەگەن ول: «اسكەريلەردى الەۋ­مەت­تىك قامسىزداندىرۋداعى جۇيەلى پروبلەمالار 30 جىل ىشىندەگى سالاعا ەنگىزگەن وزگەرىستەردىڭ سالدارىنان تۋىن­دادى. قولدانىستاعى زاڭدى 1993 جىلعى زاڭمەن سالىستىرساڭ, اراسى جەر مەن كوكتەي. بۇرىن قۇجات «اسكەري قىزمەتشىلەر مەن وتباسى مۇشەلەرىنىڭ مارتەبەسى جانە الەۋمەتتىك قورعالۋى تۋرالى» دەپ اتالدى. سول كەزدەگى اسكەري قىزمەتشىلەر مەن ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرى پايدالانعان بىرقاتار ارتىقشىلىق قازىر جوق», دەيدى.

بىرىنشىدەن, بۇرىن اسكەري قىزمەت­شىلەر دالالىق جاتتىعۋلارعا بارسا, تاۋلىكتىك جاردەماقىنىڭ 60% مول­شە­رىندە ۇستەمەاقى تولەنگەن. ەكىنشىدەن, مەدي­تسينالىق قىزمەتتەردىڭ بارلىعى اسكەريلەر مەن ولاردىڭ وتباسىلارىنا قولجەتىمدى بولدى. ونىڭ ىشىندە زەينەتكەرلەر دە اسكەري مەديتسينالىق مەكەمەلەردەن كومەك الۋعا كەپىلدىك بەرىلدى. قازىر بۇل مۇمكىن ەمەس. ۇشىنشىدەن, 1998 جىلعا دەيىن اسكەري قىزمەتشىلەر 20 جىل قىزمەت ەتكەننەن كەيىن زەينەتكە شىعا الدى. ولارعا ەڭبەك سىڭىرگەن جىلدارىندا العان بۇكىل قاراجاتتىڭ 60–80%-ى زەينەتاقى رەتىندە تاعايىندالدى. ەگەر ول 100 مىڭ تەڭگە السا, وندا 85 مىڭ تەڭگە زەينەتاقى الاتىن. ال 20 جىلدان استام قىزمەت ەتكەن بولسا, وعان جىل سا­يىن 3 پايىز ەسەپتەلدى. قازىر 25 جىلدان كەيىن زەينەتكە شىعۋعا قۇقىلى, الاتىن زەينەتاقىسى تەك اقشالاي جالاقى­سىنىڭ 50-دەن 65%-ى عانا. تور­تىن­شىدەن, 2016 جىلى اسكەريلەردىڭ مەملەكەتتىك بازالىق زەينەتاقىسى جويىل­دى. بەسىنشىدەن, بۇرىن اسكەريلەرگە 50% كوم­مۋ­نالدىق قىزمەتاقى تولەنەتىن. ەگەر ولار پاتەردە تۇرسا, كوممۋنالدىق قىزمەتتەر ون مىڭ تەڭگەگە شىققان جاعدايدا قورعانىس مينيسترلىگى 5 مىڭ تەڭگەسىن تولەدى. قازىر بار بولعانى 3739 تەڭگە عانا بەرىلەدى. جانە بۇل سوما 10 جىل­دان بەرى وزگەرمەگەن. التىنشىدان, اسكەري قىزمەتشىلەرگە ازىق-ت ۇلىك تولەمى توقتا­تىل­دى. جەتىنشىدەن, بۇرىن اسكە­ري­لەر قوعامدىق كولىكتەردە تەگىن جۇرۋگە قۇ­قىلى بولدى, دەمالىس كەزىندە ەلىنە باراتىن بولسا, ءارى-بەرى جول شىعىنىن مەملەكەت تولەيتىن. وعان قوسا جىلىنا ءبىر رەت شيپاجايعا تەگىن بارا الاتىن.

«اسكەري اتاقتار بويىنشا جالاقىنى يندەكستەۋ ماسەلەسىندە ارتتا قالدىق. سوڭعى رەت سەگىز جىل بۇرىن يندەكس­تەلگەن. ەلدەگى اتاۋلى ورتاشا جالاقى بىلتىر 350 542 تەڭگە قۇرادى. اتقىشتاردىڭ ايلىعى – 89 211 تەڭگە. بۇل ورتاشا جالاقىدان ءتورت ەسە از. جۇمىسشى وپەراتورى 139 520 تەڭگە الادى. بۇل ورتاشا جالاقىدان ەكى جارىم ەسە از. قاتارداعى سەرجانتتىڭ جالاقىسى – 207 355 تەڭگە. بۇل دا ورتاشا جالاقىدان 1,6 ەسە از. وفيتسەرلەر – 231 159, روتا كومانديرى – 275 675, باتالون كومانديرى 319 692 تەڭگە الادى. ەلدەگى ورتاشا جالاقىعا دا جەتپەيدى. تيىسىنشە, وسىنداي ايلىقتان كەيىن ادامدار اسكەري ماماندىقتى تاڭداعىسى كەلمەيدى», دەيدى دەپۋتات. ال اسكەري قىزمەتشىلەردى الەۋ­مەتتىك قامسىزداندىرۋدىڭ 6 كوم­پو­نەنتىنىڭ بارلىعىندا شيكىلىك بار. مىسالى, ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ راتسيونى 2 860 تەڭگەنى قۇرايدى ەكەن. بۇل اقشا اسكەريلەردىڭ ءبىر كۇنگى تاماق­تانۋىنا تولەنەدى. ونىڭ سىرتىندا مەر­دى­گەرلەردىڭ اقشانى ۇنەمدەيتىنى تاعى بار.

ەڭ وزەكتىسى – اسكەري بولىمدەردە جۇمىس ىستەيتىن جالدامالى اسپازدار. «جامان ايتپاي, جاقسى جوق», كەنەتتەن توتەنشە جاعداي بولسا, جەكە كومپانيالار ءبولىمدى تاستاپ كەتە الادى. ولار مۇنداي جاعدايدا جۇمىس ىستەۋگە مىندەتتى ەمەس. ونداي كەزدە ساربازداردى كىم تاماقتاندىرادى؟ تاعى ءبىر ماسەلە – وتكىر ستوماتولوگيالىق اۋرۋلارى بار ساربازدى ەمدەتۋ ءۇشىن اسكەريلەر ءوز قالتاسىنان اقشا شىعارادى. سونداي-اق اسكەري قىزمەتشىلەرگە قاراستىرىلعان تۇرعىن ءۇي تولەمدەرى ءار ايماقتا ءارتۇرلى بەرىلەدى. وسىنداي ماسەلەنى تىزبەكتەي كەلە دەپۋتات ايگۇل قۇسپان: «وسىنىڭ بارلىعى اسكەري قىزمەتكەرلەردى دەكرەتكە شىعۋعا يتەر­مەلەيدى. حالىقارالىق ەڭبەك ۇيى­مىنىڭ كونۆەنتسياسىنا سايكەس ەرلەر دە, ايەلدەر دە بالا كۇتىمىنە تەڭ قۇقىلى. وسى ەرەجە قولدانىسقا ەنگەن العاشقى جىلدارى 3–4-ەۋى عانا شىقسا, قازىر قازاقستاندا 600-گە جۋىق اسكەري قىزمەتكەر بالا كۇتىمى بو­يىنشا دەمالىستا ءجۇر. ويتكەنى ولاردىڭ قىزمەتى ءجۇرىپ جاتىر, شەنى وسە بەرەدى. بىراق بالاسىنا ءبارىبىر ايەلدەرى قارايدى. ودان قالسا اجەسى, بالا كۇتۋشىلەر بار. ال ءوزى باسقا جۇمىس ىستەپ جۇرەدى», دەدى.

دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, اسكەري قىز­مەت­­كەرلەردەن بىلىكتى مامان شىعارۋ ءۇشىن مەملەكەت كوپ قارجى جۇمسايدى. مىسالى, سيگناليست, راديو وپەراتورى, تانكيست, ۇشقىشتار ءۇش جىل ىشىندە ديسكۆاليفيكاتسيالانادى. وركەنيەتتى ەلدەردە بۇل جۇيە باسقاشا جۇمىس ىستەيدى. اقش, ۇلىبريتانيا, گەرمانيادا اسكەري قىزمەتكەر ءۇش جىل دەكرەتتە وتىرمايدى. ونىڭ ورنىنا بالا كۇتۋشىسىن جالداۋعا قوسىمشا وتەماقى تولەۋ قاراستىرىلۋى مۇمكىن. «بىزگە اسكەري قىزمەتشىلەردى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدان بولەك, كاسىبي اسكەري قىزمەتكەرلەردى ىنتالان­دىرۋ كەرەك. قازىر كوميتەت «اسكەري پاتريوتتىق تاربيە تۋرالى» زاڭ جوباسىن قاراستىرىپ جاتىر. قۇجات ارمياعا كەلەتىن جىگىتتەردىڭ جىگەرىن وياتىپ, پات­ريوت­تىق رۋحىن ارتتىرۋعا سەپ­تىگىن تيگىزەدى دەپ سانايمىن. سونىمەن بىرگە اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ بالالارى ازا­مات­تىق قىزمەتكەرلەرمەن سالىس­تىر­عاندا قانداي دا ءبىر جەڭىلدىكتەرگە يە بولۋى كەرەك», دەيدى ايگۇل قۇسپان.

كادردىڭ قادىرى

كوپ جىلىن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك پەن اسكەري سالاعا ارناعان مەملەكەت قاي­راتكەرى نۇرجان نۇرسيپاتوۆ زامان­ سۇرا­نى­سىنا ساي سانى كوپ اسكەردەن گورى قاجەت كەزدە ساپقا تۇرۋعا قابىلەتتى, وزگە­رىس­تەرگە تەز بەيىمدەلەتىن, تەحنيكاسى دامى­عان قۋاتتى ارميا ءارى ءموبيلدى اسكەر قۇرۋ قاجەت ەكەنىن ايتادى. سوندىقتان كەلىسىم­شارتپەن سەرجانت پەن وفيتسەرلىك لاۋا­زىمعا الىناتىن قۇرامدى اسكەري سالانى جان-تانىمەن قالايتىن رۋحى مىقتى ازاماتتاردان ىرىكتەپ الۋ ماڭىزدى ەكەنىن ايتقان ول: «اسكەر بولۋدى بالا كەزىنەن ارمانداعان ادام قىزمەتىن دە ادال اتقارادى. ال ازاماتتىق جوو-نى ءبىتىرىپ, بىرەۋ­لەردىڭ ۇگىتتەۋىمەن نەمەسە باسقا دا الەۋ­مەتتىك جاعدايدى كوزدەپ اسكەرگە بارا سال­عاندار بار. ولاردىڭ كوبى جۇرەك قالاۋى بولماعان سوڭ, تەز سۋىپ كەتەدى. دەگەن­مەن دەكرەتكە كەتكەن جانە ۋاقىتى جەتپەي قىزمەت­تەن كەتىپ جاتقانداردىڭ ماسە­لەسى ءجىتى تەكسەرىلۋگە ءتيىس. ەگەر دەنساۋلىعى بويىن­شا قىزمەتتەن كەتىپ جاتسا, ولاردى بىر­دەن اسكەردەن بوساتا بەرۋگە بولمايدى. ولاردى قايتا دايىندىقتان وتكىزىپ, كوم­پيۋتەردە وتىراتىن, كۇش-قۋاتتى اسا قاجەت ەتپەيتىن جەڭىل جۇمىستارعا اۋىس­تىرۋ كەرەك. مىسالى, قازىرگى زاماندا وتىرىپ اتاتىن دروندار شىعىپ جاتىر. وسىنداي ۇشا­تىن اپپاراتتارمەن جۇمىس ىستەيتىن مامان­دار قاجەت. مەرزىمى بىتپەي كەتىپ جات­قان ازاماتتاردى باسقا ماماندىققا دايار­لاۋ ماڭىزدى. وسى ارقىلى ءبىز ۋا­قىت پەن قارجىنى ۇنەمدەپ, بار كادرعا جاع­داي جاساي الاتىن ەدىك», دەيدى نۇرجان نۇرسي­پاتوۆ.

سوندىقتان مينيسترلىك ءۇش جىلدا ءبىر وتكىزەتىن اتتەستاتتاۋدان كەيىن اسكە­ري­لەردىڭ قابىلەت-قارىمىنا تالداۋ جاساپ, ءاربىر ماماننىڭ بەيىمىنە قاراي باعىتىن قاراستىرۋدى الدىن الا قولعا العانى دۇرىس. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ اسكەري تاكتيكاسىن قولدانۋ ارتىق ەتپەيدى. ءتىپتى يزرايل اسكەرى سول تاكتيكانى وقۋلىق قىلىپ شىعارعان. سونىڭ ارقاسىندا قازىر اسكەرى شاعىن بولعانىمەن, ەل باسىنا كۇن تۋعاندا ەڭبەكتەگەن بالادان ەڭكەيگەن كارىگە دەيىن قولىنا قارۋ الىپ, وتانىن قورعاۋعا دايىن. بىزگە دە ءدال قازىر ء«اربىر ساربازىم – جالعىزىم» دەپ جاعداي جاساپ, سارباز رۋحىن وياتۋعا جۇمىس ىستەگەن ابزال.

انتقا ادالدىق پەن تۇرمىس تاۋقىمەتى

سان عاسىردان بەرى جادىمىزدا ەل قورعايتىن باتىرلار قاۋىپ كەلسە, قاس­قايىپ قارسى تۇرا بىلەتىن قايسار, ەر­جۇرەك تۇلعا رەتىندە ەلەستەيدى. «ەر – ەلىنىڭ قورعانى» دەيتىن دانا حالقىمىز عۇمىرىن وتانىن قورعاۋعا ارناپ, بەيبىت ەلدىڭ تىنىشتىعىن اۋەدە, قۇرلىقتا, تەڭىزدە قورعاپ, ءوز تاعدىرىن ەل تاع­دى­رىمەن بايلانىستىردى. وكىنىشكە قاراي, انا سۇتىمەن, بەسىك جىرىمەن, اكەنىڭ اقىل-وسيەتىمەن داريتىن وتانعا دەگەن انتقا ادالدىق تۇسىنىگىن تۇرمىستىڭ تاۋقىمەتى باسىپ بارا جاتقانى جاسىرىن ەمەس. وسى سالاعا كوپ جىلىن ارناعان ارداگەرلەردىڭ ءوزى جاقسىنى ىزدەپ ءجۇرىپ, جۇمىسسىز قالعاندا قورعانىس سالاسىنا قايتىپ كەلەتىندەردىڭ بارىن دا جاسىرمايدى.

قورعانىس مينيسترلىگىنەن سوزىمىزگە تۇزدىق بولۋ ءۇشىن كەيىنگى ەكى جىلدا قانشا اسكەري قىزمەتكەر جۇمىس­تان كەتكەنىن, ونىڭ ىشىندە دەنساۋ­لى­عى بو­يىنشا مەرزىمى بىتپەي كەتكەن اسكەري­لەردىڭ سانىن سۇراتقان ەدىك. وكىنىشكە قاراي, مينيسترلىك بەرگەن جاۋاپتان ناقتى ستاتيستيكالىق دەرەكتى كورمەدىك. ەسەسىنە كەيبىر دەرەككوزدەردەن بىل­گە­نىمىز, كەيىنگى 4 جىلدا اسكەري قىز­مەت­تەن 17 065 اسكەري قىزمەتشى بوسا­تى­لىپتى. ونىڭ ىشىندە دەنساۋلىق جاع­دايى بويىنشا – 5289, قالعان 11 776-سى كەلىسىمشارتتىڭ اياقتالۋى نەمەسە تەرىس سە­بەپتەرمەن, زەينەت جاسىنا تو­لۋىنا باي­لانىستى اسكەر ساپىنان كەت­كەن.

كۇنى كەشە قورعانىس ءمينيسترىنىڭ ءبىرىن­شى ورىنباسارى سۇلتان قاما­لەت­دينوۆ اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ اس­كەر­دەن جاپپاي كەتىپ جاتقانىن ءوزى مويىن­دادى. ماسەلەن, 2020–2023 جىلدارى قارۋلى كۇشتەردەن 17 065 اسكەري قىز­مەت­شى كەتكەن. ونىڭ ىشىندە 4 301 وفيتسەر جانە كەلىسىمشارت بويىنشا 12 764 اسكەري قىزمەتشى بار.

قالاي دەگەندە دە, ساپقا تۇرار الدىندا سايدىڭ تاسىنداي ىرىكتەلەتىن مى­عىم جىگىتتەردىڭ ۋاقىتى اياقتالماي دەنساۋلىعى سىر بەرۋى جاقسى ءۇردىس ەمەس.